વાયુપુરાણમ્

પ્રત્યઙ્ગાનાં તુ ધર્મસ્ય ઇત્યેતલ્લક્ષણં સ્મૃતમ્ । ઋષિભિર્ધર્મતત્ત્વજ્ઞૈઃ પૂર્વે સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે ।। ૫૯.

આ બધું ધર્મના અંગોનું લક્ષણ માનવામાં આવે છે, જે પૂર્વકાળના ઋષિઓએ, ધર્મના તત્ત્વજ્ઞાને, સ્વાયંભુવ મન્વંતર દરમિયાન શીખવ્યું હતું.

અત્ર વો વર્ત્તયિષ્યામિ વિધિર્મન્વન્તરસ્ય યઃ । ઇતરેતરવર્ણસ્ય ચાતુર્વર્ણસ્ય ચૈવ હિ। પ્રતિમન્વન્તરઞ્ચૈવ શ્રુતિરન્યા વિધીયતે ।। ૫૯.

હવે હું તમને મન્વંતરનો નિયમ સમજાવીશ, દરેક વર્ણ અને ચતુર્વર્ણ માટે. દરેક મન્વંતરમાં અલગ-અલગ શ્રુતિનો નિયમ હોય છે.

ઋચો યજૂષિં સામાનિ યથાવત્ પ્રતિદૈવતમ્। આભૂતસંપ્લવસ્યાપિ વર્જ્યૈકં શતરુદ્રિયમ્ ।। ૫૯.

ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદના મંત્રો દરેક દેવતાને યોગ્ય રીતે પાઠ કરવાના છે; પણ મહાપ્રલય સમયે માત્ર શતરુદ્રિયનો પાઠ છોડવો.

વિધિર્હોત્રં તથા સ્તોત્રં પૂર્વવત્સમ્પ્રવર્તતે। દ્રવ્યસ્તોત્રં ગુણસ્તોત્રં કર્મ સ્તોત્રં તથૈવ ચ। ચતુર્થમાભિજનિકં સ્તોત્રમેતચ્ચતુર્વિધમ્ ।। ૫૯.

વિધીનું હોમ અને સ્તોત્ર પહેલાની જેમ થાય છે. દ્રવ્યના સ્તોત્ર, ગુણના સ્તોત્ર, કર્મના સ્તોત્ર અને ચોથું, વંશનું સ્તોત્ર—આ ચાર પ્રકારના સ્તોત્ર કહેવાય છે.

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ યથા દેવા ભવન્તિ યે। પ્રવર્ત્તયતિ તેષાં વૈ બ્રહ્મસ્તોત્રં ચતુર્વિધમ્। એવં મન્ત્રગુણાનાઞ્ચ સમુત્પત્તિશ્ચતુર્વિધા ।। ૫૯.

દરેક મન્વંતરમાં જે દેવતાઓ હોય છે, તેમના માટે બ્રહ્મા આ ચાર પ્રકારના સ્તોત્ર શરૂ કરે છે. એ જ રીતે, મંત્રો અને તેમના ગુણોની ઉત્પત્તિ પણ ચાર પ્રકારની છે.

અથર્વયજુષાં સામ્નાં વેદેષ્વિહ પૃથક્ પૃથક્ । ઋષીણાન્તપ્યતામુગ્રન્તપઃ પરમદુશ્ચરમ્ ।। ૫૯.

અથર્વ, યજુસ અને સામ વેદોમાં, જુદાં જુદાં ઋષિઓએ અત્યંત કઠિન અને ઊંચી તપશ્ચર્યા કરી હતી.

મન્ત્રાઃ પ્રાદુર્બભૂવુર્હિ પૂર્વમન્વન્તરેષ્વિહ। પરિતોષાદ્ભયાદ્દુઃખાત્સુખાચ્છોકાચ્ચ પઞ્ચધા ।। ૫૯.

અહીં પહેલાંના મન્વંતરોમાં મંત્રો પ્રગટ થયા હતા. એ પાંચ રીતે ઉત્પન્ન થાય છે—સંતોષથી, ભયથી, દુઃખથી, સુખથી અને શોકથી.

ઋષીણાં તપઃકાર્ત્સ્ન્યેન દર્શનેન યદૃચ્છયા। ઋષીણાં યદૃષિત્વં હિ તદ્વક્ષ્યામીહ લક્ષણૈઃ ।। ૫૯.

ઋષિઓની પૂર્ણ તપશ્ચર્યા અને તેમના દર્શનથી, સહજ રીતે જ ઋષિત્વ પ્રગટ થાય છે. હવે હું અહીં એની લાક્ષણિકતાઓ સમજાવીશ.

અતીતાનાગતાનાન્તુ પઞ્ચધા ઋષિરુચ્યતે। અતસ્ત્વૃષીણાં વક્ષ્યામિ હ્યાર્ષસ્ય ચ સમુદ્ભવમ્ ।। ૫૯.

ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય—આ રીતે ઋષિ પાંચ પ્રકારના કહેવાય છે. તેથી હવે હું ઋષિઓ અને તેમના ઋષિત્વની ઉત્પત્તિ સમજાવીશ.

ગુણસામ્યે વર્ત્તમાને સર્વસમ્પ્રલયે તદા। અતિચારે તુ દેવાનામતિદેશે તયોર્યથા ।। ૫૯.

જ્યારે ગુણો સમતોલ હોય છે, સર્વત્ર પ્રલય સમયે, અને જ્યારે દેવતાઓમાં અતિક્રમ થાય છે અથવા પરસ્પર સ્થાન બદલાય છે, ત્યારે એમ થાય છે.

અબુદ્ધિપૂર્વકં તદ્વૈ ચેતનાર્થં પ્રવર્ત્તતે । તેન હ્યબુદ્ધિપૂર્વં તચ્ચેતનેન હ્યધિષ્ઠિતમ્ ।। ૫૯.

જે અજાણતાં થાય છે, એ ચેતનાના હિત માટે શરૂ થાય છે. તેથી અજાણતાં થયેલું પણ ચેતનાથી જ નિયંત્રિત થાય છે.

વર્ત્તતે ચ યથા તૌ તુ યથા મત્સ્યોદકે ઉભે। ચેતનાધિષ્ઠિતં તત્ત્વં પ્રવર્ત્તતિ ગુણાત્મના ।। ૫૯.

અને જેમ બંને, પાણીમાં બે માછલીઓની જેમ, આગળ વધે છે, તેમ ચેતનાથી સંચાલિત તત્વ ગુણોનાં સ્વરૂપે કાર્ય કરે છે.

કરણત્વાત્તથા કાર્યં તદા તસ્ય પ્રવર્ત્તતે। વિષયે વિષયિત્વાચ્ચ હ્યર્થેઽર્થિત્વાત્તથૈવ ચ ।। ૫૯.

ઉપકરણરૂપ હોવાથી, ત્યારે કર્મ શરૂ થાય છે. વિષય અને વિષયી વચ્ચેના સંબંધથી અને વિષય પ્રત્યે ઇચ્છાથી પણ એમ જ થાય છે.

કાલેન પ્રાપણીયેન ભેદાસ્તુ કારણાત્મકાઃ। સંસિધ્યન્તિ તદા વ્યક્તાઃ ક્રમેણ મહદાદયઃ ।। ૫૯.

સમયથી, જે પ્રાપ્ત કરાવનાર છે, કારણરૂપ ભેદો થાય છે. પછી મહત્ત્વાદિ પ્રગટ તત્વો ક્રમશઃ પૂર્ણતા પામે છે.

મહતશ્વાપ્યહઙ્કારસ્તસ્માદ્ભૂતેન્દ્રિયાણિ ચ। ભૂતભેદાસ્તુ ભેદેભ્યો જજ્ઞિરે તે પરસ્પરમ્। સંસિદ્ધિકારણં કાર્યં સદ્ય એવ વિવર્ત્તતે ।। ૫૯.

મહત્તત્વથી અહંકાર થાય છે અને તેમાંથી ભૂત અને ઇન્દ્રિય ઉત્પન્ન થાય છે. ભૂતોના ભેદો પણ પરસ્પર ભેદોથી જન્મે છે. કાર્ય, જે પૂર્ણતાનું કારણ છે, તરત જ રૂપાંતર પામે છે.

યથોલ્મુકસ્રુટન્નૂર્દ્ધ્વમેકકાલં પ્રવર્ત્તતે। તથા વિવૃતઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ કાલેનૈકેન કર્મણા ।। ૫૯.

જેમ ચિંગારી ઉડીને એકસાથે ઉપર જાય છે, તેમ ક્ષેત્રજ્ઞ પણ પ્રગટ થઈને એક જ સમયે કર્મ કરે છે.

યથાન્ધકારે ખદ્યોતઃ સહસા સમ્પ્રદૃશ્યતે। તથા વિવૃત્તો હ્યવ્યક્તાત્ ખદ્યોત ઇવ ચેલ્વણઃ ।। ૫૯.

જેમ અંધકારમાં જ્યોત (જગનૂ) અચાનક દેખાય છે, તેમ અવ્યક્તમાંથી પ્રગટ થતું તત્વ પણ જ્યોતની જેમ દેખાય છે.

સ મહાન્ સશરીરસ્તુ યત્રૈવાગ્રે વ્યવસ્થિતઃ। તત્રૈવ સંસ્થિતો વિદ્વાન્ દ્વારશાલામુખે સ્થિતઃ ।। ૫૯.

એ મહાન, શરીરધારી, જ્યાં શરૂઆતમાં સ્થિત હતો, ત્યાં જ સ્થિર રહે છે. એ જ્ઞાનવાન એ સ્થળે, દ્વારશાળાના મુખ પર ઊભો રહે છે.

મહાંસ્તુ તમસઃ પારે વૈલક્ષણ્યાદ્વિભાવ્યતે । તત્રૈવ સંસ્થિતો વિદ્વાંસ્તમસોઽન્ત ઇતિ શ્રુતિઃ ।। ૫૯.

મહાન તત્વ અંધકારની પાર, પોતાની વિશિષ્ટતા વડે ઓળખાય છે. ત્યાં જ જ્ઞાનવાન સ્થિર રહે છે—એટલે કે, અંધકારના અંતે.

બુદ્ધિર્વિવર્ત્તમાનસ્ય પ્રાદુર્ભૂતા ચતુર્વિધા । જ્ઞાનં વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં ધર્મશ્ચેતિ ચતુષ્ટયમ્ ।। ૫૯.

બુદ્ધિ, જે વિકાસ પામે છે, એ ચાર રૂપે દેખાય છે—જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ઐશ્વર્ય અને ધર્મ—આ ચાર.

સાંસિદ્દિકાન્યથૈતાનિ સુપ્રતીકાનિ તસ્ય વૈ । મહતઃ સશરીરસ્ય વૈવર્ત્ત્યાત્ સિદ્ધિરુચ્યતે ।। ૫૯.

આ બધું મહાન શરીરધારીનું સહજ અને સ્પષ્ટ લક્ષણ છે. મહત્તત્વનું રૂપાંતર જ સિદ્ધિ કહેવાય છે.

અત્ર શેતે ચ યત્પુર્યાં ક્ષેત્રજ્ઞાનમથાપિ વા। પુરીશયત્વાત્પુરુષઃ ક્ષેત્રજ્ઞાનાત્ સઉચ્યતે ।। ૫૯.

આ શહેરમાં જે વસે છે, તેને ક્ષેત્રજ્ઞ કે ક્ષેત્રજ્ઞાન કહે છે; કારણ કે તે શહેરમાં રહે છે, તેથી તેને પુરુષ કહેવામાં આવે છે, અને ક્ષેત્રને જાણે છે એટલે એ નામ પડ્યું છે.

ક્ષેત્રજ્ઞઃ ક્ષેત્રવિજ્ઞાનાત્ ભગવાન્ મતિરુચ્યતે। યસ્માદ્બુદ્ધ્યા તુ શેતે હ તસ્માદ્બોધાત્મકઃ સ વૈ । સંસિદ્ધયે પરિગતં વ્યક્તાવ્યક્તમચેતનમ્ ।। ૫૯.

ક્ષેત્રજ્ઞને ક્ષેત્રજ્ઞાન અને બુદ્ધિથી ભગવાન કહેવાય છે; કારણ કે તે બુદ્ધિથી આરામ પામે છે, એથી તે જ્ઞાનમય છે; પૂર્ણતા માટે, પ્રગટ અને અપ્રગટ બંને જડ છે, તે બધું તેને આવરી લે છે.

એવં નિવૃત્તિઃ ક્ષેત્રજ્ઞા ક્ષેત્રજ્ઞેનાભિસંહિતા। ક્ષેત્રજ્ઞેન પરિજ્ઞાતો ભોગ્યોઽયં વિષયસ્ત્વિતિ ।। ૫૯.

આ રીતે, નિવૃત્તિ એટલે ક્ષેત્રજ્ઞ, અને ક્ષેત્રજ્ઞ સાથે એકરૂપ થાય છે; જ્યારે ક્ષેત્રજ્ઞને પૂરેપૂરું ઓળખી લેવાય, ત્યારે આ જગત ભોગવવાનો વિષય બની જાય છે.

ઋષીત્યેષ ગતૌ ધાતુઃશ્રુતૌ સત્યે તપસ્યથ। એતત્સન્નિયતે તસ્મિન્ બ્રહ્મણા સ ઋષિઃ સ્મૃતઃ ।। ૫૯.

હે ઋષિ, 'ઋષ' ધાતુનો અર્થ છે જવું, સાંભળવું, સત્ય રહેવું અને તપ કરવું; જે આ બધામાં સ્થિર થાય છે, તેને બ્રહ્માએ ઋષિ તરીકે ઓળખ્યો છે.

નિવૃત્તિસમકાલં તુ બુદ્ધ્યાવ્યક્તમૃષિઃ સ્વયમ્। પરં હિ ઋષતે યસ્માત્પરમર્ષિસ્તતઃ સ્મૃતઃ ।। ૫૯.

નિવૃત્તિના ક્ષણે, અપ્રગટ પોતે બુદ્ધિ દ્વારા ઋષિ બને છે; કારણ કે તે પરમ તત્વને જુએ છે, તેથી તેને પરમ ઋષિ કહેવાય છે.

ગત્યર્થાદૃષતેર્દ્ધાતોર્નામનિર્વૃત્તિરાદિતઃ । યસ્માદેષ સ્વયમ્ભૂતસ્તસ્માચ્ચાત્મર્ષિતા સ્મૃતા। ઈશ્વરાઃ સ્વયમુદ્ભૂતા માનસા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ ।। ૫૯.

ગતિના અર્થથી અને 'ઋષ' ધાતુથી નામની ઉત્પત્તિ થાય છે; કારણ કે તે સ્વયંભૂ છે, તેથી તેને આત્મઋષિ કહેવાય છે; ભગવાનો સ્વયં પ્રગટ થયા છે, અને તેઓ બ્રહ્માના મનથી જન્મેલા પુત્રો છે.

યસ્માન્ન હન્યતે માનૈર્મહાન્ પરિગતઃ પુરઃ। યસ્માદૃષન્તિ યે ધીરા મહાન્તં સર્વતો ગુણૈઃ। તસ્માન્મહર્ષયઃ પ્રોક્તા બુદ્ધેઃ પરમદર્શિનઃ ।। ૫૯.

મહાન, જે પહેલેથી સ્થિર છે, તે કોઈ માપથી નાશ પામતો નથી; અને જે વિદ્વાનો સર્વ ગુણોથી મહાનને જુએ છે, તેથી તેમને મહર્ષિ કહે છે, તેઓ બુદ્ધિથી પણ પરે દર્શન કરે છે.

ઈશ્વરાણાં શુભાસ્તેષાં માનસાન્તરસાશ્ચ તે। અહઙ્કારં તમશ્ચૈવ ત્યક્ત્વા ચ ઋષિતાઙ્ગાતાઃ ।। ૫૯.

ભગવાનોમાંથી, જે શુભ છે અને જે અંતરમનથી છે, તેમણે અહંકાર અને અંધકાર ત્યજીને ઋષિત્વના તત્વમાંથી જન્મ લીધો છે.