વાયુપુરાણમ્

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ દ્વાપરસ્ય વિધિં પુનઃ। તત્ર ત્રેતાયુગે ક્ષીણે દ્વાપરં પ્રતિપદ્યતે ।। ૫૮.

હવે હું ફરીથી દ્વાપર યુગના નિયમો કહું છું; જ્યારે ત્રેતાયુગ ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે દ્વાપર યુગ શરૂ થાય છે.

દ્વાપરાદૌ પ્રજાનાન્તુ સિદ્ધિસ્ત્રતાયુગે તુ યા। પરિવૃત્તે યુગે તસ્મિંસ્તતઃ સા સંપ્રણશ્યતિ ।। ૫૮.

દ્વાપર યુગની શરૂઆતમાં, જે સિદ્ધિ ત્રેતાયુગમાં લોકોમાં હતી, તે યુગ પસાર થતાં જ નાશ પામે છે.

તતઃ પ્રવર્ત્તતે તાસાં પ્રજાનાં દ્વાપરે પુનઃ। લોભોઽધૃતિર્વણિગ્યુદ્ધં તત્ત્વાનામવિનિશ્ચયઃ ।। ૫૮.

પછી, દ્વાપર યુગમાં એ લોકોમાં ફરીથી લોભ, અસ્થિરતા, વેપાર, યુદ્ધ અને તત્વો વિષે અનિશ્ચિતતા શરૂ થાય છે.

તમ્ભેદશ્ચૈવ વર્ણાનાં કાર્યાણાઞ્ચા વિનિર્ણયઃ। યજ્ઞૌષધેઃ પશોર્દણ્ડો મદો દમ્ભોઽક્ષમા બલમ્। એષાં રજસ્તમોયુક્તા પ્રવૃત્તિર્દ્વાપરે સ્મૃતા ।। ૫૮.

વર્ણો વચ્ચેના ભેદ, તેમનાં કર્તવ્યોનો નિર્ધારણ, યજ્ઞમાં દોષ માટેની દંડની વ્યવસ્થા, મદપાન, દંભ, જુગાર અને બળ – આ બધું રજોગુણ અને તમોગુણથી ભરેલું છે અને દ્વાપર યુગમાં આવું વર્તન જોવા મળે છે.

આદ્યે કૃતે ચ ધર્મોઽસ્તિ ત્રેતાયાં સમ્પ્રપદ્યતે। દ્વાપરે વ્યાકુલીભૂત્વા પ્રણશ્યતિ કલૌ યુગે ।। ૫૮.

પ્રથમ કૃત યુગમાં ધર્મ સંપૂર્ણ રીતે રહે છે; ત્રેતામાં ધર્મ પ્રાપ્ત થાય છે; દ્વાપરમાં ધર્મ ગૂંચવાય જાય છે; અને કલિયુગમાં ધર્મ નાશ પામે છે.

વર્ણાનાં વિપરિધ્વંસઃ સંકીર્ત્ત્યતે તથાશ્રમઃ। દ્વૈધમુત્પદ્યતે ચૈવ યુગે તસ્મિન્ શ્રુતૌ સ્મૃતૌ ।। ૫૮.

વર્ણોની સંપૂર્ણ વિનાશની વાત કહેવામાં આવી છે, એ જ રીતે આશ્રમોની પણ; એ યુગમાં શ્રુતિ અને સ્મૃતિમાં પણ વિભાજન ઊભું થાય છે.

દ્વૈધાત્ શ્રુતેઃ સ્મૃતેશ્ચૈવ નિશ્ચયો નાધિગમ્યતે। અનિશ્ચયાદિગમનાદ્ધર્મતત્ત્વં નિગદ્યતે। ધર્મતત્ત્વે તુ ભિન્નાનાં મતિભેદો ભવેન્નૃણામ્ ।। ૫૮.

શ્રુતિ અને સ્મૃતિમાં વિભાજન થવાથી નિશ્ચય થતો નથી; અને નિશ્ચય ન થવાથી ધર્મનું સાચું સ્વરૂપ અજાણ્યું રહે છે; ધર્મના અર્થમાં ભિન્નતા હોવાથી મનુષ્યોમાં મતભેદ ઊભા થાય છે.

પરસ્પરવિભિન્નૈસ્તૈર્દૃષ્ટીનાં વિભ્રમેણ ચ। અયં ધર્મો હ્યયં નેતિ નિશ્ચયો નાભિગમ્યતે ।। ૫૮.

એકબીજાના વિરોધાભાસ અને દૃષ્ટિભ્રમને કારણે, શું ધર્મ છે અને શું નથી એનો નિશ્ચય થઈ શકતો નથી.

કારણાનાઞ્ચ વકૈલ્યાત્ કારણસ્યાપ્યનિશ્ચયાત્। મતિભેદે ચ તેષાં વૈ દૃષ્ટીનાં વિભ્રમો ભવેત્ ।। ૫૮.

કારણોમાં ખોટ અને તાર્કિક નિશ્ચય ન થવાથી, તેમજ સમજણમાં ફરક હોવાથી, દૃષ્ટિમાં ભ્રમ ઊભો થાય છે.

તતો દૃષ્ટિવિભિન્નૈસ્તૈઃ કૃતં શાસ્ત્રકુલન્ત્વિદમ્। એકો વેદશ્વતુષ્પાદસ્ત્રેતાસ્વિહ વિધીયતે ।। ૫૮.

આ રીતે જુદી જુદી દૃષ્ટિ ધરાવનારાઓએ અનેક શાસ્ત્રો રચ્યાં છે; પહેલાં તો એક જ વેદ હતો, જે ત્રેતાયુગમાં ચાર ભાગે વહેંચાયો.

સંરોધાદાયુષશ્ચૈવ દૃશ્યતે દ્વાપરેષુ ચ । વેદવ્યાસૈશ્ચતુર્ધા તુ વ્યસ્યતે દ્વાપરાદિષુ ।। ૫૮.

આયુષ્યની ઘટતીને કારણે, દ્વાપર યુગોમાં આવું જોવા મળે છે; અને વ્યાસમુનિએ દ્વાપરથી વેદને ચાર ભાગમાં વિભાજિત કર્યો.

ઋષિપુત્રૈઃ પુનર્વેદા ભિદ્યન્તે દૃષ્ટિવિભ્રમૈઃ। મન્ત્રબ્રાહ્મણવિન્યાસૈઃ સ્વરવર્ણવિપર્યયૈઃ ।। ૫૮.

ઋષિપુત્રોએ પણ દૃષ્ટિભ્રમને કારણે વેદોને ફરીથી વિભાજિત કર્યા છે; મંત્ર અને બ્રાહ્મણોની રચનામાં, સ્વર અને અક્ષરોમાં પણ ફરક આવ્યો છે.

સંહિતા ઋગ્યજુઃસામ્નાં સંહન્યન્તે શ્રુતર્ષિભિઃ। સામાન્યાદ્વૈકૃતાચ્ચૈવ દૃષ્ટિભિન્નૈઃ વ્કચિત્વ્કચિત્ ।। ૫૮.

ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદની સંહિતાઓ જ્ઞાની ઋષિઓએ તૈયાર કરી છે; સામાન્ય અને વિશિષ્ટ ફેરફાર અને જુદી જુદી દૃષ્ટિને કારણે, ક્યારેક તેમાં ફેરફાર થાય છે.

બ્રાહ્મણં કલ્પસૂત્રાણિ મન્ત્રપ્રવચનાનિ ચ। અન્યે તુ પ્રહિતાસ્તીર્થૈઃ કેચિત્તાન્ પ્રત્યવસ્થિતાઃ ।। ૫૮.

બ્રાહ્મણ, કલ્પસૂત્રો અને મંત્રોના અર્થવિચાર – કેટલાક જ્ઞાની લોકો દ્વારા સ્થાપિત છે, જ્યારે કેટલાક ગુરુઓએ તેમને જાળવી રાખ્યા છે.

દ્વાપરેષુ પ્રવર્ત્તન્તે ભિન્નવૃત્તાશ્રમા દ્વિજાઃ। એકમાધ્વર્યવં પૂર્વમાસીદ્દ્વૈધં પુનસ્તતઃ ।। ૫૮.

દ્વાપર યુગોમાં દ્વિજ લોકો જુદા જુદા વર્તન અને આશ્રમો અપનાવે છે; પહેલાં એક જ આદ્વર્યુ પરંપરા હતી, પછી તે બે ભાગે વહેંચાઈ.

સામાન્યવિપરીતાર્થૈઃ કૃતં શાસ્ત્રકુલન્ત્વિદમ્। આધ્વર્યવસ્ય પ્રસ્તાવૈર્બહુધા વ્યાકુલં કૃતમ્ ।। ૫૮.

સામાન્ય અને વિરુદ્ધ અર્થો હોવાથી અનેક શાસ્ત્રો રચાયા છે; આદ્વર્યુઓના વિવિધ પ્રસ્તાવથી આ બધું બહુવિધ અને ગૂંચવણભર્યું બની ગયું છે.

તથૈવાથર્વઋક્સામ્નાં વિકલ્પૈશ્ચાપ્યસંક્ષયૈઃ। વ્યાકુલં દ્વાપરે ભિન્ને ક્રિયતે ભિન્નદર્શનૈઃ ।। ૫૮.

એ જ રીતે, અથર્વવેદ, ઋગ્વેદ અને સામવેદમાં પણ અનંત પ્રકારના ફેરફાર અને વિભાજનથી દ્વાપર યુગમાં ભાંગફોડ અને ગૂંચવણ ઊભી થાય છે.

તૈષાં ભેદાઃ પ્રભેદાશ્ચ વિકલ્પૈશ્ચાપ્યસંક્ષયાઃ । દ્વાપરે સમ્પ્રવર્તન્તે વિનશ્યન્તિ પુનઃ કલૌ ।। ૫૮.

તેમના ભેદ, ઉપભેદ અને અનંત પ્રકારના ફેરફાર દ્વાપર યુગમાં ઊભા થાય છે, પણ કલિયુગમાં એ બધું ફરીથી નાશ પામે છે.

તેષાં વિપર્યયાશ્ચૈવ ભવન્તિ દ્વાપરે પુનઃ। અવૃષ્ટિર્મરણઞ્ચૈવ તથૈવ વ્યાધ્યુપદ્વવાઃ ।। ૫૮.

દ્વાપર યુગમાં તેમનાં ઉલટફેર પણ થાય છે: અનાવૃષ્ટિ, મૃત્યુ, રોગ અને અન્ય દુઃખદાયક આપત્તિઓ આવે છે.

વાઙ્મનઃકર્મજૈર્દુઃખૈર્નિર્વેદો જાયતે પુનઃ । નિર્વેદાજ્જાયતે તેષાં દુઃખમોક્ષ વિચારણા ।। ૫૮.

વાણી, મન અને કર્મથી થતા દુઃખોથી ફરીથી વૈરાગ્ય આવે છે; અને વૈરાગ્યથી દુઃખમુક્તિ માટે વિચાર શરૂ થાય છે.

વિચારાણાચ્ચ વૈરાગ્યં વૈરાગ્યાદ્દોપદર્શનમ્। દોષાણાં દર્શનાચ્ચૈવ દ્વાપરે જ્ઞાનસમ્ભવઃ ।। ૫૮.

વિચારથી વૈરાગ્ય આવે છે; વૈરાગ્યથી દોષો દેખાય છે; અને દોષોને જોઈને દ્વાપર યુગમાં જ્ઞાનનું ઉદ્ભવન થાય છે.

તેષાઞ્ચ માનિનાં પૂર્વમાદ્યે સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। ઉત્પદ્યન્તે હિ શાસ્ત્રાણાં દ્વાપરે પરિપન્થિનઃ ।। ૫૮.

આ ગર્વીલા લોકોમાં, સૌથી પહેલાં સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, દ્વાપર યુગમાં શાસ્ત્રોના વિરોધીઓ જન્મે છે.

આયુર્વેદવિકલ્પાશ્ચ અઙ્ગાનાં જ્યૌતિષસ્ય ચ। અર્થશાસ્ત્રવિકલ્પશ્ચ હેતુશાસ્ત્રવિકલ્પનમ્ ।। ૫૮.

આયુર્વેદ, જ્યોતિષના અંગો, અર્થશાસ્ત્ર અને તર્કના અનેક અલગ-અલગ માર્ગો ઊભા થાય છે.

સ્મૃતિશાસ્ત્રપ્રભેદાશ્ચ પ્રસ્થાનાનિ પૃથક્ પૃથક્। દ્વાપરેષ્વભિવર્ત્તન્તે મતિભેદાસ્તથા નૃણામ્ ।। ૫૮.

સ્મૃતિશાસ્ત્રોના વિવિધ ભાગો અને જુદા-જુદા માર્ગો દ્વાપર યુગમાં પ્રગટે છે; એ જ રીતે, લોકોમાં પણ મતભેદો ઊભા થાય છે.

મનસા કર્મણા વાચા કૃચ્છ્રા દ્વાર્ત્તા પ્રસિદ્ધ્યતિ। દ્વાપરે સર્વભૂતાનાં કાયક્લેશપુરસ્કૃતા ।। ૫૮.

મન, કર્મ અને વાણી દ્વારા જીવનનિર્વાહ ખૂબ જ મુશ્કેલીથી મળે છે; દ્વાપર યુગમાં બધાં જીવ માટે શરીરનું કષ્ટ મુખ્ય બની જાય છે.

લોભેઽધૃતિર્વણિગ્યુદ્ધં તત્ત્વાનામવિનિશ્ચયઃ। વેદશાસ્ત્રપ્રણયનં ધર્માણાં સઙ્કરસ્તથા ।। ૫૮.

લોભ, અસ્થિરતા, વેપારના ઝઘડા અને તત્વોમાં અનિશ્ચિતતા કારણે, નવા વેદશાસ્ત્રો રચાય છે અને ધર્મોમાં પણ ગોટાળો થાય છે.

દ્વાપરેષુ પ્રવર્ત્તન્તે રોગો લોભો વધસ્તથા। વર્ણાશ્રમપરિધ્વંસાઃ કામદ્વેષૌ તથૈવ ચ ।। ૫૮.

દ્વાપર યુગોમાં રોગ, લોભ અને હત્યા વધે છે; વર્ણ અને આશ્રમની સીમાઓ તૂટી જાય છે, અને કામ તથા દ્વેષ પણ ફેલાય છે.

પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે દ્વે પરમાયુસ્તુથા નૃણામ્। નિઃશેપે દ્વાપરે તસ્મિન્ તસ્ય સન્ધ્યા તુ પાદતઃ ।। ૫૮.

જ્યારે બે હજાર વર્ષ પૂરા થાય છે, ત્યારે એ મનુષ્યો માટે મહત્તમ આયુષ્ય ગણાય છે; દ્વાપરના અંતે, એની સંધ્યા એક પગથી શરૂ થાય છે.

પ્રતિષ્ઠતે ગુણૈર્હીનો ધર્મોઽસૌ દ્વાપરસ્ય તુ । તથૈવ સન્ધ્યાપાદેન અંશસ્તસ્યાવતિષ્ઠતે ।। ૫૮.

દ્વાપર યુગમાં ધર્મના ગુણ ઓછા થઈ જાય છે; એ જ રીતે, સંધ્યાના એક પગથી માત્ર થોડો જ ભાગ બાકી રહે છે.