વાયુપુરાણમ્

સુખમાયુર્બલં રૂપં ધર્માર્થૌ કામ એવ ચ । યુગેષ્વેતાનિ હીયન્તે ત્રીણિ પાદક્રમેણ તુ ।। ૫૮.

આનંદ, આયુષ્ય, બળ, રૂપ, ધર્મ, ધન અને ઇચ્છા—આ બધું દરેક યુગમાં ધીરે ધીરે ઘટતું જાય છે, દરેક પગથિયે ત્રણ ભાગ ઓછું થાય છે.

સસન્ધ્યંશેષુ હીયન્તે યુગાનાં ધર્મસિદ્ધયઃ। ઇત્યેષ પ્રતિસન્ધિર્વઃ કીર્ત્તિતસ્તુ મયા દ્વિજાઃ ।। ૫૮.

સાંજના સમયે યુગોમાં ધર્મનું પાલન ઘટતું જાય છે. હે દ્વિજો, એ રીતે યુગોની પરંપરા હું તમને કહી દીધી છે.

ચતુર્યુગાનાં સર્વેષામેતેનૈવ પ્રસાધનમ્ ૫૮.

આ જ વ્યવસ્થા ચારેય યુગો માટે છે.

બ્રહ્મણસ્તદહઃ પ્રોક્તં રાત્રિશ્ચ તાવતી સ્મૃતા । અત્રાર્જવં જડીભાવો ભૂતાનામાયુગક્ષયાત્ ।। ૫૮.

બ્રહ્માનો એક દિવસ એટલો જ ગણાય છે, અને તેની રાત પણ એટલી જ લાંબી હોય છે. એ સમયગાળામાં યુગોના ક્ષયને કારણે સર્વ પ્રાણીઓમાં સીધાશીળપણું ધીમે ધીમે ઓગળી જાય છે.

એતદેવ તુ સર્વેષાં યુગાનાં લક્ષણં સ્મૃતમ્। એષા ચતુર્યુગાનાન્તુ ગણના હ્યેકસપ્તતિઃ। ક્રમેણ પરિવૃત્તા તુ મનોરન્તરમુચ્યતે ।। ૫૮.

આ જ બધા યુગોની ઓળખ ગણાય છે. ચારેય યુગોનું એકત્રીસેકત્રીસ ગણતરીમાં એકત્રીસેકત્રીસ વખત થાય છે, જેને મન્વંતર કહે છે.

ચતુર્યુગે તથૈકસ્મિન્ ભવતીહ યથાશ્રુતમ્। તથા ચાન્યેષુ ભવતિ પુનસ્તદ્વૈ યથાક્રમમ્ ।। ૫૮.

જેમ અહીં એક ચારયુગીમાં થાય છે, એમ બીજાં યુગોમાં પણ એ જ ક્રમથી ફરીથી થાય છે.

સર્ગે સર્ગે યથા ભેદા ઉત્પદ્યન્તે તથૈવ તુ । પઞ્ચવિંશત્પરિમિતા ન ન્યૂના નાધિકાસ્તથા ।। ૫૮.

દરેક સૃષ્ટિમાં જે રીતે ભેદ ઊભા થાય છે, એ જ રીતે અહીં પણ થાય છે. એ સંખ્યા પચ્ચીસ છે, એમાં ઓછું કે વધારે નથી.

તથા કલ્પયુગૈઃ સાર્દ્ધં ભવન્તિ સમલક્ષણાઃ। મન્વન્તરાણાં સર્વેષામેતદેવ તુ લક્ષણમ્ ।। ૫૮.

એ જ રીતે કલ્પ અને યુગો સાથે મળીને, બધાં મન્વંતરોમાં પણ એ જ લક્ષણો હોય છે.

તથા યુગાનાં પરિવર્ત્તનાનિ ચિરપ્રવૃત્તાનિ યુગસ્વભવાત્ । તથા ન સન્તિષ્ઠતિ જીવલોકઃ ક્ષયોદયાભ્યાં પરિવર્ત્તમાનઃ ।। ૫૮.

યુગોના ફેરફારો, જે બહુ જૂના છે, એ યુગોના સ્વભાવ પ્રમાણે ફરતા રહે છે. એ રીતે જીવજગત પણ ઉન્નતિ અને ક્ષયથી સતત બદલાતું રહે છે, સ્થિર નથી રહેતું.

ઇત્યેતલ્લક્ષણં પ્રોક્તં યુગાનાં વૈ સમાસતઃ। અતીતાનાગતાનાં વૈ સર્વાણ્યેવાન્તરાણિ ।। ૫૮.

આ રીતે યુગોના લક્ષણો સંક્ષિપ્તમાં સમજાવ્યા છે, જેમાં ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના બધાં અંતરાલો આવરી લેવાયા છે.

અનાગતેષુ તદ્વચ્ચ તર્ક્કઃ કાર્યો વિજાનતા। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ અતીતાનાગતેષ્વિહ ।। ૫૮.

આગળ આવનારા યુગોમાં પણ જેણે જાણવું હોય તેણે એ જ રીતે વિચારવું જોઈએ; બધા મન્વંતરોમાં, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યમાં પણ.

મન્વન્તરેણ ચૈકેન સર્વાણ્યેવાન્તરાણિ વૈ। વ્યાખ્યાતાનિ વિજાનીદ્વં કલ્પે કલ્પેન ચૈવ હિ ।। ૫૮.

એક મન્વંતરથી બધા અંતરાલો સમજાઈ જાય છે; એ જ રીતે દરેક કલ્પમાં પણ સમજવું.

અસ્યાભિમાનિનઃ સર્વે નામરૂપૈર્ભવન્ત્યુત। દેવા હ્યષ્ટવિધા યે ચ ઇહ મન્વન્તરેશ્વરાઃ ।। ૫૮.

આ બધાંમાં જે અભિમાન ધરાવે છે, તેઓ નામ અને રૂપથી પ્રગટ થાય છે; અને આઠ પ્રકારના દેવતાઓ તથા મન્વંતરનાં ઇશ્વરો અહીં પ્રગટ થાય છે.

ઋષયો મનવશ્ચૈવ સર્વે તુલ્યાઃ પ્રયોજનૈઃ। એવં વર્ણાશ્રમાણાન્તુ પ્રવિભાગો યુગે યુગે ।। ૫૮.

ઋષિઓ અને મનુઓ બધાં એકસરખા હેતુ ધરાવે છે; એ જ રીતે દરેક યુગમાં વર્ણ અને આશ્રમોની વહેંચણી થાય છે.

યુગસ્વભાવાચ્ચ તથા વિધત્તે વૈ સદા પ્રભુઃ । વર્ણાશ્રમવિભાગશ્ચ યુગાનિ યુગસિદ્ધયે ।। ૫૮.

યુગોના સ્વભાવ પ્રમાણે ભગવાન હંમેશાં વર્ણ અને આશ્રમની વહેંચણી સ્થાપે છે, જેથી યુગોનું પાલન થાય.

અનુષઙ્ગઃ સમાખ્યાતઃ સૃષ્ટિસર્ગન્નિબોધત। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ સ્થિતિં વક્ષ્યે યુગેષ્વિહ ।। ૫૮.

આ સંબંધ સમજાવ્યો છે; હવે સૃષ્ટિ અને સર્જન વિશે જાણો. હું અહીં યુગોમાં કેવી રીતે સ્થિતિ થાય છે એ વિગતે કહીશ.

યુગેષુ યાસ્તુ જાયન્તે પ્રજાસ્તા વૈ નિબોધત। આશુરી સર્પગોપક્ષિપૈશાચી યક્ષરાક્ષસી। યસ્મિન્ યુગે ચ સમ્ભૂતિસ્તાસાં યાવત્તુ જીવિતમ્ ।। ૫૯.

યુગોમાં જે પ્રજાઓ જન્મે છે, એ વિશે હવે જાણો: આસુરી, સાપ, ગવાલ, પિશાચી, યક્ષ અને રાક્ષસી—જે યુગમાં તેમનો જન્મ થાય છે, એ યુગ જેટલું જ તેમનું આયુષ્ય હોય છે.

પિશાચાસુરગન્ધર્વા યક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ। યુગમાત્રન્તુ જીવન્તિ ઋતે મૃત્યુવધેન તે ।। ૫૯.

પિશાચ, આસુર, ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ અને સાપ—એ બધાં માત્ર યુગ પૂરતું જ જીવતા હોય છે, મરણથી પહેલાં નહિ.

માનુષાણાં પશૂનાઞ્ચ પક્ષિણાં સ્થાવરૈઃસહ। તેષામાયુઃ પરિક્રાન્તં યુગધર્મેષુ સર્વશઃ ।। ૫૯.

માનવ, પશુ, પક્ષી અને વનસ્પતિઓનું આયુષ્ય પણ યુગના ધર્મ પ્રમાણે જ નક્કી થાય છે.

અસ્થિતિસ્તુ કલૌ દૃષ્ટા ભૂતાનામાયુષસ્તુ વૈ। પરમાયુઃ શતન્ત્વેતન્મનુષ્યાણાં કલૌ સ્મૃતમ્ ।। ૫૯.

કળીયુગમાં જીવજાતિના આયુષ્યમાં ઘટાડો જોવા મળે છે; આ યુગમાં માનવનું વધારેમાં વધારે આયુષ્ય એકસો વર્ષ ગણાય છે.

દેવાસુરપ્રમાણાત્તુ સપ્તસપ્તાઙ્ગુલં હ્રસત્। અહ્ગુલાનાં શતં પૂર્ણમષ્ટપઞ્ચાશદુત્તરમ્ ।। ૫૯.

દેવો અને અસુરોની તુલનામાં, માનવનું માપ સત્તાવન આંગળ જેટલું ઓછું છે; સંપૂર્ણ માપ એકસો આંગળ અને એમાં અડસઠ આંગળ વધારે ગણાય છે.

દેવાસુરપ્રમાણન્તદુચ્છ્રાયં કલિજૈઃ સ્મૃતમ્। ચત્વારશ્ચાપ્યશીતિશ્ચ કલિજૈરઙ્ગુલૈઃ સ્મૃતમ્ ।। ૫૯.

દેવો અને અસુરોના માપને કળીયુગમાં જન્મેલા લોકોની ઊંચાઈ માનવામાં આવે છે; કળીયુગમાં એ માપ ચોર્યાસી આંગળ જેટલું કહેવાય છે.

સ્વેનાઙ્ગુલપ્રમાણેન ઊર્દ્ધ્વમાપાદમસ્તકમ્। ઇત્યેષ માનુષોત્સેધો હ્રસતીહ યુગાન્તિકે ।। ૫૯.

પગથી માથા સુધી પોતાના આંગળના માપથી માનવની ઊંચાઈ માપવામાં આવે છે, અને યુગના અંતે એ ઊંચાઈ ઘટતી જાય છે.

સર્વેષુ યુગકાલેષુ અતીતાનાગતેષ્વિહ। સ્વેનાઙ્ગુલપ્રમાણેન અષ્ટતાલઃ સ્મૃતો નરઃ ।। ૫૯.

ગયા અને આવનારા બધાં યુગોમાં, પોતાના આંગળના માપથી માનવની ઊંચાઈ આઠ તાલા જેટલી ગણાય છે.

આપાદતો મસ્તકન્તુ નવતાલો ભવેત્તુ યઃ। સંહતાજાનુબાહુસ્તુ સ સુરૈરપિ પૂજ્યતે ।। ૫૯.

જે માનવની ઊંચાઈ પગથી માથા સુધી નવ તાલા જેટલી હોય અને જોડેલા હાથ ઘૂંટણ સુધી પહોંચતા હોય, એવો માનવ દેવો દ્વારા પણ પૂજનીય બને છે.

ગવાશ્વહસ્તિનાઞ્ચૈવ મહિષ સ્થાવરાત્મનામ્। ક્રમેણૈતેન યોગેન હ્રાસવૃદ્ધી યુગે યુગે ।। ૫૯.

ગાય, ઘોડા, હાથી, મહિષ અને વૃક્ષાદિ સ્થાવર પ્રાણીઓમાં પણ, આ જ રીતે, દરેક યુગે માપમાં વધારો કે ઘટાડો થતો રહે છે.

ષટ્સપ્તત્યઙ્ગુલોત્સેધઃ પશૂનાં કકુદસ્તુ વૈ। અઙ્ગુલાષ્ટશતં પૂર્ણમુત્સેધઃ કરિણાં સ્મૃતઃ ।। ૫૯.

પશુઓના કૂંપળ સુધીની ઊંચાઈ છહત્તર આંગળ જેટલી ગણાય છે; જ્યારે હાથીની ઊંચાઈ પૂરી એકસો આઠ આંગળ કહેવાય છે.

અઙ્ગુલાનાં સહસ્રન્તુ ચત્વારિંશાઙ્ગુલં વિના । પઞ્ચાશતં હયાનાઞ્ચ ઉત્સેધઃ શાખિનાં સ્મૃતઃ ।। ૫૯.

ઘોડાની ઊંચાઈ હજાર આંગળમાંથી ચૌવત્તર આંગળ ઓછું ગણાય છે; અને વૃક્ષોની ઊંચાઈ પચાસ આંગળ જેટલી કહેવાય છે.

માનુષસ્ય શરીરસ્ય સન્નિવેશસ્તુ યાદૃશઃ। તલ્લક્ષણસ્તુ દેવાનાં દૃશ્યતે તત્ત્વર્શનાત્ ।। ૫૯.

માનવ શરીર જેવું રચાયેલું છે, એ જ લક્ષણો સાચા જ્ઞાનથી દેવોમાં પણ જોવા મળે છે.