વાયુપુરાણમ્

સંરોધાદાયુષશ્ચૈવ દૃશ્યતે દ્વાપરેષુ ચ । વેદવ્યાસૈશ્ચતુર્ધા તુ વ્યસ્યતે દ્વાપરાદિષુ ।। ૫૮.

આયુષ્યની ઘટતીને કારણે, દ્વાપર યુગોમાં આવું જોવા મળે છે; અને વ્યાસમુનિએ દ્વાપરથી વેદને ચાર ભાગમાં વિભાજિત કર્યો.

ઋષિપુત્રૈઃ પુનર્વેદા ભિદ્યન્તે દૃષ્ટિવિભ્રમૈઃ। મન્ત્રબ્રાહ્મણવિન્યાસૈઃ સ્વરવર્ણવિપર્યયૈઃ ।। ૫૮.

ઋષિપુત્રોએ પણ દૃષ્ટિભ્રમને કારણે વેદોને ફરીથી વિભાજિત કર્યા છે; મંત્ર અને બ્રાહ્મણોની રચનામાં, સ્વર અને અક્ષરોમાં પણ ફરક આવ્યો છે.

સંહિતા ઋગ્યજુઃસામ્નાં સંહન્યન્તે શ્રુતર્ષિભિઃ। સામાન્યાદ્વૈકૃતાચ્ચૈવ દૃષ્ટિભિન્નૈઃ વ્કચિત્વ્કચિત્ ।। ૫૮.

ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદની સંહિતાઓ જ્ઞાની ઋષિઓએ તૈયાર કરી છે; સામાન્ય અને વિશિષ્ટ ફેરફાર અને જુદી જુદી દૃષ્ટિને કારણે, ક્યારેક તેમાં ફેરફાર થાય છે.

બ્રાહ્મણં કલ્પસૂત્રાણિ મન્ત્રપ્રવચનાનિ ચ। અન્યે તુ પ્રહિતાસ્તીર્થૈઃ કેચિત્તાન્ પ્રત્યવસ્થિતાઃ ।। ૫૮.

બ્રાહ્મણ, કલ્પસૂત્રો અને મંત્રોના અર્થવિચાર – કેટલાક જ્ઞાની લોકો દ્વારા સ્થાપિત છે, જ્યારે કેટલાક ગુરુઓએ તેમને જાળવી રાખ્યા છે.

દ્વાપરેષુ પ્રવર્ત્તન્તે ભિન્નવૃત્તાશ્રમા દ્વિજાઃ। એકમાધ્વર્યવં પૂર્વમાસીદ્દ્વૈધં પુનસ્તતઃ ।। ૫૮.

દ્વાપર યુગોમાં દ્વિજ લોકો જુદા જુદા વર્તન અને આશ્રમો અપનાવે છે; પહેલાં એક જ આદ્વર્યુ પરંપરા હતી, પછી તે બે ભાગે વહેંચાઈ.

સામાન્યવિપરીતાર્થૈઃ કૃતં શાસ્ત્રકુલન્ત્વિદમ્। આધ્વર્યવસ્ય પ્રસ્તાવૈર્બહુધા વ્યાકુલં કૃતમ્ ।। ૫૮.

સામાન્ય અને વિરુદ્ધ અર્થો હોવાથી અનેક શાસ્ત્રો રચાયા છે; આદ્વર્યુઓના વિવિધ પ્રસ્તાવથી આ બધું બહુવિધ અને ગૂંચવણભર્યું બની ગયું છે.

તથૈવાથર્વઋક્સામ્નાં વિકલ્પૈશ્ચાપ્યસંક્ષયૈઃ। વ્યાકુલં દ્વાપરે ભિન્ને ક્રિયતે ભિન્નદર્શનૈઃ ।। ૫૮.

એ જ રીતે, અથર્વવેદ, ઋગ્વેદ અને સામવેદમાં પણ અનંત પ્રકારના ફેરફાર અને વિભાજનથી દ્વાપર યુગમાં ભાંગફોડ અને ગૂંચવણ ઊભી થાય છે.

તૈષાં ભેદાઃ પ્રભેદાશ્ચ વિકલ્પૈશ્ચાપ્યસંક્ષયાઃ । દ્વાપરે સમ્પ્રવર્તન્તે વિનશ્યન્તિ પુનઃ કલૌ ।। ૫૮.

તેમના ભેદ, ઉપભેદ અને અનંત પ્રકારના ફેરફાર દ્વાપર યુગમાં ઊભા થાય છે, પણ કલિયુગમાં એ બધું ફરીથી નાશ પામે છે.

તેષાં વિપર્યયાશ્ચૈવ ભવન્તિ દ્વાપરે પુનઃ। અવૃષ્ટિર્મરણઞ્ચૈવ તથૈવ વ્યાધ્યુપદ્વવાઃ ।। ૫૮.

દ્વાપર યુગમાં તેમનાં ઉલટફેર પણ થાય છે: અનાવૃષ્ટિ, મૃત્યુ, રોગ અને અન્ય દુઃખદાયક આપત્તિઓ આવે છે.

વાઙ્મનઃકર્મજૈર્દુઃખૈર્નિર્વેદો જાયતે પુનઃ । નિર્વેદાજ્જાયતે તેષાં દુઃખમોક્ષ વિચારણા ।। ૫૮.

વાણી, મન અને કર્મથી થતા દુઃખોથી ફરીથી વૈરાગ્ય આવે છે; અને વૈરાગ્યથી દુઃખમુક્તિ માટે વિચાર શરૂ થાય છે.

વિચારાણાચ્ચ વૈરાગ્યં વૈરાગ્યાદ્દોપદર્શનમ્। દોષાણાં દર્શનાચ્ચૈવ દ્વાપરે જ્ઞાનસમ્ભવઃ ।। ૫૮.

વિચારથી વૈરાગ્ય આવે છે; વૈરાગ્યથી દોષો દેખાય છે; અને દોષોને જોઈને દ્વાપર યુગમાં જ્ઞાનનું ઉદ્ભવન થાય છે.

તેષાઞ્ચ માનિનાં પૂર્વમાદ્યે સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। ઉત્પદ્યન્તે હિ શાસ્ત્રાણાં દ્વાપરે પરિપન્થિનઃ ।। ૫૮.

આ ગર્વીલા લોકોમાં, સૌથી પહેલાં સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, દ્વાપર યુગમાં શાસ્ત્રોના વિરોધીઓ જન્મે છે.

આયુર્વેદવિકલ્પાશ્ચ અઙ્ગાનાં જ્યૌતિષસ્ય ચ। અર્થશાસ્ત્રવિકલ્પશ્ચ હેતુશાસ્ત્રવિકલ્પનમ્ ।। ૫૮.

આયુર્વેદ, જ્યોતિષના અંગો, અર્થશાસ્ત્ર અને તર્કના અનેક અલગ-અલગ માર્ગો ઊભા થાય છે.

સ્મૃતિશાસ્ત્રપ્રભેદાશ્ચ પ્રસ્થાનાનિ પૃથક્ પૃથક્। દ્વાપરેષ્વભિવર્ત્તન્તે મતિભેદાસ્તથા નૃણામ્ ।। ૫૮.

સ્મૃતિશાસ્ત્રોના વિવિધ ભાગો અને જુદા-જુદા માર્ગો દ્વાપર યુગમાં પ્રગટે છે; એ જ રીતે, લોકોમાં પણ મતભેદો ઊભા થાય છે.

મનસા કર્મણા વાચા કૃચ્છ્રા દ્વાર્ત્તા પ્રસિદ્ધ્યતિ। દ્વાપરે સર્વભૂતાનાં કાયક્લેશપુરસ્કૃતા ।। ૫૮.

મન, કર્મ અને વાણી દ્વારા જીવનનિર્વાહ ખૂબ જ મુશ્કેલીથી મળે છે; દ્વાપર યુગમાં બધાં જીવ માટે શરીરનું કષ્ટ મુખ્ય બની જાય છે.

લોભેઽધૃતિર્વણિગ્યુદ્ધં તત્ત્વાનામવિનિશ્ચયઃ। વેદશાસ્ત્રપ્રણયનં ધર્માણાં સઙ્કરસ્તથા ।। ૫૮.

લોભ, અસ્થિરતા, વેપારના ઝઘડા અને તત્વોમાં અનિશ્ચિતતા કારણે, નવા વેદશાસ્ત્રો રચાય છે અને ધર્મોમાં પણ ગોટાળો થાય છે.

દ્વાપરેષુ પ્રવર્ત્તન્તે રોગો લોભો વધસ્તથા। વર્ણાશ્રમપરિધ્વંસાઃ કામદ્વેષૌ તથૈવ ચ ।। ૫૮.

દ્વાપર યુગોમાં રોગ, લોભ અને હત્યા વધે છે; વર્ણ અને આશ્રમની સીમાઓ તૂટી જાય છે, અને કામ તથા દ્વેષ પણ ફેલાય છે.

પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે દ્વે પરમાયુસ્તુથા નૃણામ્। નિઃશેપે દ્વાપરે તસ્મિન્ તસ્ય સન્ધ્યા તુ પાદતઃ ।। ૫૮.

જ્યારે બે હજાર વર્ષ પૂરા થાય છે, ત્યારે એ મનુષ્યો માટે મહત્તમ આયુષ્ય ગણાય છે; દ્વાપરના અંતે, એની સંધ્યા એક પગથી શરૂ થાય છે.

પ્રતિષ્ઠતે ગુણૈર્હીનો ધર્મોઽસૌ દ્વાપરસ્ય તુ । તથૈવ સન્ધ્યાપાદેન અંશસ્તસ્યાવતિષ્ઠતે ।। ૫૮.

દ્વાપર યુગમાં ધર્મના ગુણ ઓછા થઈ જાય છે; એ જ રીતે, સંધ્યાના એક પગથી માત્ર થોડો જ ભાગ બાકી રહે છે.

દ્વાપરસ્ય ચ વર્ષે યા તિષ્યસ્ય તુ નિબોધત। દ્વાપરસ્યાંશશેષે તુ પ્રતિપત્તિઃ કલેરતઃ ।। ૫૮.

હવે દ્વાપર યુગના તિષ્ય વર્ષ વિશે સાંભળો; દ્વાપરના બાકી રહેલા ભાગમાં કળીયુગની શરૂઆત થાય છે.

હિંસાસૂયાનૃતં માયા વધશ્ચૈવ તપસ્વિનામ્। એતે સ્વભાવાસ્તિષ્યસ્ય સાધયન્તિ ચ વૈ પ્રજાઃ ।। ૫૮.

હિંસા, ઈર્ષ્યા, અસત્ય, કપટ અને તપસ્વીઓની પણ હત્યા—આ તિષ્યના સ્વભાવ છે અને લોકો ખરેખર એ જ વર્તે છે.

એષ ધર્મઃ કૃતઃ કૃત્સ્નો ધર્મશ્ચ પરિહીયતે। મનસા કર્મણા સ્તુત્યા વાર્ત્તા સિદ્ધ્યતિ વા ન વા ।। ૫૮.

આ સંપૂર્ણ ધર્મ ઘટી જાય છે; મન, કર્મ કે સ્તુતિથી જીવનનિર્વાહ થાય કે ન થાય, એ નિશ્ચિત નથી.

કલૌ પ્રમારકો રોગઃ સતતં ક્ષુદ્ભયાનિ વૈ। અનાવૃષ્ટિભયં ઘોરં દર્શનઞ્ચ વિપર્યયમ્ ।। ૫૮.

કળીયુગમાં વિનાશક રોગો રહે છે અને સતત ભૂખનો ડર રહે છે; ભયાનક દુષ્કાળ અને વિક્રુતિઓ દેખાય છે.

ન પ્રમાણં સ્મૃતેરસ્તિ તિષ્યે લોકે યુગે યુગે। ગર્ભસ્થો મ્રિયતે કશ્ચિદ્યૌવનસ્થસ્તથાપરઃ । સ્થાવિરે મધ્યકૌમારે મ્રિયન્તે વૈ કલૌ પ્રજાઃ ।। ૫૮.

તિષ્યમાં, દરેક યુગમાં સ્મૃતિનું કોઈ પ્રમાણ રહેતું નથી; કોઈ ગર્ભમાં મરે છે, કોઈ યુવાનીમાં, અને કળીયુગમાં લોકો વૃદ્ધાવસ્થા, મધ્યવય કે બાળપણમાં મરે છે.

અધાર્મિકાસ્ત્વનાચારાસ્તીક્ષ્ણ કોપાલ્પતેજસઃ। અનૃતબ્રુવશ્ચ સતતં તિષ્યે જાયન્તિ વૈ પ્રજાઃ ।। ૫૮.

તિષ્યમાં લોકો અધર્મી, દુશ્ચરિત્ર, તીવ્ર ક્રોધી અને નબળા તેજવાળા, અને હંમેશા અસત્ય બોલનારા જન્મે છે.

દુરિષ્ટૈર્દુરધીતૈશ્ચ દુરાચારૈર્દુરાગમૈઃ। વિપ્રાણાં કર્મદોષૈસ્તૈઃ પ્રજાનાં જાયતે ભયમ્ ।। ૫૮.

ખરાબ, ઓછું શીખેલા, દુશ્ચરિત્ર અને ખોટી રીતે દીક્ષા લીધેલા બ્રાહ્મણોના કર્મદોષથી લોકોએ ભય અનુભવવો પડે છે.

હિંસા માયા તથેર્ષ્યા ચ ક્રોધોઽસૂયાક્ષમાનૃતમ્। તિષ્યે ભવન્તિ જન્તૂનાં રાગો લોભશ્ચ સર્વશઃ ।। ૫૮.

તિષ્યમાં હિંસા, કપટ, ઈર્ષ્યા, ક્રોધ, જલન, માફીનો અભાવ અને અસત્ય—આ બધું જીવોમાં થાય છે, અને રાગ તથા લોભ પણ સર્વત્ર ફેલાય છે.

સંક્ષોભો જાયતેઽત્યર્થં કલિમાસાદ્ય વૈ યુગમ્। નાધીયન્તે તદા વેદા ન યજન્તે દ્વિજાતયઃ। ઉત્સીદન્તિ નરાશ્ચૈવ ક્ષત્રિયાઃ સવિશઃ ક્રમાત્ ।। ૫૮.

કળીયુગ આવતાં જ ભારે અશાંતિ થાય છે; ત્યારે વેદોનું અભ્યાસ થતું નથી, દ્વિજ યજ્ઞ કરતા નથી, અને ધીરે-ધીરે મનુષ્યો, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય પણ નષ્ટ થાય છે.

ક્ષુદ્રાણામન્ત્યયોનેસ્તુ સમ્બન્ધા બ્રાહ્મણૈઃ સહ। ભવન્તીહ કલૌ તસ્મિન્ શયનાસનભોજનૈઃ ।। ૫૮.

કળીયુગમાં બ્રાહ્મણો અને નીચ જાતિના તથા બહારના લોકો વચ્ચે શયન, આસન અને ભોજન દ્વારા સંબંધો થાય છે.