વાયુપુરાણમ્

એવમાશ્રમધર્માણાં સાધનાત્ સાધવઃ સ્મૃતાઃ। ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી ચ વાનપ્રસ્થોઽથ ભિક્ષુકઃ ।। ૫૯.

આ રીતે, જે લોકો આશ્રમના ધર્મોનું પાલન કરે છે—ગૃહસ્થ, બ્રહ્મચારી, વાનપ્રસ્થ અને ભિક્ષુક—તેઓ બધાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

ન ચ દેવા ન પિતરો મુનયો ન ચ માનવાઃ। અયં ધર્મો હ્યયં નેતિ બ્રુવન્તોઽભિન્નદર્શનાઃ ।। ૫૯.

દેવતાઓ, પિતૃઓ, ઋષિઓ કે મનુષ્યો—કોઈ પણ 'આ ધર્મ છે, આ નથી' એમ કહેતાં પણ, તેમના દૃષ્ટિકોણમાં કોઈ ફરક નથી.

ધર્માધર્માવિહ પ્રોક્તૌ શબ્દાવેતૌ ક્રિયાત્મકૌ। કુશલાકુશલં કર્મ ધર્મા ધર્માવિતિ સ્મૃતૌ ।। ૫૯.

અહીં ધર્મ અને અધર્મ બંને શબ્દો કર્મથી જોડાયેલા છે; પરંપરામાં, શુભ અને અશુભ કર્મને ધર્મ અને અધર્મ કહેવાય છે.

ધારણા ધૃતિરિત્યર્થાદ્ધાતોર્ધર્મઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ । અધારણેઽમહત્ત્વે ચ અધર્મ ઇતિ ચોચ્યતે ।। ૫૯.

'ધૃ' ધાતુ પરથી ધર્મ એ છે જે ધારણ કરે, સંભાળે અને ટકાવે છે; અને જે ધારણ ન કરે, મહત્વહીન હોય, તેને અધર્મ કહેવાય છે.

અત્રેષ્ટપ્રાપકા ધર્મા આચાર્યૈરુપદિશ્યતે। વૃદ્ધા હ્યલોલુપાશ્ચૈવ આત્મવન્તો હ્યદમ્ભકાઃ। સમ્યગ્વિનીતા ઋજવસ્તાનાચાર્યાન્ પ્રચક્ષતે ।। ૫૯.

અહીં જે ધર્મો ઈચ્છિત ફળ આપે છે, તે ગુરુઓ દ્વારા શીખવવામાં આવે છે; જે વૃદ્ધ, લોભરહિત, આત્મસંયમી, કપટરહિત, યોગ્ય રીતે શિસ્તબદ્ધ અને સીધા હોય છે, તેઓ જ સાચા ગુરુ કહેવાય છે.

સ્વયમાચરતે યસ્માદાચારં સ્થાપયત્યપિ। આચિનોતિ ચ શાસ્ત્રાર્થાન્યમૈઃ સન્નિયમૈર્યુતઃ ।। ૫૯.

કારણ કે જે પોતે યોગ્ય આચરણ કરે છે, તેને સ્થાપિત કરે છે અને શાસ્ત્રના અર્થને સંયમ અને નિયમથી ગ્રહણ કરે છે.

પૂર્વેભ્યો વેદયિત્વેહ શ્રૌતં સપ્તર્ષયોઽબ્રુવન્। ઋચો યજૂંષિ સામાનિ બ્રહ્મણોઽઙ્ગાનિ ચ શ્રુતિઃ ।। ૫૯.

પૂર્વજોથી શીખીને, સાત ઋષિઓએ અહીં વેદ પરંપરા કહી—ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને બ્રહ્માના અંગરૂપે શાસ્ત્રો.

મન્વન્તરસ્યાતીતસ્ય સ્મૃત્વાચારં પુનર્જગૌ। તસ્માત્સ્માર્તઃ સ્મૃતો ધર્મો વર્ણાશ્રમવિભાગજઃ ।। ૫૯.

પાછલા મન્વંતરમાં જે આચરણ હતું, તેને યાદ કરીને ફરીથી શીખવાયું; તેથી વર્ણ અને આશ્રમના વિભાજનથી ઉત્પન્ન ધર્મને સ્માર્ત ધર્મ કહે છે.

સ એષ દ્વિવિધો ધર્મઃ શિષ્ટાચાર ઇહોચ્યતે। શેષશબ્દાત્ શિષ્ટ ઇતિ શિષ્ટાચારઃ પ્રચક્ષ્યતે ।। ૫૯.

આ રીતે, આ દ્વિધા ધર્મને શ્રેષ્ઠોના આચરણ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; 'શેષ' શબ્દથી તેને શ્રેષ્ઠ આચરણ કહેવામાં આવે છે.

મન્વન્તરેષુ યે શિષ્ટા ઇહ તિષ્ઠન્તિ ધાર્મિકાઃ। મનુઃ સપ્તર્ષયશ્ચૈવ લોકસન્તાનકારણાત્। ધર્માર્થં યે ચ શિષ્ટ વૈ યાથાતથ્યં પ્રચક્ષ્યતે ।। ૫૯.

દરેક મન્વંતરમાં જે શ્રેષ્ઠ ધર્મી મનુષ્યો રહે છે—મનુ અને સાત ઋષિઓ, લોકના સતત ચાલવા માટે—અને જે સાચો ધર્મ જાહેર કરે છે, તેમને શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.

મન્વાદયશ્ચ યે શિષ્ટા યે મયા પ્રાગુદીરિતાઃ। તૈઃ શિષ્ટૈશ્ચરિતો ધર્મઃ સમ્યગેવ યુગે યુગે ।। ૫૯.

મનુ અને અન્ય જે શ્રેષ્ઠો છે, જેમનું મેં અગાઉ ઉલ્લેખ કર્યો છે, તેઓ દરેક યુગમાં યોગ્ય રીતે ધર્મનું પાલન કરતા આવ્યા છે.

ત્રયી વાર્તા દણ્ડનીતિરિજ્યા વર્ણાશ્રમાસ્તથા। શિષ્ટૈરાચર્યતે યસ્માન્મનુના ચ પુનઃ પુનઃ। પૂર્વૈઃ પૂર્વગતત્વાચ્ચ શિષ્ટાચારઃ સ શાશ્વતઃ ।। ૫૯.

ત્રિવિધ વેદ, જીવનોપાર્જન, દંડનીતિ, યજ્ઞ, તથા વર્ણ અને આશ્રમ—આ બધું શ્રેષ્ઠો અને મનુ દ્વારા વારંવાર અનુસરવામાં આવે છે; અને પૂર્વજોએ પણ આ રીતે આચરણ કર્યું હોવાથી, એ શ્રેષ્ઠ આચરણ શાશ્વત છે.

દાનં સત્યન્તપોઽલોભો વિદ્યેજ્યાપ્રજની દયા। અષ્ટૌ તાનિ ચરિત્રાણિ શિષ્ટાચારસ્ય લક્ષણમ્ ।। ૫૯.

દાન, સત્ય, તપ, અલોભ, વિદ્યા, યજ્ઞ, અપૌત્રત્વ અને દયા—આ આઠ ગુણો શ્રેષ્ઠ આચરણની ઓળખ છે.

શિષ્ટા યસ્માચ્ચરન્ત્યેનં મનુઃ સપ્તર્ષયશ્ચ વૈ। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ શિષ્ટાચારસ્તતઃ સ્મૃતઃ ।। ૫૯.

મનુ અને સાત ઋષિઓ દરેક મન્વંતરમાં આ આચરણ કરે છે, તેથી તેને શ્રેષ્ઠ આચરણ તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.

વિજ્ઞેયઃ શ્રવણાત્ શ્રૌતઃ સ્મરણાત્ સ્માર્ત્ત ઉચ્યતે। ઇજ્યા વેદાત્મકઃ શ્રૌતઃ સ્માર્તો વર્ણાશ્રમાત્મકઃ। પ્રત્યઙ્ગાનિ ચ વક્ષ્યામિ ધર્મસ્યેહ તુ લક્ષણમ્ ।। ૫૯.

શ્રવણથી જે ધર્મ જાણી શકાય તે શ્રૌત છે અને સ્મરણથી જે જાણી શકાય તે સ્માર્ત છે; શ્રૌત ધર્મ યજ્ઞ અને વેદ આધારિત છે, જ્યારે સ્માર્ત ધર્મ વર્ણ અને આશ્રમ આધારિત છે. હવે હું અહીં ધર્મના વિશિષ્ટ લક્ષણો કહું છું.

દૃષ્ટ્વા પ્રભૂતમર્થં યઃ પૃષ્ટો વૈ ન નિગૂહતિ। યથા ભૂતપ્રવાદસ્તુ ઇત્યેતત્સત્યલક્ષણમ્ ।। ૫૯.

જે વ્યક્તિ પાસે જે છે અથવા જે જોઈ છે, એ પૂછવામાં આવે ત્યારે છુપાવે નહીં અને જેવું છે એ જ સાચું કહે, એ સાચાઈનું લક્ષણ છે.

બ્રહ્મચર્યં જપો મૌનં નિરાહારત્વમેવ ચ। ઇત્યેતત્ તપસો મૂલં સુઘોરં તદ્દુરાસદમ્ ।। ૫૯.

બ્રહ્મચર્ય, જપ, મૌન અને ઉપવાસ — આ બધું તપનું મૂળ છે, જે ખૂબ કઠિન અને દુર્લભ છે.

પશૂનાં દ્રવ્યહવિષામૃક્સામયજુષાં તથા। ઋત્વિજાં દક્ષિણાનાઞ્ચ સંયોગો યોગ ઉચ્યતે ।। ૫૯.

યજ્ઞમાં પશુઓ, દ્રવ્ય, હવિ, ઘી, ઋગ્વેદ, સામવેદ, યજુર્વેદ, ઋત્વિજ અને દક્ષિણ — આ બધાનું એક સાથે થવું, એ યજ્ઞમાં સંયોગ કહેવાય છે.

આત્મવત્સર્વભૂતેષુ યો હિતાયાહિતાય ચ। સમા પ્રવર્ત્તતે દૃષ્ટિઃ કૃત્સ્ના હ્યેષા દયા સ્મૃતા ।। ૫૯.

જે સર્વ જીવોને પોતાને સમાન માને છે અને બધાના હિત-અહિતમાં સમાન રીતે વર્તે છે, એ સંપૂર્ણ દયા કહેવાય છે.

આક્રુષ્ટોઽભિહતો વાપિ નાક્રોશેદ્યો ન હન્તિ વા। વાઙ્‌મનઃકર્મભિઃ ક્ષાન્તિસ્તિતિક્ષૈષા ક્ષમા સ્મૃતા ।। ૫૯.

જે વ્યક્તિ ગાળો ખાય કે માર ખાય છતાં વાણી, મન કે કર્મથી બદલો લેતી નથી, એ ક્ષમાશીલ કહેવાય છે.

સ્વામિનારક્ષ્યમાણાનામુત્સૃષ્ટાનાઞ્ચ મૃત્સુ ચ। પરસ્વાનામનાદાનમલોભ ઇહ કીર્ત્યતે ।। ૫૯.

બીજાના ધનને, તે રક્ષિત હોય કે છોડાયેલું હોય કે માટીમાં પડેલું હોય, ન લેવું — એ લોભરહિતતા કહેવાય છે.

મૈથુનસ્યાસમાચારો હ્યચિન્તનમકલ્પનમ્। નિવૃત્તિર્બ્રહ્મચર્યં તદચ્છિદ્રં દમ ઉચ્યતે ।। ૫૯.

મૈથુનથી દૂર રહેવું, એ વિષયનું વિચાર પણ ન કરવું અને સંપૂર્ણ રીતે પાછું ખેંચાઈ જવું — આ અખંડ બ્રહ્મચર્ય અને દમ કહેવાય છે.

આત્માર્થં વા પરાર્થં વા ઇન્દ્રિયાણીહ યસ્ય વૈ। ન મિથ્યા સમ્પ્રવર્તન્તે શમસ્યૈ તત્તુ લક્ષણમ્ ।। ૫૯.

પોતાના કે બીજાના હિત માટે પણ, જેના ઇન્દ્રિયો ક્યારેય ખોટું વર્તન કરતી નથી, એ શમનું લક્ષણ છે.

દશાત્મકે યો વિષયે કારણે ચાષ્ટલક્ષણે। ન ક્રુધ્યેત્તુ પ્રતિહતઃ સ જિતાત્મા વિભાવ્યતે ।। ૫૯.

દસેન્દ્રિય વિષયોમાં અને આઠ પ્રકારના કારણોમાં, અવરોધ આવે ત્યારે પણ જે ગુસ્સો કરતો નથી, એ જિતેન્દ્રિય કહેવાય છે.

યદ્યદિષ્ટતમં દ્રવ્યં ન્યાયેનોપાગતઞ્ચ યત્। તત્તદ્ગુણવતે દેયમિત્યેતદ્દાનલક્ષણમ્ ।। ૫૯.

જે વસ્તુ સૌથી વધુ ઇચ્છિત હોય અને યોગ્ય રીતે પ્રાપ્ત થઈ હોય, તે યોગ્ય વ્યક્તિને આપવી — એ દાનનું લક્ષણ છે.

દાનં ત્રિવિધમિત્યેતત્ કનિષ્ઠજ્યેષ્ઠમધયમમ્ । તત્ર નૈઃશ્રેયસં જ્યેષ્ઠં કનિષ્ઠં સ્વાર્થસિદ્ધયે। કારુણ્યાત્સર્વભૂતેભ્યઃ સુવિભાગસ્તુ બન્ધુષુ ।। ૫૯.

દાન ત્રણ પ્રકારનું છે: નાનું, મધ્યમ અને શ્રેષ્ઠ. શ્રેષ્ઠ દાન મોક્ષ આપે છે, નાનું દાન પોતાના લાભ માટે છે; દયા માટે સર્વ જીવોને આપવું અને સંબંધીઓમાં યોગ્ય રીતે વહેંચવું જોઈએ.

શ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં વિહિતો ધર્મો વર્ણાશ્રમાત્મકઃ। શિષ્ટાચારાવિરુદ્ધશ્ચ ધર્મઃ સત્સાધુસઙ્ગતઃ ।। ૫૯.

શ્રુતિ અને સ્મૃતિથી નિર્ધારિત ધર્મ varn-ashram પદ્ધતિ પર આધારિત છે; અને સારા-સંતોના સંગમાં જે ધર્મ છે, તે શ્રેષ્ઠાચારના વિરુદ્ધ નથી.

અપ્રદ્વેષો હ્યનિષ્ટેષુ તથેષ્ટાનભિનન્દનમ્। પ્રીતિતાપવિષાદેભ્યો વિનિવૃત્તિર્વિરક્તતા ।। ૫૯.

અપ્રિય પ્રત્યે દ્વેષ ન રાખવો, પ્રિયમાં આનંદ ન કરવો અને આનંદ-દુઃખ-શોકમાંથી દૂર રહેવું — એ વૈરાગ્ય કહેવાય છે.

સંન્યાસઃ કર્મણો ન્યાસઃ કૃતાનામકૃતૈઃ સહ। કુશલાકુશલાનાઞ્ચ પ્રહાણં ત્યાગ ઉચ્યતે ।। ૫૯.

કર્મોનું, કરેલા અને અકરેલા બંનેનું, તેમજ શુભ-અશુભ કર્મોનું ત્યાગ — એ સંન્યાસ કહેવાય છે.