વાયુપુરાણમ્

મન્વાદયશ્ચ યે શિષ્ટા યે મયા પ્રાગુદીરિતાઃ। તૈઃ શિષ્ટૈશ્ચરિતો ધર્મઃ સમ્યગેવ યુગે યુગે ।। ૫૯.

મનુ અને અન્ય જે શ્રેષ્ઠો છે, જેમનું મેં અગાઉ ઉલ્લેખ કર્યો છે, તેઓ દરેક યુગમાં યોગ્ય રીતે ધર્મનું પાલન કરતા આવ્યા છે.

ત્રયી વાર્તા દણ્ડનીતિરિજ્યા વર્ણાશ્રમાસ્તથા। શિષ્ટૈરાચર્યતે યસ્માન્મનુના ચ પુનઃ પુનઃ। પૂર્વૈઃ પૂર્વગતત્વાચ્ચ શિષ્ટાચારઃ સ શાશ્વતઃ ।। ૫૯.

ત્રિવિધ વેદ, જીવનોપાર્જન, દંડનીતિ, યજ્ઞ, તથા વર્ણ અને આશ્રમ—આ બધું શ્રેષ્ઠો અને મનુ દ્વારા વારંવાર અનુસરવામાં આવે છે; અને પૂર્વજોએ પણ આ રીતે આચરણ કર્યું હોવાથી, એ શ્રેષ્ઠ આચરણ શાશ્વત છે.

દાનં સત્યન્તપોઽલોભો વિદ્યેજ્યાપ્રજની દયા। અષ્ટૌ તાનિ ચરિત્રાણિ શિષ્ટાચારસ્ય લક્ષણમ્ ।। ૫૯.

દાન, સત્ય, તપ, અલોભ, વિદ્યા, યજ્ઞ, અપૌત્રત્વ અને દયા—આ આઠ ગુણો શ્રેષ્ઠ આચરણની ઓળખ છે.

શિષ્ટા યસ્માચ્ચરન્ત્યેનં મનુઃ સપ્તર્ષયશ્ચ વૈ। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ શિષ્ટાચારસ્તતઃ સ્મૃતઃ ।। ૫૯.

મનુ અને સાત ઋષિઓ દરેક મન્વંતરમાં આ આચરણ કરે છે, તેથી તેને શ્રેષ્ઠ આચરણ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.

વિજ્ઞેયઃ શ્રવણાત્ શ્રૌતઃ સ્મરણાત્ સ્માર્ત્ત ઉચ્યતે। ઇજ્યા વેદાત્મકઃ શ્રૌતઃ સ્માર્તો વર્ણાશ્રમાત્મકઃ। પ્રત્યઙ્ગાનિ ચ વક્ષ્યામિ ધર્મસ્યેહ તુ લક્ષણમ્ ।। ૫૯.

શ્રવણથી જે ધર્મ જાણી શકાય તે શ્રૌત છે અને સ્મરણથી જે જાણી શકાય તે સ્માર્ત છે; શ્રૌત ધર્મ યજ્ઞ અને વેદ આધારિત છે, જ્યારે સ્માર્ત ધર્મ વર્ણ અને આશ્રમ આધારિત છે. હવે હું અહીં ધર્મના વિશિષ્ટ લક્ષણો કહું છું.

દૃષ્ટ્વા પ્રભૂતમર્થં યઃ પૃષ્ટો વૈ ન નિગૂહતિ। યથા ભૂતપ્રવાદસ્તુ ઇત્યેતત્સત્યલક્ષણમ્ ।। ૫૯.

જે વ્યક્તિ પાસે જે છે અથવા જે જોઈ છે, એ પૂછવામાં આવે ત્યારે છુપાવે નહીં અને જેવું છે એ જ સાચું કહે, એ સાચાઈનું લક્ષણ છે.

બ્રહ્મચર્યં જપો મૌનં નિરાહારત્વમેવ ચ। ઇત્યેતત્ તપસો મૂલં સુઘોરં તદ્દુરાસદમ્ ।। ૫૯.

બ્રહ્મચર્ય, જપ, મૌન અને ઉપવાસ — આ બધું તપનું મૂળ છે, જે ખૂબ કઠિન અને દુર્લભ છે.

પશૂનાં દ્રવ્યહવિષામૃક્સામયજુષાં તથા। ઋત્વિજાં દક્ષિણાનાઞ્ચ સંયોગો યોગ ઉચ્યતે ।। ૫૯.

યજ્ઞમાં પશુઓ, દ્રવ્ય, હવિ, ઘી, ઋગ્વેદ, સામવેદ, યજુર્વેદ, ઋત્વિજ અને દક્ષિણ — આ બધાનું એક સાથે થવું, એ યજ્ઞમાં સંયોગ કહેવાય છે.

આત્મવત્સર્વભૂતેષુ યો હિતાયાહિતાય ચ। સમા પ્રવર્ત્તતે દૃષ્ટિઃ કૃત્સ્ના હ્યેષા દયા સ્મૃતા ।। ૫૯.

જે સર્વ જીવોને પોતાને સમાન માને છે અને બધાના હિત-અહિતમાં સમાન રીતે વર્તે છે, એ સંપૂર્ણ દયા કહેવાય છે.

આક્રુષ્ટોઽભિહતો વાપિ નાક્રોશેદ્યો ન હન્તિ વા। વાઙ્‌મનઃકર્મભિઃ ક્ષાન્તિસ્તિતિક્ષૈષા ક્ષમા સ્મૃતા ।। ૫૯.

જે વ્યક્તિ ગાળો ખાય કે માર ખાય છતાં વાણી, મન કે કર્મથી બદલો લેતી નથી, એ ક્ષમાશીલ કહેવાય છે.

સ્વામિનારક્ષ્યમાણાનામુત્સૃષ્ટાનાઞ્ચ મૃત્સુ ચ। પરસ્વાનામનાદાનમલોભ ઇહ કીર્ત્યતે ।। ૫૯.

બીજાના ધનને, તે રક્ષિત હોય કે છોડાયેલું હોય કે માટીમાં પડેલું હોય, ન લેવું — એ લોભરહિતતા કહેવાય છે.

મૈથુનસ્યાસમાચારો હ્યચિન્તનમકલ્પનમ્। નિવૃત્તિર્બ્રહ્મચર્યં તદચ્છિદ્રં દમ ઉચ્યતે ।। ૫૯.

મૈથુનથી દૂર રહેવું, એ વિષયનું વિચાર પણ ન કરવું અને સંપૂર્ણ રીતે પાછું ખેંચાઈ જવું — આ અખંડ બ્રહ્મચર્ય અને દમ કહેવાય છે.

આત્માર્થં વા પરાર્થં વા ઇન્દ્રિયાણીહ યસ્ય વૈ। ન મિથ્યા સમ્પ્રવર્તન્તે શમસ્યૈ તત્તુ લક્ષણમ્ ।। ૫૯.

પોતાના કે બીજાના હિત માટે પણ, જેના ઇન્દ્રિયો ક્યારેય ખોટું વર્તન કરતી નથી, એ શમનું લક્ષણ છે.

દશાત્મકે યો વિષયે કારણે ચાષ્ટલક્ષણે। ન ક્રુધ્યેત્તુ પ્રતિહતઃ સ જિતાત્મા વિભાવ્યતે ।। ૫૯.

દસેન્દ્રિય વિષયોમાં અને આઠ પ્રકારના કારણોમાં, અવરોધ આવે ત્યારે પણ જે ગુસ્સો કરતો નથી, એ જિતેન્દ્રિય કહેવાય છે.

યદ્યદિષ્ટતમં દ્રવ્યં ન્યાયેનોપાગતઞ્ચ યત્। તત્તદ્ગુણવતે દેયમિત્યેતદ્દાનલક્ષણમ્ ।। ૫૯.

જે વસ્તુ સૌથી વધુ ઇચ્છિત હોય અને યોગ્ય રીતે પ્રાપ્ત થઈ હોય, તે યોગ્ય વ્યક્તિને આપવી — એ દાનનું લક્ષણ છે.

દાનં ત્રિવિધમિત્યેતત્ કનિષ્ઠજ્યેષ્ઠમધયમમ્ । તત્ર નૈઃશ્રેયસં જ્યેષ્ઠં કનિષ્ઠં સ્વાર્થસિદ્ધયે। કારુણ્યાત્સર્વભૂતેભ્યઃ સુવિભાગસ્તુ બન્ધુષુ ।। ૫૯.

દાન ત્રણ પ્રકારનું છે: નાનું, મધ્યમ અને શ્રેષ્ઠ. શ્રેષ્ઠ દાન મોક્ષ આપે છે, નાનું દાન પોતાના લાભ માટે છે; દયા માટે સર્વ જીવોને આપવું અને સંબંધીઓમાં યોગ્ય રીતે વહેંચવું જોઈએ.

શ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં વિહિતો ધર્મો વર્ણાશ્રમાત્મકઃ। શિષ્ટાચારાવિરુદ્ધશ્ચ ધર્મઃ સત્સાધુસઙ્ગતઃ ।। ૫૯.

શ્રુતિ અને સ્મૃતિથી નિર્ધારિત ધર્મ varn-ashram પદ્ધતિ પર આધારિત છે; અને સારા-સંતોના સંગમાં જે ધર્મ છે, તે શ્રેષ્ઠાચારના વિરુદ્ધ નથી.

અપ્રદ્વેષો હ્યનિષ્ટેષુ તથેષ્ટાનભિનન્દનમ્। પ્રીતિતાપવિષાદેભ્યો વિનિવૃત્તિર્વિરક્તતા ।। ૫૯.

અપ્રિય પ્રત્યે દ્વેષ ન રાખવો, પ્રિયમાં આનંદ ન કરવો અને આનંદ-દુઃખ-શોકમાંથી દૂર રહેવું — એ વૈરાગ્ય કહેવાય છે.

સંન્યાસઃ કર્મણો ન્યાસઃ કૃતાનામકૃતૈઃ સહ। કુશલાકુશલાનાઞ્ચ પ્રહાણં ત્યાગ ઉચ્યતે ।। ૫૯.

કર્મોનું, કરેલા અને અકરેલા બંનેનું, તેમજ શુભ-અશુભ કર્મોનું ત્યાગ — એ સંન્યાસ કહેવાય છે.

અવ્યક્તાદ્યોઽવિશેષાચ્ચ વિકારોઽસ્મિન્નચેતને। ચેતનાચેતાન્યત્વવિજ્ઞાનં જ્ઞાનમુચ્યતે ।। ૫૯.

અવ્યક્ત અને વ્યક્ત, જડમાં પરિવર્તન અને ચેતન-અચેતનનો ભેદ ઓળખવો — એ જ્ઞાન કહેવાય છે.

પ્રત્યઙ્ગાનાં તુ ધર્મસ્ય ઇત્યેતલ્લક્ષણં સ્મૃતમ્ । ઋષિભિર્ધર્મતત્ત્વજ્ઞૈઃ પૂર્વે સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે ।। ૫૯.

આ બધું ધર્મના અંગોનું લક્ષણ માનવામાં આવે છે, જે પૂર્વકાળના ઋષિઓએ, ધર્મના તત્ત્વજ્ઞાને, સ્વાયંભુવ મન્વંતર દરમિયાન શીખવ્યું હતું.

અત્ર વો વર્ત્તયિષ્યામિ વિધિર્મન્વન્તરસ્ય યઃ । ઇતરેતરવર્ણસ્ય ચાતુર્વર્ણસ્ય ચૈવ હિ। પ્રતિમન્વન્તરઞ્ચૈવ શ્રુતિરન્યા વિધીયતે ।। ૫૯.

હવે હું તમને મન્વંતરનો નિયમ સમજાવીશ, દરેક વર્ણ અને ચતુર્વર્ણ માટે. દરેક મન્વંતરમાં અલગ-અલગ શ્રુતિનો નિયમ હોય છે.

ઋચો યજૂષિં સામાનિ યથાવત્ પ્રતિદૈવતમ્। આભૂતસંપ્લવસ્યાપિ વર્જ્યૈકં શતરુદ્રિયમ્ ।। ૫૯.

ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદના મંત્રો દરેક દેવતાને યોગ્ય રીતે પાઠ કરવાના છે; પણ મહાપ્રલય સમયે માત્ર શતરુદ્રિયનો પાઠ છોડવો.

વિધિર્હોત્રં તથા સ્તોત્રં પૂર્વવત્સમ્પ્રવર્તતે। દ્રવ્યસ્તોત્રં ગુણસ્તોત્રં કર્મ સ્તોત્રં તથૈવ ચ। ચતુર્થમાભિજનિકં સ્તોત્રમેતચ્ચતુર્વિધમ્ ।। ૫૯.

વિધીનું હોમ અને સ્તોત્ર પહેલાની જેમ થાય છે. દ્રવ્યના સ્તોત્ર, ગુણના સ્તોત્ર, કર્મના સ્તોત્ર અને ચોથું, વંશનું સ્તોત્ર—આ ચાર પ્રકારના સ્તોત્ર કહેવાય છે.

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ યથા દેવા ભવન્તિ યે। પ્રવર્ત્તયતિ તેષાં વૈ બ્રહ્મસ્તોત્રં ચતુર્વિધમ્। એવં મન્ત્રગુણાનાઞ્ચ સમુત્પત્તિશ્ચતુર્વિધા ।। ૫૯.

દરેક મન્વંતરમાં જે દેવતાઓ હોય છે, તેમના માટે બ્રહ્મા આ ચાર પ્રકારના સ્તોત્ર શરૂ કરે છે. એ જ રીતે, મંત્રો અને તેમના ગુણોની ઉત્પત્તિ પણ ચાર પ્રકારની છે.

અથર્વયજુષાં સામ્નાં વેદેષ્વિહ પૃથક્ પૃથક્ । ઋષીણાન્તપ્યતામુગ્રન્તપઃ પરમદુશ્ચરમ્ ।। ૫૯.

અથર્વ, યજુસ અને સામ વેદોમાં, જુદાં જુદાં ઋષિઓએ અત્યંત કઠિન અને ઊંચી તપશ્ચર્યા કરી હતી.

મન્ત્રાઃ પ્રાદુર્બભૂવુર્હિ પૂર્વમન્વન્તરેષ્વિહ। પરિતોષાદ્ભયાદ્દુઃખાત્સુખાચ્છોકાચ્ચ પઞ્ચધા ।। ૫૯.

અહીં પહેલાંના મન્વંતરોમાં મંત્રો પ્રગટ થયા હતા. એ પાંચ રીતે ઉત્પન્ન થાય છે—સંતોષથી, ભયથી, દુઃખથી, સુખથી અને શોકથી.

ઋષીણાં તપઃકાર્ત્સ્ન્યેન દર્શનેન યદૃચ્છયા। ઋષીણાં યદૃષિત્વં હિ તદ્વક્ષ્યામીહ લક્ષણૈઃ ।। ૫૯.

ઋષિઓની પૂર્ણ તપશ્ચર્યા અને તેમના દર્શનથી, સહજ રીતે જ ઋષિત્વ પ્રગટ થાય છે. હવે હું અહીં એની લાક્ષણિકતાઓ સમજાવીશ.

અતીતાનાગતાનાન્તુ પઞ્ચધા ઋષિરુચ્યતે। અતસ્ત્વૃષીણાં વક્ષ્યામિ હ્યાર્ષસ્ય ચ સમુદ્ભવમ્ ।। ૫૯.

ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય—આ રીતે ઋષિ પાંચ પ્રકારના કહેવાય છે. તેથી હવે હું ઋષિઓ અને તેમના ઋષિત્વની ઉત્પત્તિ સમજાવીશ.