વાયુપુરાણમ્

અનાગતેષુ તદ્વચ્ચ તર્ક્કઃ કાર્યો વિજાનતા। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ અતીતાનાગતેષ્વિહ ।। ૫૮.

આગળ આવનારા યુગોમાં પણ જેણે જાણવું હોય તેણે એ જ રીતે વિચારવું જોઈએ; બધા મન્વંતરોમાં, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યમાં પણ.

મન્વન્તરેણ ચૈકેન સર્વાણ્યેવાન્તરાણિ વૈ। વ્યાખ્યાતાનિ વિજાનીદ્વં કલ્પે કલ્પેન ચૈવ હિ ।। ૫૮.

એક મન્વંતરથી બધા અંતરાલો સમજાઈ જાય છે; એ જ રીતે દરેક કલ્પમાં પણ સમજવું.

અસ્યાભિમાનિનઃ સર્વે નામરૂપૈર્ભવન્ત્યુત। દેવા હ્યષ્ટવિધા યે ચ ઇહ મન્વન્તરેશ્વરાઃ ।। ૫૮.

આ બધાંમાં જે અભિમાન ધરાવે છે, તેઓ નામ અને રૂપથી પ્રગટ થાય છે; અને આઠ પ્રકારના દેવતાઓ તથા મન્વંતરનાં ઇશ્વરો અહીં પ્રગટ થાય છે.

ઋષયો મનવશ્ચૈવ સર્વે તુલ્યાઃ પ્રયોજનૈઃ। એવં વર્ણાશ્રમાણાન્તુ પ્રવિભાગો યુગે યુગે ।। ૫૮.

ઋષિઓ અને મનુઓ બધાં એકસરખા હેતુ ધરાવે છે; એ જ રીતે દરેક યુગમાં વર્ણ અને આશ્રમોની વહેંચણી થાય છે.

યુગસ્વભાવાચ્ચ તથા વિધત્તે વૈ સદા પ્રભુઃ । વર્ણાશ્રમવિભાગશ્ચ યુગાનિ યુગસિદ્ધયે ।। ૫૮.

યુગોના સ્વભાવ પ્રમાણે ભગવાન હંમેશાં વર્ણ અને આશ્રમની વહેંચણી સ્થાપે છે, જેથી યુગોનું પાલન થાય.

અનુષઙ્ગઃ સમાખ્યાતઃ સૃષ્ટિસર્ગન્નિબોધત। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ સ્થિતિં વક્ષ્યે યુગેષ્વિહ ।। ૫૮.

આ સંબંધ સમજાવ્યો છે; હવે સૃષ્ટિ અને સર્જન વિશે જાણો. હું અહીં યુગોમાં કેવી રીતે સ્થિતિ થાય છે એ વિગતે કહીશ.

યુગેષુ યાસ્તુ જાયન્તે પ્રજાસ્તા વૈ નિબોધત। આશુરી સર્પગોપક્ષિપૈશાચી યક્ષરાક્ષસી। યસ્મિન્ યુગે ચ સમ્ભૂતિસ્તાસાં યાવત્તુ જીવિતમ્ ।। ૫૯.

યુગોમાં જે પ્રજાઓ જન્મે છે, એ વિશે હવે જાણો: આસુરી, સાપ, ગવાલ, પિશાચી, યક્ષ અને રાક્ષસી—જે યુગમાં તેમનો જન્મ થાય છે, એ યુગ જેટલું જ તેમનું આયુષ્ય હોય છે.

પિશાચાસુરગન્ધર્વા યક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ। યુગમાત્રન્તુ જીવન્તિ ઋતે મૃત્યુવધેન તે ।। ૫૯.

પિશાચ, આસુર, ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ અને સાપ—એ બધાં માત્ર યુગ પૂરતું જ જીવતા હોય છે, મરણથી પહેલાં નહિ.

માનુષાણાં પશૂનાઞ્ચ પક્ષિણાં સ્થાવરૈઃસહ। તેષામાયુઃ પરિક્રાન્તં યુગધર્મેષુ સર્વશઃ ।। ૫૯.

માનવ, પશુ, પક્ષી અને વનસ્પતિઓનું આયુષ્ય પણ યુગના ધર્મ પ્રમાણે જ નક્કી થાય છે.

અસ્થિતિસ્તુ કલૌ દૃષ્ટા ભૂતાનામાયુષસ્તુ વૈ। પરમાયુઃ શતન્ત્વેતન્મનુષ્યાણાં કલૌ સ્મૃતમ્ ।। ૫૯.

કળીયુગમાં જીવજાતિના આયુષ્યમાં ઘટાડો જોવા મળે છે; આ યુગમાં માનવનું વધારેમાં વધારે આયુષ્ય એકસો વર્ષ ગણાય છે.

દેવાસુરપ્રમાણાત્તુ સપ્તસપ્તાઙ્ગુલં હ્રસત્। અહ્ગુલાનાં શતં પૂર્ણમષ્ટપઞ્ચાશદુત્તરમ્ ।। ૫૯.

દેવો અને અસુરોની તુલનામાં, માનવનું માપ સત્તાવન આંગળ જેટલું ઓછું છે; સંપૂર્ણ માપ એકસો આંગળ અને એમાં અડસઠ આંગળ વધારે ગણાય છે.

દેવાસુરપ્રમાણન્તદુચ્છ્રાયં કલિજૈઃ સ્મૃતમ્। ચત્વારશ્ચાપ્યશીતિશ્ચ કલિજૈરઙ્ગુલૈઃ સ્મૃતમ્ ।। ૫૯.

દેવો અને અસુરોના માપને કળીયુગમાં જન્મેલા લોકોની ઊંચાઈ માનવામાં આવે છે; કળીયુગમાં એ માપ ચોર્યાસી આંગળ જેટલું કહેવાય છે.

સ્વેનાઙ્ગુલપ્રમાણેન ઊર્દ્ધ્વમાપાદમસ્તકમ્। ઇત્યેષ માનુષોત્સેધો હ્રસતીહ યુગાન્તિકે ।। ૫૯.

પગથી માથા સુધી પોતાના આંગળના માપથી માનવની ઊંચાઈ માપવામાં આવે છે, અને યુગના અંતે એ ઊંચાઈ ઘટતી જાય છે.

સર્વેષુ યુગકાલેષુ અતીતાનાગતેષ્વિહ। સ્વેનાઙ્ગુલપ્રમાણેન અષ્ટતાલઃ સ્મૃતો નરઃ ।। ૫૯.

ગયા અને આવનારા બધાં યુગોમાં, પોતાના આંગળના માપથી માનવની ઊંચાઈ આઠ તાલા જેટલી ગણાય છે.

આપાદતો મસ્તકન્તુ નવતાલો ભવેત્તુ યઃ। સંહતાજાનુબાહુસ્તુ સ સુરૈરપિ પૂજ્યતે ।। ૫૯.

જે માનવની ઊંચાઈ પગથી માથા સુધી નવ તાલા જેટલી હોય અને જોડેલા હાથ ઘૂંટણ સુધી પહોંચતા હોય, એવો માનવ દેવો દ્વારા પણ પૂજનીય બને છે.

ગવાશ્વહસ્તિનાઞ્ચૈવ મહિષ સ્થાવરાત્મનામ્। ક્રમેણૈતેન યોગેન હ્રાસવૃદ્ધી યુગે યુગે ।। ૫૯.

ગાય, ઘોડા, હાથી, મહિષ અને વૃક્ષાદિ સ્થાવર પ્રાણીઓમાં પણ, આ જ રીતે, દરેક યુગે માપમાં વધારો કે ઘટાડો થતો રહે છે.

ષટ્સપ્તત્યઙ્ગુલોત્સેધઃ પશૂનાં કકુદસ્તુ વૈ। અઙ્ગુલાષ્ટશતં પૂર્ણમુત્સેધઃ કરિણાં સ્મૃતઃ ।। ૫૯.

પશુઓના કૂંપળ સુધીની ઊંચાઈ છહત્તર આંગળ જેટલી ગણાય છે; જ્યારે હાથીની ઊંચાઈ પૂરી એકસો આઠ આંગળ કહેવાય છે.

અઙ્ગુલાનાં સહસ્રન્તુ ચત્વારિંશાઙ્ગુલં વિના । પઞ્ચાશતં હયાનાઞ્ચ ઉત્સેધઃ શાખિનાં સ્મૃતઃ ।। ૫૯.

ઘોડાની ઊંચાઈ હજાર આંગળમાંથી ચૌવત્તર આંગળ ઓછું ગણાય છે; અને વૃક્ષોની ઊંચાઈ પચાસ આંગળ જેટલી કહેવાય છે.

માનુષસ્ય શરીરસ્ય સન્નિવેશસ્તુ યાદૃશઃ। તલ્લક્ષણસ્તુ દેવાનાં દૃશ્યતે તત્ત્વર્શનાત્ ।। ૫૯.

માનવ શરીર જેવું રચાયેલું છે, એ જ લક્ષણો સાચા જ્ઞાનથી દેવોમાં પણ જોવા મળે છે.

બુદ્ધ્યાતિશયયુક્તઞ્ચ દેવાનાં કાયમુચ્યતે । દેવાનતિશયઞ્ચૈવ માનુષં કાયમુચ્યતે ।। ૫૯.

દેવોના શરીરમાં વિશેષ બુદ્ધિ હોય છે એવું કહેવાય છે; અને માનવ શરીર પણ અન્ય કરતાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

ઇત્યેતે વૈ પરિક્રાન્તા ભાવા યે દિવ્યમાનુષાઃ। પશૂનાં પક્ષિણાઞ્ચૈવ સ્થાવરાણાં નિબોધત ।। ૫૯.

આ રીતે દેવ અને માનવના સ્વભાવ વર્ણવાયા; હવે પશુ, પક્ષી અને સ્થાવર પ્રાણીઓ વિશે સાંભળો.

ગાવો હ્યજા મહિષ્યોઽશ્વા હસ્તિનઃ પક્ષિણો નગાઃ। ઉપયૂક્તાઃ ક્રિયાસ્વેતે યજ્ઞિયાસ્વિહ સર્વશઃ ।। ૫૯.

ગાય, બકરા, મહિષ, ઘોડા, હાથી, પક્ષીઓ અને વૃક્ષો—આ બધાં યજ્ઞાદિ વિધિમાં ઉપયોગી અને યજ્ઞ માટે યોગ્ય છે.

દેવસ્થાનેષુ જાયન્તે તદ્રૂપા એવ તે પુનઃ । યથાશયોપભોગાસ્તુ દેવાનાં શુભમૂર્ત્તયઃ ।। ૫૯.

આ બધાં દેવસ્થાનોમાં ફરી એ જ સ્વરૂપે જન્મે છે; દેવો પોતાની ઇચ્છા અને ભોગ અનુસાર શુભ શરીર ધારણ કરે છે.

તેષાં રૂપાનુરૂપૈસ્તૈઃ પ્રમાણૈઃ સ્થાણુજઙ્ગમૈઃ। મનોજ્ઞૈસ્તત્ત્વભાવજ્ઞૈઃ સુખિનો હ્યુપપેદિરે ।। ૫૯.

જેમને યોગ્ય સ્વરૂપ અને માપ મળ્યું છે, એવા સ્થાવર અને જંગમ પ્રાણીઓ, જે પોતાના સ્વરૂપને ઓળખે છે, તેઓ સુખી થાય છે.

અતઃ શિષ્ટાન્ પ્રવક્ષ્યામિ સતઃ સાધૂંસ્તથૈવ ચ। સદિતિ બ્રહ્મણઃ શબ્દસ્તદ્વન્તો યે ભવન્ત્યુત। સાયુજ્યં બ્રહ્મણોઽત્યન્તં તેન સન્તઃ પ્રજક્ષ્યતે ।। ૫૯.

હવે હું બાકી રહેલા, સારા અને સજ્જન લોકો વિશે કહું છું; 'સત્' શબ્દ બ્રહ્મમાંથી આવ્યો છે, અને જેને એ ગુણ હોય તેને 'સંત' કહેવાય છે; બ્રહ્મ સાથે પૂર્ણ એકતા પામનારને 'સંત' કહે છે.

દશાત્મકે યે વિષયે કારણે ચાષ્ટલક્ષણે । ન ક્રુધ્યન્તિ ન હૃષ્યન્તિ જિતાત્માનસ્તુ તે સ્મૃતાઃ ।। ૫૯.

જે લોકો દસ પ્રકારના વિષયોમાં અને આઠ કારણોમાં ન તો ક્રોધે છે, ન તો આનંદિત થાય છે અને પોતાને જીતેલા હોય છે, તેઓ સાચા સંત કહેવાય છે.

સામાન્યેષુ ચ ધર્મેષુ તથા વૈશેષિકેષુ ચ। બ્રહ્મક્ષત્રવિશો યુક્તા યસ્માત્તસ્માદ્દ્વિજાતયઃ ।। ૫૯.

સામાન્ય અને વિશિષ્ટ ધર્મોમાં, જેમને બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય ગુણ હોય છે, તેઓને જ દ્વિજાતિ કહેવાય છે.

વર્ણાશ્રમેષુ યુક્તસ્ય સ્વર્ગગોમુખચારિણઃ। શ્રૌતસ્માર્તસ્ય ધર્મસ્ય જ્ઞાનાદ્ધર્મઃ સ ઉચ્યતે ।। ૫૯.

જે મનુષ્ય વર્ણ અને આશ્રમના નિયમોનું પાલન કરે છે, સ્વર્ગ અને ગૌસંપત્તિ તરફ દોરી જાય છે, તથા શાસ્ત્રોક્ત અને પરંપરાગત ધર્મોનું અનુસરણ કરે છે, તે જ સાચો ધર્મ જ્ઞાનથી ઓળખાય છે.

વિદ્યાયાઃ સાધનાત્સાધુર્બ્રહ્મચારી ગુરોર્હિતઃ। ક્રિયાણાં સાધનાચ્ચૈવ ગૃહસ્થઃ સાધુરુચ્યતે ।। ૫૯.

જ્ઞાન મેળવવાના પ્રયત્નથી ગુરુની સેવા કરતો બ્રહ્મચારી શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે; અને નિયમિત કર્મો કરતો ગૃહસ્થ પણ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.