વાયુપુરાણમ્

તાસુપગમયુક્તાસુ કલિશિષ્ટાસુ વૈ સ્વયમ્। અહોરાત્રં તદા તાસાં યુગન્તુ પરિવર્ત્તતે ।। ૫૮.

જ્યારે કળિયુગમાંથી બચેલા એ થોડાક લોકો આવી રીતે પ્રવૃત્ત થાય છે, ત્યારે તેમના માટે દિવસ-રાત યુગના અંતનું ચક્ર ફેરવે છે.

ચિત્તસમ્મોહનં કૃત્વા તાસાન્તૈઃ સપ્તમન્તુ તત્। ભાવિનોઽર્થસ્ય ચ બલાત્તતઃ કૃતમવર્તત ।। ૫૮.

પછી તેમના મનને મોહિત કરીને, એમાં સાત પેઢીઓ સુધી, આવનારી ઘટનાઓના પ્રભાવથી, ચક્ર પૂર્ણ થાય છે.

પ્રવૃત્તે તુ પુનસ્તસ્મિંસ્તતઃ કૃતયુગે તુ વૈ। ઉત્પન્નાઃ કલિશિષ્ટાસ્તુ કાર્તયુગ્યઃ પ્રજામ્તદા ।। ૫૮.

પછી જ્યારે નવું કૃતયુગ શરૂ થાય છે, ત્યારે કળિયુગમાંથી બચેલા એ થોડાક લોકો કૃતયુગના લોકો તરીકે જન્મે છે.

તિષ્ઠન્તિ ચેહ યે સિદ્ધાઃ સુદૃષ્ટા વિચરન્તિ ચ। સદા સપ્તર્ષયશ્ચૈવ તત્ર તે ચ વ્યવસ્થિતાઃ ।। ૫૮.

અહીં જે સિદ્ધપુરુષો રહે છે અને જે સાત ઋષિઓ હંમેશા વિહાર કરે છે, તેઓ ત્યાં સ્થિર રહે છે.

બ્રહ્મક્ષત્રવિશઃ શૂદ્રા બીજાર્થં યે સ્મૃતા ઇહ। કલિજૈઃ સહ તે સર્વે નિર્વિશેષાસ્તદાભવન્ ।। ૫૮.

અહીં જે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર બીજરૂપે ઓળખાય છે, તેઓ બધા કળિયુગમાં જન્મેલા લોકો સાથે એકરૂપ થઈ જાય છે.

તેષાં સપ્તર્ષયો ધર્મ કથયન્તીતરેષુ ચ । વર્ણા શ્રમાચારયુક્તઃ શ્રૌતઃ સ્માર્તો દ્વિધા તુ સઃ ।। ૫૮.

એમાં સાત ઋષિઓ ધર્મનું ઉપદેશ આપે છે અને બીજા લોકોમાં વર્ણો શ્રમ અને આચરણથી યુક્ત થાય છે; વૈદિક અને સ્મૃતિકર્મ બે પ્રકારના ધર્મ હોય છે.

તતસ્તેષુ ક્રિયાવત્સુ વર્ત્તન્તે વૈ પ્રજાઃ કૃતે । શ્રૌતઃ સ્માર્ત્તઃ કૃતાનાન્તુ ધર્મઃ સપ્તર્ષિદર્શિતઃ ।। ૫૮.

કૃતયુગમાં લોકો એ જ ક્રિયાઓનું પાલન કરે છે; સાત ઋષિઓએ બતાવેલો વૈદિક અને સ્મૃતિ ધર્મ ત્યાં સ્થાપિત થાય છે.

તાસુ ધર્મવ્યવસ્તાર્થં તિષ્ઠન્તીહાયુગક્ષયાત્ । મન્વન્તરાધિકારેષુ તિષ્ઠન્તિ મુનયસ્તુ વૈ ।। ૫૮.

એમાં ધર્મની વ્યવસ્થા માટે, મુનિઓ અહીં યુગના અંતથી બીજા યુગ સુધી, મન્વંતરનાં સમયમાં રહે છે.

યથા દાવપ્રદગ્ધેષુ તૃણેષ્વિહ તપે ઋતૌ । નવાનાં પ્રથમં દૃષ્ટસ્તેષાં મૂલે તુ સમ્ભવઃ ।। ૫૮.

જેમ ઉનાળાની ઋતુમાં જંગલની આગથી ઘાસ બળી જાય છે, પણ પછી નવા અંકુર મૂળમાંથી ઉગે છે,

એવં યુગાદ્યુગસ્તેહ સન્તાનસ્તુ પરસ્પરમ્ । વર્ત્તતે હ્યવ્યવચ્છેદાદ્યાવન્મન્વન્તરક્ષયઃ ।। ૫૮.

એ જ રીતે યુગ પછી યુગ, વંશ પરસ્પર અવિરત ચાલતો રહે છે, જ્યાં સુધી મન્વંતરનો અંત ન આવે.

સુખમાયુર્બલં રૂપં ધર્માર્થૌ કામ એવ ચ । યુગેષ્વેતાનિ હીયન્તે ત્રીણિ પાદક્રમેણ તુ ।। ૫૮.

આનંદ, આયુષ્ય, બળ, રૂપ, ધર્મ, ધન અને ઇચ્છા—આ બધું દરેક યુગમાં ધીરે ધીરે ઘટતું જાય છે, દરેક પગથિયે ત્રણ ભાગ ઓછું થાય છે.

સસન્ધ્યંશેષુ હીયન્તે યુગાનાં ધર્મસિદ્ધયઃ। ઇત્યેષ પ્રતિસન્ધિર્વઃ કીર્ત્તિતસ્તુ મયા દ્વિજાઃ ।। ૫૮.

સાંજના સમયે યુગોમાં ધર્મનું પાલન ઘટતું જાય છે. હે દ્વિજો, એ રીતે યુગોની પરંપરા હું તમને કહી દીધી છે.

ચતુર્યુગાનાં સર્વેષામેતેનૈવ પ્રસાધનમ્ ૫૮.

આ જ વ્યવસ્થા ચારેય યુગો માટે છે.

બ્રહ્મણસ્તદહઃ પ્રોક્તં રાત્રિશ્ચ તાવતી સ્મૃતા । અત્રાર્જવં જડીભાવો ભૂતાનામાયુગક્ષયાત્ ।। ૫૮.

બ્રહ્માનો એક દિવસ એટલો જ ગણાય છે, અને તેની રાત પણ એટલી જ લાંબી હોય છે. એ સમયગાળામાં યુગોના ક્ષયને કારણે સર્વ પ્રાણીઓમાં સીધાશીળપણું ધીમે ધીમે ઓગળી જાય છે.

એતદેવ તુ સર્વેષાં યુગાનાં લક્ષણં સ્મૃતમ્। એષા ચતુર્યુગાનાન્તુ ગણના હ્યેકસપ્તતિઃ। ક્રમેણ પરિવૃત્તા તુ મનોરન્તરમુચ્યતે ।। ૫૮.

આ જ બધા યુગોની ઓળખ ગણાય છે. ચારેય યુગોનું એકત્રીસેકત્રીસ ગણતરીમાં એકત્રીસેકત્રીસ વખત થાય છે, જેને મન્વંતર કહે છે.

ચતુર્યુગે તથૈકસ્મિન્ ભવતીહ યથાશ્રુતમ્। તથા ચાન્યેષુ ભવતિ પુનસ્તદ્વૈ યથાક્રમમ્ ।। ૫૮.

જેમ અહીં એક ચારયુગીમાં થાય છે, એમ બીજાં યુગોમાં પણ એ જ ક્રમથી ફરીથી થાય છે.

સર્ગે સર્ગે યથા ભેદા ઉત્પદ્યન્તે તથૈવ તુ । પઞ્ચવિંશત્પરિમિતા ન ન્યૂના નાધિકાસ્તથા ।। ૫૮.

દરેક સૃષ્ટિમાં જે રીતે ભેદ ઊભા થાય છે, એ જ રીતે અહીં પણ થાય છે. એ સંખ્યા પચ્ચીસ છે, એમાં ઓછું કે વધારે નથી.

તથા કલ્પયુગૈઃ સાર્દ્ધં ભવન્તિ સમલક્ષણાઃ। મન્વન્તરાણાં સર્વેષામેતદેવ તુ લક્ષણમ્ ।। ૫૮.

એ જ રીતે કલ્પ અને યુગો સાથે મળીને, બધાં મન્વંતરોમાં પણ એ જ લક્ષણો હોય છે.

તથા યુગાનાં પરિવર્ત્તનાનિ ચિરપ્રવૃત્તાનિ યુગસ્વભવાત્ । તથા ન સન્તિષ્ઠતિ જીવલોકઃ ક્ષયોદયાભ્યાં પરિવર્ત્તમાનઃ ।। ૫૮.

યુગોના ફેરફારો, જે બહુ જૂના છે, એ યુગોના સ્વભાવ પ્રમાણે ફરતા રહે છે. એ રીતે જીવજગત પણ ઉન્નતિ અને ક્ષયથી સતત બદલાતું રહે છે, સ્થિર નથી રહેતું.

ઇત્યેતલ્લક્ષણં પ્રોક્તં યુગાનાં વૈ સમાસતઃ। અતીતાનાગતાનાં વૈ સર્વાણ્યેવાન્તરાણિ ।। ૫૮.

આ રીતે યુગોના લક્ષણો સંક્ષિપ્તમાં સમજાવ્યા છે, જેમાં ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના બધાં અંતરાલો આવરી લેવાયા છે.

અનાગતેષુ તદ્વચ્ચ તર્ક્કઃ કાર્યો વિજાનતા। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ અતીતાનાગતેષ્વિહ ।। ૫૮.

આગળ આવનારા યુગોમાં પણ જેણે જાણવું હોય તેણે એ જ રીતે વિચારવું જોઈએ; બધા મન્વંતરોમાં, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યમાં પણ.

મન્વન્તરેણ ચૈકેન સર્વાણ્યેવાન્તરાણિ વૈ। વ્યાખ્યાતાનિ વિજાનીદ્વં કલ્પે કલ્પેન ચૈવ હિ ।। ૫૮.

એક મન્વંતરથી બધા અંતરાલો સમજાઈ જાય છે; એ જ રીતે દરેક કલ્પમાં પણ સમજવું.

અસ્યાભિમાનિનઃ સર્વે નામરૂપૈર્ભવન્ત્યુત। દેવા હ્યષ્ટવિધા યે ચ ઇહ મન્વન્તરેશ્વરાઃ ।। ૫૮.

આ બધાંમાં જે અભિમાન ધરાવે છે, તેઓ નામ અને રૂપથી પ્રગટ થાય છે; અને આઠ પ્રકારના દેવતાઓ તથા મન્વંતરનાં ઇશ્વરો અહીં પ્રગટ થાય છે.

ઋષયો મનવશ્ચૈવ સર્વે તુલ્યાઃ પ્રયોજનૈઃ। એવં વર્ણાશ્રમાણાન્તુ પ્રવિભાગો યુગે યુગે ।। ૫૮.

ઋષિઓ અને મનુઓ બધાં એકસરખા હેતુ ધરાવે છે; એ જ રીતે દરેક યુગમાં વર્ણ અને આશ્રમોની વહેંચણી થાય છે.

યુગસ્વભાવાચ્ચ તથા વિધત્તે વૈ સદા પ્રભુઃ । વર્ણાશ્રમવિભાગશ્ચ યુગાનિ યુગસિદ્ધયે ।। ૫૮.

યુગોના સ્વભાવ પ્રમાણે ભગવાન હંમેશાં વર્ણ અને આશ્રમની વહેંચણી સ્થાપે છે, જેથી યુગોનું પાલન થાય.

અનુષઙ્ગઃ સમાખ્યાતઃ સૃષ્ટિસર્ગન્નિબોધત। વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ સ્થિતિં વક્ષ્યે યુગેષ્વિહ ।। ૫૮.

આ સંબંધ સમજાવ્યો છે; હવે સૃષ્ટિ અને સર્જન વિશે જાણો. હું અહીં યુગોમાં કેવી રીતે સ્થિતિ થાય છે એ વિગતે કહીશ.

યુગેષુ યાસ્તુ જાયન્તે પ્રજાસ્તા વૈ નિબોધત। આશુરી સર્પગોપક્ષિપૈશાચી યક્ષરાક્ષસી। યસ્મિન્ યુગે ચ સમ્ભૂતિસ્તાસાં યાવત્તુ જીવિતમ્ ।। ૫૯.

યુગોમાં જે પ્રજાઓ જન્મે છે, એ વિશે હવે જાણો: આસુરી, સાપ, ગવાલ, પિશાચી, યક્ષ અને રાક્ષસી—જે યુગમાં તેમનો જન્મ થાય છે, એ યુગ જેટલું જ તેમનું આયુષ્ય હોય છે.

પિશાચાસુરગન્ધર્વા યક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ। યુગમાત્રન્તુ જીવન્તિ ઋતે મૃત્યુવધેન તે ।। ૫૯.

પિશાચ, આસુર, ગંધર્વ, યક્ષ, રાક્ષસ અને સાપ—એ બધાં માત્ર યુગ પૂરતું જ જીવતા હોય છે, મરણથી પહેલાં નહિ.

માનુષાણાં પશૂનાઞ્ચ પક્ષિણાં સ્થાવરૈઃસહ। તેષામાયુઃ પરિક્રાન્તં યુગધર્મેષુ સર્વશઃ ।। ૫૯.

માનવ, પશુ, પક્ષી અને વનસ્પતિઓનું આયુષ્ય પણ યુગના ધર્મ પ્રમાણે જ નક્કી થાય છે.