વાયુપુરાણમ્

વિચારાણાચ્ચ વૈરાગ્યં વૈરાગ્યાદ્દોપદર્શનમ્। દોષાણાં દર્શનાચ્ચૈવ દ્વાપરે જ્ઞાનસમ્ભવઃ ।। ૫૮.

વિચારથી વૈરાગ્ય આવે છે; વૈરાગ્યથી દોષો દેખાય છે; અને દોષોને જોઈને દ્વાપર યુગમાં જ્ઞાનનું ઉદ્ભવન થાય છે.

તેષાઞ્ચ માનિનાં પૂર્વમાદ્યે સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। ઉત્પદ્યન્તે હિ શાસ્ત્રાણાં દ્વાપરે પરિપન્થિનઃ ।। ૫૮.

આ ગર્વીલા લોકોમાં, સૌથી પહેલાં સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, દ્વાપર યુગમાં શાસ્ત્રોના વિરોધીઓ જન્મે છે.

આયુર્વેદવિકલ્પાશ્ચ અઙ્ગાનાં જ્યૌતિષસ્ય ચ। અર્થશાસ્ત્રવિકલ્પશ્ચ હેતુશાસ્ત્રવિકલ્પનમ્ ।। ૫૮.

આયુર્વેદ, જ્યોતિષના અંગો, અર્થશાસ્ત્ર અને તર્કના અનેક અલગ-અલગ માર્ગો ઊભા થાય છે.

સ્મૃતિશાસ્ત્રપ્રભેદાશ્ચ પ્રસ્થાનાનિ પૃથક્ પૃથક્। દ્વાપરેષ્વભિવર્ત્તન્તે મતિભેદાસ્તથા નૃણામ્ ।। ૫૮.

સ્મૃતિશાસ્ત્રોના વિવિધ ભાગો અને જુદા-જુદા માર્ગો દ્વાપર યુગમાં પ્રગટે છે; એ જ રીતે, લોકોમાં પણ મતભેદો ઊભા થાય છે.

મનસા કર્મણા વાચા કૃચ્છ્રા દ્વાર્ત્તા પ્રસિદ્ધ્યતિ। દ્વાપરે સર્વભૂતાનાં કાયક્લેશપુરસ્કૃતા ।। ૫૮.

મન, કર્મ અને વાણી દ્વારા જીવનનિર્વાહ ખૂબ જ મુશ્કેલીથી મળે છે; દ્વાપર યુગમાં બધાં જીવ માટે શરીરનું કષ્ટ મુખ્ય બની જાય છે.

લોભેઽધૃતિર્વણિગ્યુદ્ધં તત્ત્વાનામવિનિશ્ચયઃ। વેદશાસ્ત્રપ્રણયનં ધર્માણાં સઙ્કરસ્તથા ।। ૫૮.

લોભ, અસ્થિરતા, વેપારના ઝઘડા અને તત્વોમાં અનિશ્ચિતતા કારણે, નવા વેદશાસ્ત્રો રચાય છે અને ધર્મોમાં પણ ગોટાળો થાય છે.

દ્વાપરેષુ પ્રવર્ત્તન્તે રોગો લોભો વધસ્તથા। વર્ણાશ્રમપરિધ્વંસાઃ કામદ્વેષૌ તથૈવ ચ ।। ૫૮.

દ્વાપર યુગોમાં રોગ, લોભ અને હત્યા વધે છે; વર્ણ અને આશ્રમની સીમાઓ તૂટી જાય છે, અને કામ તથા દ્વેષ પણ ફેલાય છે.

પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે દ્વે પરમાયુસ્તુથા નૃણામ્। નિઃશેપે દ્વાપરે તસ્મિન્ તસ્ય સન્ધ્યા તુ પાદતઃ ।। ૫૮.

જ્યારે બે હજાર વર્ષ પૂરા થાય છે, ત્યારે એ મનુષ્યો માટે મહત્તમ આયુષ્ય ગણાય છે; દ્વાપરના અંતે, એની સંધ્યા એક પગથી શરૂ થાય છે.

પ્રતિષ્ઠતે ગુણૈર્હીનો ધર્મોઽસૌ દ્વાપરસ્ય તુ । તથૈવ સન્ધ્યાપાદેન અંશસ્તસ્યાવતિષ્ઠતે ।। ૫૮.

દ્વાપર યુગમાં ધર્મના ગુણ ઓછા થઈ જાય છે; એ જ રીતે, સંધ્યાના એક પગથી માત્ર થોડો જ ભાગ બાકી રહે છે.

દ્વાપરસ્ય ચ વર્ષે યા તિષ્યસ્ય તુ નિબોધત। દ્વાપરસ્યાંશશેષે તુ પ્રતિપત્તિઃ કલેરતઃ ।। ૫૮.

હવે દ્વાપર યુગના તિષ્ય વર્ષ વિશે સાંભળો; દ્વાપરના બાકી રહેલા ભાગમાં કળીયુગની શરૂઆત થાય છે.

હિંસાસૂયાનૃતં માયા વધશ્ચૈવ તપસ્વિનામ્। એતે સ્વભાવાસ્તિષ્યસ્ય સાધયન્તિ ચ વૈ પ્રજાઃ ।। ૫૮.

હિંસા, ઈર્ષ્યા, અસત્ય, કપટ અને તપસ્વીઓની પણ હત્યા—આ તિષ્યના સ્વભાવ છે અને લોકો ખરેખર એ જ વર્તે છે.

એષ ધર્મઃ કૃતઃ કૃત્સ્નો ધર્મશ્ચ પરિહીયતે। મનસા કર્મણા સ્તુત્યા વાર્ત્તા સિદ્ધ્યતિ વા ન વા ।। ૫૮.

આ સંપૂર્ણ ધર્મ ઘટી જાય છે; મન, કર્મ કે સ્તુતિથી જીવનનિર્વાહ થાય કે ન થાય, એ નિશ્ચિત નથી.

કલૌ પ્રમારકો રોગઃ સતતં ક્ષુદ્ભયાનિ વૈ। અનાવૃષ્ટિભયં ઘોરં દર્શનઞ્ચ વિપર્યયમ્ ।। ૫૮.

કળીયુગમાં વિનાશક રોગો રહે છે અને સતત ભૂખનો ડર રહે છે; ભયાનક દુષ્કાળ અને વિક્રુતિઓ દેખાય છે.

ન પ્રમાણં સ્મૃતેરસ્તિ તિષ્યે લોકે યુગે યુગે। ગર્ભસ્થો મ્રિયતે કશ્ચિદ્યૌવનસ્થસ્તથાપરઃ । સ્થાવિરે મધ્યકૌમારે મ્રિયન્તે વૈ કલૌ પ્રજાઃ ।। ૫૮.

તિષ્યમાં, દરેક યુગમાં સ્મૃતિનું કોઈ પ્રમાણ રહેતું નથી; કોઈ ગર્ભમાં મરે છે, કોઈ યુવાનીમાં, અને કળીયુગમાં લોકો વૃદ્ધાવસ્થા, મધ્યવય કે બાળપણમાં મરે છે.

અધાર્મિકાસ્ત્વનાચારાસ્તીક્ષ્ણ કોપાલ્પતેજસઃ। અનૃતબ્રુવશ્ચ સતતં તિષ્યે જાયન્તિ વૈ પ્રજાઃ ।। ૫૮.

તિષ્યમાં લોકો અધર્મી, દુશ્ચરિત્ર, તીવ્ર ક્રોધી અને નબળા તેજવાળા, અને હંમેશા અસત્ય બોલનારા જન્મે છે.

દુરિષ્ટૈર્દુરધીતૈશ્ચ દુરાચારૈર્દુરાગમૈઃ। વિપ્રાણાં કર્મદોષૈસ્તૈઃ પ્રજાનાં જાયતે ભયમ્ ।। ૫૮.

ખરાબ, ઓછું શીખેલા, દુશ્ચરિત્ર અને ખોટી રીતે દીક્ષા લીધેલા બ્રાહ્મણોના કર્મદોષથી લોકોએ ભય અનુભવવો પડે છે.

હિંસા માયા તથેર્ષ્યા ચ ક્રોધોઽસૂયાક્ષમાનૃતમ્। તિષ્યે ભવન્તિ જન્તૂનાં રાગો લોભશ્ચ સર્વશઃ ।। ૫૮.

તિષ્યમાં હિંસા, કપટ, ઈર્ષ્યા, ક્રોધ, જલન, માફીનો અભાવ અને અસત્ય—આ બધું જીવોમાં થાય છે, અને રાગ તથા લોભ પણ સર્વત્ર ફેલાય છે.

સંક્ષોભો જાયતેઽત્યર્થં કલિમાસાદ્ય વૈ યુગમ્। નાધીયન્તે તદા વેદા ન યજન્તે દ્વિજાતયઃ। ઉત્સીદન્તિ નરાશ્ચૈવ ક્ષત્રિયાઃ સવિશઃ ક્રમાત્ ।। ૫૮.

કળીયુગ આવતાં જ ભારે અશાંતિ થાય છે; ત્યારે વેદોનું અભ્યાસ થતું નથી, દ્વિજ યજ્ઞ કરતા નથી, અને ધીરે-ધીરે મનુષ્યો, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય પણ નષ્ટ થાય છે.

ક્ષુદ્રાણામન્ત્યયોનેસ્તુ સમ્બન્ધા બ્રાહ્મણૈઃ સહ। ભવન્તીહ કલૌ તસ્મિન્ શયનાસનભોજનૈઃ ।। ૫૮.

કળીયુગમાં બ્રાહ્મણો અને નીચ જાતિના તથા બહારના લોકો વચ્ચે શયન, આસન અને ભોજન દ્વારા સંબંધો થાય છે.

રાજાનઃ શૂદ્રભૂયિષ્ઠા પાષણ્ડાનાં પ્રવર્તકાઃ। ભ્રૂણહત્યાઃ પ્રજાસ્તત્ર પ્રજા એવં પ્રવર્ત્તતે ।। ૫૮.

રાજાઓમાં મોટા ભાગે શૂદ્ર વર્ગના હશે અને પાંખંડના પ્રચારક બનશે. તેમની પ્રજામાં ગર્ભહત્યાનો પાપ વધશે અને લોકોનું વર્તન પણ એવું જ બનશે.

આયુર્મેધા બલં રૂપં કુલઞ્ચૈવ પ્રહીયતે। શૂદ્રાશ્ચ બ્રાહ્મણાચારાઃ શૂદ્રાચારાશ્ચ બ્રાહ્મણાઃ ।। ૫૮.

આયુષ્ય, બુદ્ધિ, તાકાત, સૌંદર્ય અને કુળ બધું ઘટશે. શૂદ્રો બ્રાહ્મણોની રીતો અપનાવશે અને બ્રાહ્મણો શૂદ્રોની રીતો રાખશે.

રાજવૃત્તે સ્થિતાશ્ચૌરાશ્ચૌરવૃત્તાશ્ચ પાર્થિવાઃ। ભૃત્યાશ્ચ નષ્ટસુહૃદો યુગાન્તે પર્યુપસ્થિતે ।। ૫૮.

ચોરો રાજકાજ સંભાળશે અને રાજાઓ ચોરી જેવા કામ કરશે. યુગના અંતે નોકરો પોતાના મિત્રોને ગુમાવશે.

અશીલિન્યોઽવ્રતાશ્ચાપિ સ્ત્રિયો મદ્યામિષપ્રિયાઃ। માયામાત્રા ભવિષ્યન્તિ યુગાન્તે પ્રત્યુપસ્થિતે ।। ૫૮.

સ્ત્રીઓ અશુદ્ધ અને નિયમ વગરની બનશે, દારૂ અને માંસને પસંદ કરશે. યુગના અંતે તેઓ ફક્ત છેતરપિંડીમાં જ લાગેલી રહેશે.

શ્વાપદપ્રબલત્વઞ્ચ ગવાઞ્ચૈવાપ્યુપક્ષયઃ। સાધૂનાં વિનિવૃત્તિશ્ચ વિદ્યાત્તસ્મિન્ કલૌ યુગે ।। ૫૮.

જંગલી પ્રાણીઓ વધુ શક્તિશાળી બનશે, ગાયોની સંખ્યા ઘટશે અને સારા લોકો દૂર થઈ જશે—આ બધું કળિયુગમાં થશે.

તદા સૂક્ષ્મે મહોદર્કો દુર્લભો ભોગિનાં તથા। ચતુરાશ્રમશૈથિલ્યાદ્ધર્મઃ પ્રવિચલિષ્યતિ ।। ૫૮.

ત્યારે અનાજ બહુ ઓછું અને સુક્ષ્મ મળશે, ભોગવિલાસ દુર્લભ રહેશે. ચાર આશ્રમોની શિથિલતા કારણે ધર્મ પણ ડગમગશે.

તદા હ્યલ્પફલા દેવી ભવેદ્ભૂમિર્મહીયસી। શૂદ્રાસ્તપશ્ચરિષ્યન્તિ યુગાન્તે પ્રત્યુપશ્થિતે ।। ૫૮.

એ સમયે ધરતી પર બહુ ઓછું ફળ મળશે. યુગના અંતે શૂદ્રો પણ તપસ્યા કરશે.

તદા હ્યૈકાહિકો ધર્મો દ્વાપરે યશ્ચ માસિકઃ। ત્રેતાયાં વત્સરસ્થશ્ચ એકાહાદતિરિચ્યતે ।। ૫૮.

કળીયુગમાં એક દિવસનું વ્રત જે ફળ આપે છે, તે દ્વાપરમાં માસિક અને ત્રેતામાં વાર્ષિક વ્રત કરતાં પણ વધારે ગણાશે.

અરક્ષિતારો હર્ત્તારો બલિભાગસ્ય પાર્થિવાઃ। યુગાન્તેષુ ભવિષ્યન્તિ સ્વરક્ષણપરાયણાઃ ।। ૫૮.

રાજાઓ પ્રજાનું રક્ષણ નહીં કરે, પણ કરનો ભાગ જપટશે. યુગના અંતે તેઓ ફક્ત પોતાની જ સુરક્ષા માટે ચિંતિત રહેશે.

અક્ષત્રિયાશ્ચ રાજાનો વિશઃ શૂદ્રોપજીવિનઃ। શૂદ્રાભિવાદિનઃ સર્વે યુગાન્તે દ્વિજસત્તમાઃ ।। ૫૮.

રાજાઓ ક્ષત્રિય નહીં હોય, લોકો શૂદ્રની રીતે જીવન પસાર કરશે. યુગના અંતે બધા એકબીજાને શૂદ્ર કહીને સંબોધશે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.