વાયુપુરાણમ્

અબુદ્ધિપૂર્વકં તદ્વૈ ચેતનાર્થં પ્રવર્ત્તતે । તેન હ્યબુદ્ધિપૂર્વં તચ્ચેતનેન હ્યધિષ્ઠિતમ્ ।। ૫૯.

જે અજાણતાં થાય છે, એ ચેતનાના હિત માટે શરૂ થાય છે. તેથી અજાણતાં થયેલું પણ ચેતનાથી જ નિયંત્રિત થાય છે.

વર્ત્તતે ચ યથા તૌ તુ યથા મત્સ્યોદકે ઉભે। ચેતનાધિષ્ઠિતં તત્ત્વં પ્રવર્ત્તતિ ગુણાત્મના ।। ૫૯.

અને જેમ બંને, પાણીમાં બે માછલીઓની જેમ, આગળ વધે છે, તેમ ચેતનાથી સંચાલિત તત્વ ગુણોનાં સ્વરૂપે કાર્ય કરે છે.

કરણત્વાત્તથા કાર્યં તદા તસ્ય પ્રવર્ત્તતે। વિષયે વિષયિત્વાચ્ચ હ્યર્થેઽર્થિત્વાત્તથૈવ ચ ।। ૫૯.

ઉપકરણરૂપ હોવાથી, ત્યારે કર્મ શરૂ થાય છે. વિષય અને વિષયી વચ્ચેના સંબંધથી અને વિષય પ્રત્યે ઇચ્છાથી પણ એમ જ થાય છે.

કાલેન પ્રાપણીયેન ભેદાસ્તુ કારણાત્મકાઃ। સંસિધ્યન્તિ તદા વ્યક્તાઃ ક્રમેણ મહદાદયઃ ।। ૫૯.

સમયથી, જે પ્રાપ્ત કરાવનાર છે, કારણરૂપ ભેદો થાય છે. પછી મહત્ત્વાદિ પ્રગટ તત્વો ક્રમશઃ પૂર્ણતા પામે છે.

મહતશ્વાપ્યહઙ્કારસ્તસ્માદ્ભૂતેન્દ્રિયાણિ ચ। ભૂતભેદાસ્તુ ભેદેભ્યો જજ્ઞિરે તે પરસ્પરમ્। સંસિદ્ધિકારણં કાર્યં સદ્ય એવ વિવર્ત્તતે ।। ૫૯.

મહત્તત્વથી અહંકાર થાય છે અને તેમાંથી ભૂત અને ઇન્દ્રિય ઉત્પન્ન થાય છે. ભૂતોના ભેદો પણ પરસ્પર ભેદોથી જન્મે છે. કાર્ય, જે પૂર્ણતાનું કારણ છે, તરત જ રૂપાંતર પામે છે.

યથોલ્મુકસ્રુટન્નૂર્દ્ધ્વમેકકાલં પ્રવર્ત્તતે। તથા વિવૃતઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ કાલેનૈકેન કર્મણા ।। ૫૯.

જેમ ચિંગારી ઉડીને એકસાથે ઉપર જાય છે, તેમ ક્ષેત્રજ્ઞ પણ પ્રગટ થઈને એક જ સમયે કર્મ કરે છે.

યથાન્ધકારે ખદ્યોતઃ સહસા સમ્પ્રદૃશ્યતે। તથા વિવૃત્તો હ્યવ્યક્તાત્ ખદ્યોત ઇવ ચેલ્વણઃ ।। ૫૯.

જેમ અંધકારમાં જ્યોત (જગનૂ) અચાનક દેખાય છે, તેમ અવ્યક્તમાંથી પ્રગટ થતું તત્વ પણ જ્યોતની જેમ દેખાય છે.

સ મહાન્ સશરીરસ્તુ યત્રૈવાગ્રે વ્યવસ્થિતઃ। તત્રૈવ સંસ્થિતો વિદ્વાન્ દ્વારશાલામુખે સ્થિતઃ ।। ૫૯.

એ મહાન, શરીરધારી, જ્યાં શરૂઆતમાં સ્થિત હતો, ત્યાં જ સ્થિર રહે છે. એ જ્ઞાનવાન એ સ્થળે, દ્વારશાળાના મુખ પર ઊભો રહે છે.

મહાંસ્તુ તમસઃ પારે વૈલક્ષણ્યાદ્વિભાવ્યતે । તત્રૈવ સંસ્થિતો વિદ્વાંસ્તમસોઽન્ત ઇતિ શ્રુતિઃ ।। ૫૯.

મહાન તત્વ અંધકારની પાર, પોતાની વિશિષ્ટતા વડે ઓળખાય છે. ત્યાં જ જ્ઞાનવાન સ્થિર રહે છે—એટલે કે, અંધકારના અંતે.

બુદ્ધિર્વિવર્ત્તમાનસ્ય પ્રાદુર્ભૂતા ચતુર્વિધા । જ્ઞાનં વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં ધર્મશ્ચેતિ ચતુષ્ટયમ્ ।। ૫૯.

બુદ્ધિ, જે વિકાસ પામે છે, એ ચાર રૂપે દેખાય છે—જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ઐશ્વર્ય અને ધર્મ—આ ચાર.

સાંસિદ્દિકાન્યથૈતાનિ સુપ્રતીકાનિ તસ્ય વૈ । મહતઃ સશરીરસ્ય વૈવર્ત્ત્યાત્ સિદ્ધિરુચ્યતે ।। ૫૯.

આ બધું મહાન શરીરધારીનું સહજ અને સ્પષ્ટ લક્ષણ છે. મહત્તત્વનું રૂપાંતર જ સિદ્ધિ કહેવાય છે.

અત્ર શેતે ચ યત્પુર્યાં ક્ષેત્રજ્ઞાનમથાપિ વા। પુરીશયત્વાત્પુરુષઃ ક્ષેત્રજ્ઞાનાત્ સઉચ્યતે ।। ૫૯.

આ શહેરમાં જે વસે છે, તેને ક્ષેત્રજ્ઞ કે ક્ષેત્રજ્ઞાન કહે છે; કારણ કે તે શહેરમાં રહે છે, તેથી તેને પુરુષ કહેવામાં આવે છે, અને ક્ષેત્રને જાણે છે એટલે એ નામ પડ્યું છે.

ક્ષેત્રજ્ઞઃ ક્ષેત્રવિજ્ઞાનાત્ ભગવાન્ મતિરુચ્યતે। યસ્માદ્બુદ્ધ્યા તુ શેતે હ તસ્માદ્બોધાત્મકઃ સ વૈ । સંસિદ્ધયે પરિગતં વ્યક્તાવ્યક્તમચેતનમ્ ।। ૫૯.

ક્ષેત્રજ્ઞને ક્ષેત્રજ્ઞાન અને બુદ્ધિથી ભગવાન કહેવાય છે; કારણ કે તે બુદ્ધિથી આરામ પામે છે, એથી તે જ્ઞાનમય છે; પૂર્ણતા માટે, પ્રગટ અને અપ્રગટ બંને જડ છે, તે બધું તેને આવરી લે છે.

એવં નિવૃત્તિઃ ક્ષેત્રજ્ઞા ક્ષેત્રજ્ઞેનાભિસંહિતા। ક્ષેત્રજ્ઞેન પરિજ્ઞાતો ભોગ્યોઽયં વિષયસ્ત્વિતિ ।। ૫૯.

આ રીતે, નિવૃત્તિ એટલે ક્ષેત્રજ્ઞ, અને ક્ષેત્રજ્ઞ સાથે એકરૂપ થાય છે; જ્યારે ક્ષેત્રજ્ઞને પૂરેપૂરું ઓળખી લેવાય, ત્યારે આ જગત ભોગવવાનો વિષય બની જાય છે.

ઋષીત્યેષ ગતૌ ધાતુઃશ્રુતૌ સત્યે તપસ્યથ। એતત્સન્નિયતે તસ્મિન્ બ્રહ્મણા સ ઋષિઃ સ્મૃતઃ ।। ૫૯.

હે ઋષિ, 'ઋષ' ધાતુનો અર્થ છે જવું, સાંભળવું, સત્ય રહેવું અને તપ કરવું; જે આ બધામાં સ્થિર થાય છે, તેને બ્રહ્માએ ઋષિ તરીકે ઓળખ્યો છે.

નિવૃત્તિસમકાલં તુ બુદ્ધ્યાવ્યક્તમૃષિઃ સ્વયમ્। પરં હિ ઋષતે યસ્માત્પરમર્ષિસ્તતઃ સ્મૃતઃ ।। ૫૯.

નિવૃત્તિના ક્ષણે, અપ્રગટ પોતે બુદ્ધિ દ્વારા ઋષિ બને છે; કારણ કે તે પરમ તત્વને જુએ છે, તેથી તેને પરમ ઋષિ કહેવાય છે.

ગત્યર્થાદૃષતેર્દ્ધાતોર્નામનિર્વૃત્તિરાદિતઃ । યસ્માદેષ સ્વયમ્ભૂતસ્તસ્માચ્ચાત્મર્ષિતા સ્મૃતા। ઈશ્વરાઃ સ્વયમુદ્ભૂતા માનસા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ ।। ૫૯.

ગતિના અર્થથી અને 'ઋષ' ધાતુથી નામની ઉત્પત્તિ થાય છે; કારણ કે તે સ્વયંભૂ છે, તેથી તેને આત્મઋષિ કહેવાય છે; ભગવાનો સ્વયં પ્રગટ થયા છે, અને તેઓ બ્રહ્માના મનથી જન્મેલા પુત્રો છે.

યસ્માન્ન હન્યતે માનૈર્મહાન્ પરિગતઃ પુરઃ। યસ્માદૃષન્તિ યે ધીરા મહાન્તં સર્વતો ગુણૈઃ। તસ્માન્મહર્ષયઃ પ્રોક્તા બુદ્ધેઃ પરમદર્શિનઃ ।। ૫૯.

મહાન, જે પહેલેથી સ્થિર છે, તે કોઈ માપથી નાશ પામતો નથી; અને જે વિદ્વાનો સર્વ ગુણોથી મહાનને જુએ છે, તેથી તેમને મહર્ષિ કહે છે, તેઓ બુદ્ધિથી પણ પરે દર્શન કરે છે.

ઈશ્વરાણાં શુભાસ્તેષાં માનસાન્તરસાશ્ચ તે। અહઙ્કારં તમશ્ચૈવ ત્યક્ત્વા ચ ઋષિતાઙ્ગાતાઃ ।। ૫૯.

ભગવાનોમાંથી, જે શુભ છે અને જે અંતરમનથી છે, તેમણે અહંકાર અને અંધકાર ત્યજીને ઋષિત્વના તત્વમાંથી જન્મ લીધો છે.

તસ્માત્તુ ઋષયસ્તે વૈ ભૂતાદૌ તત્ત્વદર્શનાઃ। ઋષિપુત્રા ઋષીકાસ્તુ મૈથુનાદ્ગર્ભસમ્ભવાઃ ।। ૫૯.

આથી, સૃષ્ટિની શરૂઆતમાં જે ઋષિઓ છે, તેઓ તત્ત્વને જાણનારા છે; ઋષિઓના પુત્રો, જેને ઋષિકા કહે છે, તેઓ સંયોગથી ગર્ભમાંથી જન્મે છે.

તન્માત્રાણિ ચ સત્યઞ્ચ ઋષન્તે તે મહૌજસઃ। સત્યર્ષયસ્તતસ્તે વૈ પરમાઃ સત્યદર્શનાઃ ।। ૫૯.

તન્માત્રાઓ અને સત્યને મહાશક્તિશાળી ઋષિઓ જુએ છે; તેઓ સત્યદર્શી ઋષિ કહેવાય છે, અને એમાં પણ સર્વોચ્ચ એ છે, જે પરમ સત્યને જુએ છે.

ઋષીણાઞ્ચ સુતાસ્તે તુ વિજ્ઞેયા ઋષિપુત્રકાઃ । ઋષન્તિ વૈ શ્રુતં યસ્માદ્વિશેષાંશ્ચૈવ તત્ત્વતઃ। તસ્માત્ શ્રુતર્ષયસ્તેઽપિ શ્રુતસ્ય પરિદર્શનાઃ ।। ૫૯.

ઋષિઓના પુત્રોને ઋષિપુત્ર કહે છે; કારણ કે તેઓએ શ્રવણ અને તત્ત્વનો વિશેષ જ્ઞાન મેળવ્યો છે, તેથી તેમને શ્રુતર્ષિ પણ કહે છે, તેઓ સાંભળેલા તત્વને સાચે જુએ છે.

અવ્યક્તાત્મા મહાત્મા ચાહઙ્કારાત્મા તથૈવ ચ। ભૂતાત્મા ચેન્દ્રિયાત્મા ચ તેષાં તજ્જ્ઞાનમુચ્યતે । ઇત્યેતા ઋષિજાતીસ્તુ નામભિઃ પઞ્ચ વૈ શ્રૃણુ ।। ૫૯.

અપ્રગટ આત્મા, મહાન આત્મા, અહંકાર આત્મા, ભૂતાત્મા અને ઇન્દ્રિયાત્મા—આ બધાનું જ્ઞાન કહેવાય છે; હવે આ પાંચ પ્રકારના ઋષિઓના નામ સાંભળો.

ભૃગુર્મરીચિરત્રિશ્ચ અઙ્ગિરાઃ પુલહઃક્રતુઃ। મનુર્દક્ષો વસિષ્ઠશ્ચ પુલસ્ત્યશ્ચેતિ તે દશ। બ્રહ્મણો માનસા હ્યેતે ઉદ્ભૂતાઃ સ્વયમીશ્વરાઃ ।। ૫૯.

ભૃગુ, મરીચિ, અત્રિ, અંગિરા, પુલહ, ક્રતુ, મનુ, દક્ષ, વસિષ્ઠ અને પુલસ્ત્ય—આ દસેય બ્રહ્માના મનથી જન્મેલા, સ્વયં પ્રગટ થયેલા ભગવાન પુત્રો છે.

પ્રવર્ત્તન્તે ઋષેર્યસ્માન્મહાંસ્તસ્માન્મહર્ષયઃ। ઈશ્વરાણાં સુતાસ્ત્વેતે ઋષયસ્તાન્નિબોધત ।। ૫૯.

કારણ કે મહાન લોકો ઋષિમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, તેથી તેમને મહર્ષિ કહેવાય છે; આ ઋષિઓ ભગવાનના પુત્રો છે—તેમને ઓળખો.

કાવ્યો બૃહસ્પતિશ્ચૈવ કશ્યપશ્ચોશનાસ્તથા। ઉતથ્યો વામદેવશ્ચ અપોજ્યશ્ચૈશિજસ્તથા ।। ૫૯.

કાવ્ય, બૃહસ્પતિ, કશ્યપ, ઉશના, ઉતથ્ય, વામદેવ, અપોજ્ય અને ઐશિજ—

કર્દ્દમો વિશ્રવાઃ શક્તિર્વાલખિલ્ય સ્તથા ધરાઃ। ઇત્યેતે ઋષયઃ પ્રોક્તા જ્ઞાનતો ઋષિતાઙ્ગતાઃ ।। ૫૯.

કર્દમ, વિશ્રવાસ, શક્તિ, વાલખિલ્ય અને ધરા—આ ઋષિઓ જ્ઞાન અને ઋષિત્વના તત્વમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે.

ઋષિપુત્રાનૃષિકાંસ્તુ ગર્ભોત્પન્નાન્નિબોધત। વત્સરો નગ્રહૂશ્ચૈવ ભારદ્વાજસ્તથૈવ ચ ।। ૫૯.

હવે ગર્ભમાંથી જન્મેલા ઋષિકાઓ, એટલે ઋષિપુત્રો વિશે જાણો: વત્સર, નગ્રહૂ અને ભારદ્વાજ.

બૃહદુત્થઃ શરદ્વાંશ્ચ અગસ્ત્યશ્ચૌશિજસ્તથા। ઋષિર્દીર્ઘતમાશ્ચૈવ બૃહદુક્થઃ શરદ્વતઃ ।। ૫૯.

બૃહદુત્થ, શરદ્વાન, અગસ્ત્ય, ઉશિજ, દીર્ઘતમસ, બૃહદુક્થ અને શરદ્વત—આ બધા ઋષિઓ છે.