વાયુપુરાણમ્

સ્વામિનારક્ષ્યમાણાનામુત્સૃષ્ટાનાઞ્ચ મૃત્સુ ચ। પરસ્વાનામનાદાનમલોભ ઇહ કીર્ત્યતે ।। ૫૯.

બીજાના ધનને, તે રક્ષિત હોય કે છોડાયેલું હોય કે માટીમાં પડેલું હોય, ન લેવું — એ લોભરહિતતા કહેવાય છે.

મૈથુનસ્યાસમાચારો હ્યચિન્તનમકલ્પનમ્। નિવૃત્તિર્બ્રહ્મચર્યં તદચ્છિદ્રં દમ ઉચ્યતે ।। ૫૯.

મૈથુનથી દૂર રહેવું, એ વિષયનું વિચાર પણ ન કરવું અને સંપૂર્ણ રીતે પાછું ખેંચાઈ જવું — આ અખંડ બ્રહ્મચર્ય અને દમ કહેવાય છે.

આત્માર્થં વા પરાર્થં વા ઇન્દ્રિયાણીહ યસ્ય વૈ। ન મિથ્યા સમ્પ્રવર્તન્તે શમસ્યૈ તત્તુ લક્ષણમ્ ।। ૫૯.

પોતાના કે બીજાના હિત માટે પણ, જેના ઇન્દ્રિયો ક્યારેય ખોટું વર્તન કરતી નથી, એ શમનું લક્ષણ છે.

દશાત્મકે યો વિષયે કારણે ચાષ્ટલક્ષણે। ન ક્રુધ્યેત્તુ પ્રતિહતઃ સ જિતાત્મા વિભાવ્યતે ।। ૫૯.

દસેન્દ્રિય વિષયોમાં અને આઠ પ્રકારના કારણોમાં, અવરોધ આવે ત્યારે પણ જે ગુસ્સો કરતો નથી, એ જિતેન્દ્રિય કહેવાય છે.

યદ્યદિષ્ટતમં દ્રવ્યં ન્યાયેનોપાગતઞ્ચ યત્। તત્તદ્ગુણવતે દેયમિત્યેતદ્દાનલક્ષણમ્ ।। ૫૯.

જે વસ્તુ સૌથી વધુ ઇચ્છિત હોય અને યોગ્ય રીતે પ્રાપ્ત થઈ હોય, તે યોગ્ય વ્યક્તિને આપવી — એ દાનનું લક્ષણ છે.

દાનં ત્રિવિધમિત્યેતત્ કનિષ્ઠજ્યેષ્ઠમધયમમ્ । તત્ર નૈઃશ્રેયસં જ્યેષ્ઠં કનિષ્ઠં સ્વાર્થસિદ્ધયે। કારુણ્યાત્સર્વભૂતેભ્યઃ સુવિભાગસ્તુ બન્ધુષુ ।। ૫૯.

દાન ત્રણ પ્રકારનું છે: નાનું, મધ્યમ અને શ્રેષ્ઠ. શ્રેષ્ઠ દાન મોક્ષ આપે છે, નાનું દાન પોતાના લાભ માટે છે; દયા માટે સર્વ જીવોને આપવું અને સંબંધીઓમાં યોગ્ય રીતે વહેંચવું જોઈએ.

શ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં વિહિતો ધર્મો વર્ણાશ્રમાત્મકઃ। શિષ્ટાચારાવિરુદ્ધશ્ચ ધર્મઃ સત્સાધુસઙ્ગતઃ ।। ૫૯.

શ્રુતિ અને સ્મૃતિથી નિર્ધારિત ધર્મ varn-ashram પદ્ધતિ પર આધારિત છે; અને સારા-સંતોના સંગમાં જે ધર્મ છે, તે શ્રેષ્ઠાચારના વિરુદ્ધ નથી.

અપ્રદ્વેષો હ્યનિષ્ટેષુ તથેષ્ટાનભિનન્દનમ્। પ્રીતિતાપવિષાદેભ્યો વિનિવૃત્તિર્વિરક્તતા ।। ૫૯.

અપ્રિય પ્રત્યે દ્વેષ ન રાખવો, પ્રિયમાં આનંદ ન કરવો અને આનંદ-દુઃખ-શોકમાંથી દૂર રહેવું — એ વૈરાગ્ય કહેવાય છે.

સંન્યાસઃ કર્મણો ન્યાસઃ કૃતાનામકૃતૈઃ સહ। કુશલાકુશલાનાઞ્ચ પ્રહાણં ત્યાગ ઉચ્યતે ।। ૫૯.

કર્મોનું, કરેલા અને અકરેલા બંનેનું, તેમજ શુભ-અશુભ કર્મોનું ત્યાગ — એ સંન્યાસ કહેવાય છે.

અવ્યક્તાદ્યોઽવિશેષાચ્ચ વિકારોઽસ્મિન્નચેતને। ચેતનાચેતાન્યત્વવિજ્ઞાનં જ્ઞાનમુચ્યતે ।। ૫૯.

અવ્યક્ત અને વ્યક્ત, જડમાં પરિવર્તન અને ચેતન-અચેતનનો ભેદ ઓળખવો — એ જ્ઞાન કહેવાય છે.

પ્રત્યઙ્ગાનાં તુ ધર્મસ્ય ઇત્યેતલ્લક્ષણં સ્મૃતમ્ । ઋષિભિર્ધર્મતત્ત્વજ્ઞૈઃ પૂર્વે સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે ।। ૫૯.

આ બધું ધર્મના અંગોનું લક્ષણ માનવામાં આવે છે, જે પૂર્વકાળના ઋષિઓએ, ધર્મના તત્ત્વજ્ઞાને, સ્વાયંભુવ મન્વંતર દરમિયાન શીખવ્યું હતું.

અત્ર વો વર્ત્તયિષ્યામિ વિધિર્મન્વન્તરસ્ય યઃ । ઇતરેતરવર્ણસ્ય ચાતુર્વર્ણસ્ય ચૈવ હિ। પ્રતિમન્વન્તરઞ્ચૈવ શ્રુતિરન્યા વિધીયતે ।। ૫૯.

હવે હું તમને મન્વંતરનો નિયમ સમજાવીશ, દરેક વર્ણ અને ચતુર્વર્ણ માટે. દરેક મન્વંતરમાં અલગ-અલગ શ્રુતિનો નિયમ હોય છે.

ઋચો યજૂષિં સામાનિ યથાવત્ પ્રતિદૈવતમ્। આભૂતસંપ્લવસ્યાપિ વર્જ્યૈકં શતરુદ્રિયમ્ ।। ૫૯.

ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદના મંત્રો દરેક દેવતાને યોગ્ય રીતે પાઠ કરવાના છે; પણ મહાપ્રલય સમયે માત્ર શતરુદ્રિયનો પાઠ છોડવો.

વિધિર્હોત્રં તથા સ્તોત્રં પૂર્વવત્સમ્પ્રવર્તતે। દ્રવ્યસ્તોત્રં ગુણસ્તોત્રં કર્મ સ્તોત્રં તથૈવ ચ। ચતુર્થમાભિજનિકં સ્તોત્રમેતચ્ચતુર્વિધમ્ ।। ૫૯.

વિધીનું હોમ અને સ્તોત્ર પહેલાની જેમ થાય છે. દ્રવ્યના સ્તોત્ર, ગુણના સ્તોત્ર, કર્મના સ્તોત્ર અને ચોથું, વંશનું સ્તોત્ર—આ ચાર પ્રકારના સ્તોત્ર કહેવાય છે.

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ યથા દેવા ભવન્તિ યે। પ્રવર્ત્તયતિ તેષાં વૈ બ્રહ્મસ્તોત્રં ચતુર્વિધમ્। એવં મન્ત્રગુણાનાઞ્ચ સમુત્પત્તિશ્ચતુર્વિધા ।। ૫૯.

દરેક મન્વંતરમાં જે દેવતાઓ હોય છે, તેમના માટે બ્રહ્મા આ ચાર પ્રકારના સ્તોત્ર શરૂ કરે છે. એ જ રીતે, મંત્રો અને તેમના ગુણોની ઉત્પત્તિ પણ ચાર પ્રકારની છે.

અથર્વયજુષાં સામ્નાં વેદેષ્વિહ પૃથક્ પૃથક્ । ઋષીણાન્તપ્યતામુગ્રન્તપઃ પરમદુશ્ચરમ્ ।। ૫૯.

અથર્વ, યજુસ અને સામ વેદોમાં, જુદાં જુદાં ઋષિઓએ અત્યંત કઠિન અને ઊંચી તપશ્ચર્યા કરી હતી.

મન્ત્રાઃ પ્રાદુર્બભૂવુર્હિ પૂર્વમન્વન્તરેષ્વિહ। પરિતોષાદ્ભયાદ્દુઃખાત્સુખાચ્છોકાચ્ચ પઞ્ચધા ।। ૫૯.

અહીં પહેલાંના મન્વંતરોમાં મંત્રો પ્રગટ થયા હતા. એ પાંચ રીતે ઉત્પન્ન થાય છે—સંતોષથી, ભયથી, દુઃખથી, સુખથી અને શોકથી.

ઋષીણાં તપઃકાર્ત્સ્ન્યેન દર્શનેન યદૃચ્છયા। ઋષીણાં યદૃષિત્વં હિ તદ્વક્ષ્યામીહ લક્ષણૈઃ ।। ૫૯.

ઋષિઓની પૂર્ણ તપશ્ચર્યા અને તેમના દર્શનથી, સહજ રીતે જ ઋષિત્વ પ્રગટ થાય છે. હવે હું અહીં એની લાક્ષણિકતાઓ સમજાવીશ.

અતીતાનાગતાનાન્તુ પઞ્ચધા ઋષિરુચ્યતે। અતસ્ત્વૃષીણાં વક્ષ્યામિ હ્યાર્ષસ્ય ચ સમુદ્ભવમ્ ।। ૫૯.

ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય—આ રીતે ઋષિ પાંચ પ્રકારના કહેવાય છે. તેથી હવે હું ઋષિઓ અને તેમના ઋષિત્વની ઉત્પત્તિ સમજાવીશ.

ગુણસામ્યે વર્ત્તમાને સર્વસમ્પ્રલયે તદા। અતિચારે તુ દેવાનામતિદેશે તયોર્યથા ।। ૫૯.

જ્યારે ગુણો સમતોલ હોય છે, સર્વત્ર પ્રલય સમયે, અને જ્યારે દેવતાઓમાં અતિક્રમ થાય છે અથવા પરસ્પર સ્થાન બદલાય છે, ત્યારે એમ થાય છે.

અબુદ્ધિપૂર્વકં તદ્વૈ ચેતનાર્થં પ્રવર્ત્તતે । તેન હ્યબુદ્ધિપૂર્વં તચ્ચેતનેન હ્યધિષ્ઠિતમ્ ।। ૫૯.

જે અજાણતાં થાય છે, એ ચેતનાના હિત માટે શરૂ થાય છે. તેથી અજાણતાં થયેલું પણ ચેતનાથી જ નિયંત્રિત થાય છે.

વર્ત્તતે ચ યથા તૌ તુ યથા મત્સ્યોદકે ઉભે। ચેતનાધિષ્ઠિતં તત્ત્વં પ્રવર્ત્તતિ ગુણાત્મના ।। ૫૯.

અને જેમ બંને, પાણીમાં બે માછલીઓની જેમ, આગળ વધે છે, તેમ ચેતનાથી સંચાલિત તત્વ ગુણોનાં સ્વરૂપે કાર્ય કરે છે.

કરણત્વાત્તથા કાર્યં તદા તસ્ય પ્રવર્ત્તતે। વિષયે વિષયિત્વાચ્ચ હ્યર્થેઽર્થિત્વાત્તથૈવ ચ ।। ૫૯.

ઉપકરણરૂપ હોવાથી, ત્યારે કર્મ શરૂ થાય છે. વિષય અને વિષયી વચ્ચેના સંબંધથી અને વિષય પ્રત્યે ઇચ્છાથી પણ એમ જ થાય છે.

કાલેન પ્રાપણીયેન ભેદાસ્તુ કારણાત્મકાઃ। સંસિધ્યન્તિ તદા વ્યક્તાઃ ક્રમેણ મહદાદયઃ ।। ૫૯.

સમયથી, જે પ્રાપ્ત કરાવનાર છે, કારણરૂપ ભેદો થાય છે. પછી મહત્ત્વાદિ પ્રગટ તત્વો ક્રમશઃ પૂર્ણતા પામે છે.

મહતશ્વાપ્યહઙ્કારસ્તસ્માદ્ભૂતેન્દ્રિયાણિ ચ। ભૂતભેદાસ્તુ ભેદેભ્યો જજ્ઞિરે તે પરસ્પરમ્। સંસિદ્ધિકારણં કાર્યં સદ્ય એવ વિવર્ત્તતે ।। ૫૯.

મહત્તત્વથી અહંકાર થાય છે અને તેમાંથી ભૂત અને ઇન્દ્રિય ઉત્પન્ન થાય છે. ભૂતોના ભેદો પણ પરસ્પર ભેદોથી જન્મે છે. કાર્ય, જે પૂર્ણતાનું કારણ છે, તરત જ રૂપાંતર પામે છે.

યથોલ્મુકસ્રુટન્નૂર્દ્ધ્વમેકકાલં પ્રવર્ત્તતે। તથા વિવૃતઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ કાલેનૈકેન કર્મણા ।। ૫૯.

જેમ ચિંગારી ઉડીને એકસાથે ઉપર જાય છે, તેમ ક્ષેત્રજ્ઞ પણ પ્રગટ થઈને એક જ સમયે કર્મ કરે છે.

યથાન્ધકારે ખદ્યોતઃ સહસા સમ્પ્રદૃશ્યતે। તથા વિવૃત્તો હ્યવ્યક્તાત્ ખદ્યોત ઇવ ચેલ્વણઃ ।। ૫૯.

જેમ અંધકારમાં જ્યોત (જગનૂ) અચાનક દેખાય છે, તેમ અવ્યક્તમાંથી પ્રગટ થતું તત્વ પણ જ્યોતની જેમ દેખાય છે.

સ મહાન્ સશરીરસ્તુ યત્રૈવાગ્રે વ્યવસ્થિતઃ। તત્રૈવ સંસ્થિતો વિદ્વાન્ દ્વારશાલામુખે સ્થિતઃ ।। ૫૯.

એ મહાન, શરીરધારી, જ્યાં શરૂઆતમાં સ્થિત હતો, ત્યાં જ સ્થિર રહે છે. એ જ્ઞાનવાન એ સ્થળે, દ્વારશાળાના મુખ પર ઊભો રહે છે.

મહાંસ્તુ તમસઃ પારે વૈલક્ષણ્યાદ્વિભાવ્યતે । તત્રૈવ સંસ્થિતો વિદ્વાંસ્તમસોઽન્ત ઇતિ શ્રુતિઃ ।। ૫૯.

મહાન તત્વ અંધકારની પાર, પોતાની વિશિષ્ટતા વડે ઓળખાય છે. ત્યાં જ જ્ઞાનવાન સ્થિર રહે છે—એટલે કે, અંધકારના અંતે.