વાયુપુરાણમ્

અપ્રગ્રહાસ્તતસ્તા વૈ લોકચેષ્ટાસ્તુ વૃન્દશઃ। ઉપહિંસન્તિ ચાન્યોન્યં પ્રપદ્યન્તે પરસ્પરમ્ ।। ૫૮.

પછી, કોઈ નિયંત્રણ ન રહેતાં, લોકો ટોળા-ટોળામાં એકબીજાને દુઃખ આપતા અને પરસ્પર વિરુદ્ધ વર્તતા હતા.

અરાજકે યુગવશાત્ સંશયે સમુપસ્થિતે। પ્રજાસ્તા વૈ તતઃ સર્વાઃ પરસ્પરભયાર્દિતાઃ ।। ૫૮.

રાજા વિના, યુગના પ્રભાવથી, જ્યારે અનિશ્ચિતતા આવી, ત્યારે બધા લોકો પરસ્પર ભયથી પીડાતા હતા.

વ્યાકુલાશ્ચ પરિશ્રાન્તાસ્ત્યક્ત્વા દારાન્ ગૃહાણિ ચ। સ્વાન્ પ્રાણાન્ સમવેક્ષન્તો નિષ્ઠાં પ્રાપ્તાઃ સુદુઃખિતાઃ ।। ૫૮.

ત્યાં લોકો ખૂબ જ વ્યાકુળ અને થાકેલા હતા, પત્ની અને ઘર છોડીને, પોતાનું જીવન બચાવવાનો વિચાર કરતાં, ખૂબ જ દુઃખી થઈ અંતે પહોંચી ગયા.

નષ્ટે શ્રૌતે સ્મૃતે ધર્મે પરસ્પરહતાસ્તદા। નિર્મર્યાદા નિરાક્રન્દા નિઃસ્નેહા નિરપત્રપાઃ ।। ૫૮.

જ્યારે વેદમાર્ગ, સ્મૃતિ અને ધર્મ નષ્ટ થાય છે અને લોકો પરસ્પર ઝઘડા કરે છે, ત્યારે લોકોની અંદર કોઈ સીમા રહેતી નથી, કોઈ દુઃખ કે રડવું રહેતું નથી, કોઈને કોઈ માટે લાગણી રહેતી નથી અને લોકો શરમ પણ ભૂલી જાય છે.

નષ્ટે વર્પે પ્રતિહતા હ્રસ્વકાઃ પઞ્જવિંશકાઃ। હિત્વા દારાંશ્ચ પુત્રાંશ્ચ વિષાદવ્યાકુલેન્દ્રિયાઃ ।। ૫૮.

જ્યારે સૌંદર્ય અને તેજ નષ્ટ થઈ જાય છે, લોકોની સંખ્યા ઘટીને માત્ર પચીસ જેટલી રહી જાય છે, ત્યારે લોકો પોતાના પત્ની અને સંતાનોને છોડી દે છે અને દુઃખથી તેમના ઇન્દ્રિયો ઉલટાઈ જાય છે.

અનાવૃષ્ટિહતાશ્ચૈવ વાર્ત્તામુત્સૃજ્ય દુઃખિતાઃ। પ્રત્યન્તાંસ્તાન્નિપેવન્તે હિત્વા જનપદાન્ સ્વકાન્ ।। ૫૮.

જ્યારે વરસાદ આવતો નથી અને લોકો પોતાના જીવનનિર્વાહ છોડી દે છે, ત્યારે તેઓ દુઃખી થઈને પોતાના ગામડાં અને વતન છોડીને સરહદી વિસ્તારોમાં વસવા જાય છે.

સરિતઃ સાગરાન્ કૂપાન્ સેવન્તે પર્વતાંસ્તદા। મધુમાંસૈર્મૂલફલૈર્વર્ત્તયન્તિ સુદુઃખિતાઃ ।। ૫૮.

ત્યારે એ લોકો ભારે દુઃખમાં નદીઓ, દરિયાઓ, કૂવો અને પર્વતો પાસે જાય છે અને મધ, માંસ, મૂળ અને ફળ ખાઈને જીવતા રહે છે.

ચીરવસ્ત્રાજિનધરા નિષ્પત્રા નિષ્પરિગ્રહાઃ। વર્ણાશ્રમપરિભ્રષ્ટાઃ સઙ્કરં ઘોરમાસ્થિતાઃ ।। ૫૮.

એ લોકો છાલ, ફાટેલા કપડા કે પશુઓની ચામડી પહેરે છે, પાસે કોઈ પાંદડા કે સામાન નથી, જાતિ અને આશ્રમથી છૂટા પડી જાય છે અને ભયાનક ભેળવણી સ્વીકારી લે છે.

એતાઃ કાષ્ઠામનુપ્રાપ્તા અલ્પશેષાસ્તથા પ્રજાઃ । જરાવ્યાધિક્ષુધાવિષ્ટા દુઃખાન્નિર્વેદમાગમન્ ।। ૫૮.

આ રીતે બચેલા થોડાક લોકો, વૃદ્ધાવસ્થા, રોગ અને ભૂખથી પીડાઈને, દુઃખના કારણે વૈરાગ્ય તરફ વળે છે.

વિચારણન્તુ નિર્વેદાત્ સામ્યાવસ્થા વિચારણાત્। સામ્યાવસ્થાસુ સમ્બોધઃ સમ્બોધાદ્ધર્મશીલતા ।। ૫૮.

વૈરાગ્યથી વિચાર આવે છે, વિચારથી સમત્વની સ્થિતિ મળે છે, સમત્વમાં જ્ઞાન પ્રગટે છે અને જ્ઞાનથી ધર્મ અને સદાચાર જન્મે છે.

તાસુપગમયુક્તાસુ કલિશિષ્ટાસુ વૈ સ્વયમ્। અહોરાત્રં તદા તાસાં યુગન્તુ પરિવર્ત્તતે ।। ૫૮.

જ્યારે કળિયુગમાંથી બચેલા એ થોડાક લોકો આવી રીતે પ્રવૃત્ત થાય છે, ત્યારે તેમના માટે દિવસ-રાત યુગના અંતનું ચક્ર ફેરવે છે.

ચિત્તસમ્મોહનં કૃત્વા તાસાન્તૈઃ સપ્તમન્તુ તત્। ભાવિનોઽર્થસ્ય ચ બલાત્તતઃ કૃતમવર્તત ।। ૫૮.

પછી તેમના મનને મોહિત કરીને, એમાં સાત પેઢીઓ સુધી, આવનારી ઘટનાઓના પ્રભાવથી, ચક્ર પૂર્ણ થાય છે.

પ્રવૃત્તે તુ પુનસ્તસ્મિંસ્તતઃ કૃતયુગે તુ વૈ। ઉત્પન્નાઃ કલિશિષ્ટાસ્તુ કાર્તયુગ્યઃ પ્રજામ્તદા ।। ૫૮.

પછી જ્યારે નવું કૃતયુગ શરૂ થાય છે, ત્યારે કળિયુગમાંથી બચેલા એ થોડાક લોકો કૃતયુગના લોકો તરીકે જન્મે છે.

તિષ્ઠન્તિ ચેહ યે સિદ્ધાઃ સુદૃષ્ટા વિચરન્તિ ચ। સદા સપ્તર્ષયશ્ચૈવ તત્ર તે ચ વ્યવસ્થિતાઃ ।। ૫૮.

અહીં જે સિદ્ધપુરુષો રહે છે અને જે સાત ઋષિઓ હંમેશા વિહાર કરે છે, તેઓ ત્યાં સ્થિર રહે છે.

બ્રહ્મક્ષત્રવિશઃ શૂદ્રા બીજાર્થં યે સ્મૃતા ઇહ। કલિજૈઃ સહ તે સર્વે નિર્વિશેષાસ્તદાભવન્ ।। ૫૮.

અહીં જે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર બીજરૂપે ઓળખાય છે, તેઓ બધા કળિયુગમાં જન્મેલા લોકો સાથે એકરૂપ થઈ જાય છે.

તેષાં સપ્તર્ષયો ધર્મ કથયન્તીતરેષુ ચ । વર્ણા શ્રમાચારયુક્તઃ શ્રૌતઃ સ્માર્તો દ્વિધા તુ સઃ ।। ૫૮.

એમાં સાત ઋષિઓ ધર્મનું ઉપદેશ આપે છે અને બીજા લોકોમાં વર્ણો શ્રમ અને આચરણથી યુક્ત થાય છે; વૈદિક અને સ્મૃતિકર્મ બે પ્રકારના ધર્મ હોય છે.

તતસ્તેષુ ક્રિયાવત્સુ વર્ત્તન્તે વૈ પ્રજાઃ કૃતે । શ્રૌતઃ સ્માર્ત્તઃ કૃતાનાન્તુ ધર્મઃ સપ્તર્ષિદર્શિતઃ ।। ૫૮.

કૃતયુગમાં લોકો એ જ ક્રિયાઓનું પાલન કરે છે; સાત ઋષિઓએ બતાવેલો વૈદિક અને સ્મૃતિ ધર્મ ત્યાં સ્થાપિત થાય છે.

તાસુ ધર્મવ્યવસ્તાર્થં તિષ્ઠન્તીહાયુગક્ષયાત્ । મન્વન્તરાધિકારેષુ તિષ્ઠન્તિ મુનયસ્તુ વૈ ।। ૫૮.

એમાં ધર્મની વ્યવસ્થા માટે, મુનિઓ અહીં યુગના અંતથી બીજા યુગ સુધી, મન્વંતરનાં સમયમાં રહે છે.

યથા દાવપ્રદગ્ધેષુ તૃણેષ્વિહ તપે ઋતૌ । નવાનાં પ્રથમં દૃષ્ટસ્તેષાં મૂલે તુ સમ્ભવઃ ।। ૫૮.

જેમ ઉનાળાની ઋતુમાં જંગલની આગથી ઘાસ બળી જાય છે, પણ પછી નવા અંકુર મૂળમાંથી ઉગે છે,

એવં યુગાદ્યુગસ્તેહ સન્તાનસ્તુ પરસ્પરમ્ । વર્ત્તતે હ્યવ્યવચ્છેદાદ્યાવન્મન્વન્તરક્ષયઃ ।। ૫૮.

એ જ રીતે યુગ પછી યુગ, વંશ પરસ્પર અવિરત ચાલતો રહે છે, જ્યાં સુધી મન્વંતરનો અંત ન આવે.

સુખમાયુર્બલં રૂપં ધર્માર્થૌ કામ એવ ચ । યુગેષ્વેતાનિ હીયન્તે ત્રીણિ પાદક્રમેણ તુ ।। ૫૮.

આનંદ, આયુષ્ય, બળ, રૂપ, ધર્મ, ધન અને ઇચ્છા—આ બધું દરેક યુગમાં ધીરે ધીરે ઘટતું જાય છે, દરેક પગથિયે ત્રણ ભાગ ઓછું થાય છે.

સસન્ધ્યંશેષુ હીયન્તે યુગાનાં ધર્મસિદ્ધયઃ। ઇત્યેષ પ્રતિસન્ધિર્વઃ કીર્ત્તિતસ્તુ મયા દ્વિજાઃ ।। ૫૮.

સાંજના સમયે યુગોમાં ધર્મનું પાલન ઘટતું જાય છે. હે દ્વિજો, એ રીતે યુગોની પરંપરા હું તમને કહી દીધી છે.

ચતુર્યુગાનાં સર્વેષામેતેનૈવ પ્રસાધનમ્ ૫૮.

આ જ વ્યવસ્થા ચારેય યુગો માટે છે.

બ્રહ્મણસ્તદહઃ પ્રોક્તં રાત્રિશ્ચ તાવતી સ્મૃતા । અત્રાર્જવં જડીભાવો ભૂતાનામાયુગક્ષયાત્ ।। ૫૮.

બ્રહ્માનો એક દિવસ એટલો જ ગણાય છે, અને તેની રાત પણ એટલી જ લાંબી હોય છે. એ સમયગાળામાં યુગોના ક્ષયને કારણે સર્વ પ્રાણીઓમાં સીધાશીળપણું ધીમે ધીમે ઓગળી જાય છે.

એતદેવ તુ સર્વેષાં યુગાનાં લક્ષણં સ્મૃતમ્। એષા ચતુર્યુગાનાન્તુ ગણના હ્યેકસપ્તતિઃ। ક્રમેણ પરિવૃત્તા તુ મનોરન્તરમુચ્યતે ।। ૫૮.

આ જ બધા યુગોની ઓળખ ગણાય છે. ચારેય યુગોનું એકત્રીસેકત્રીસ ગણતરીમાં એકત્રીસેકત્રીસ વખત થાય છે, જેને મન્વંતર કહે છે.

ચતુર્યુગે તથૈકસ્મિન્ ભવતીહ યથાશ્રુતમ્। તથા ચાન્યેષુ ભવતિ પુનસ્તદ્વૈ યથાક્રમમ્ ।। ૫૮.

જેમ અહીં એક ચારયુગીમાં થાય છે, એમ બીજાં યુગોમાં પણ એ જ ક્રમથી ફરીથી થાય છે.

સર્ગે સર્ગે યથા ભેદા ઉત્પદ્યન્તે તથૈવ તુ । પઞ્ચવિંશત્પરિમિતા ન ન્યૂના નાધિકાસ્તથા ।। ૫૮.

દરેક સૃષ્ટિમાં જે રીતે ભેદ ઊભા થાય છે, એ જ રીતે અહીં પણ થાય છે. એ સંખ્યા પચ્ચીસ છે, એમાં ઓછું કે વધારે નથી.

તથા કલ્પયુગૈઃ સાર્દ્ધં ભવન્તિ સમલક્ષણાઃ। મન્વન્તરાણાં સર્વેષામેતદેવ તુ લક્ષણમ્ ।। ૫૮.

એ જ રીતે કલ્પ અને યુગો સાથે મળીને, બધાં મન્વંતરોમાં પણ એ જ લક્ષણો હોય છે.

તથા યુગાનાં પરિવર્ત્તનાનિ ચિરપ્રવૃત્તાનિ યુગસ્વભવાત્ । તથા ન સન્તિષ્ઠતિ જીવલોકઃ ક્ષયોદયાભ્યાં પરિવર્ત્તમાનઃ ।। ૫૮.

યુગોના ફેરફારો, જે બહુ જૂના છે, એ યુગોના સ્વભાવ પ્રમાણે ફરતા રહે છે. એ રીતે જીવજગત પણ ઉન્નતિ અને ક્ષયથી સતત બદલાતું રહે છે, સ્થિર નથી રહેતું.