વાયુપુરાણમ્

અદ્રોહશ્ચાપ્યલોભશ્ચ દમો ભૂતદયા તપઃ। બ્રહ્મચર્યં તથા સત્યમનુક્રોશઃ ક્ષમા ધૃતિઃ। સનાતનસ્ય ધર્મસ્ય મૂલમેતદ્દુરાસદમ્ ।। ૫૭.

દ્વેષ ન હોવો, લોભ ન હોવો, ઇન્દ્રિય સંયમ, સર્વ પ્રાણીઓ પર દયા, તપ, બ્રહ્મચર્ય, સત્ય, દયાળુતા, ક્ષમા અને ધીરજ—આ બધું સનાતન ધર્મના દુર્લભ મૂળ છે.

ધર્મમન્ત્રાત્મકો યજ્ઞસ્તપશ્ચાનશનાત્મકમ્। યજ્ઞેન દેવાનાપ્નોતિ વૈરાગ્યં તપસા પુનઃ ।। ૫૭.

યજ્ઞમાં મંત્રનો આત્મા છે અને તપમાં ઉપવાસનું રૂપ છે; યજ્ઞથી દેવતાઓ પ્રાપ્ત થાય છે અને તપથી વૈરાગ્ય મળે છે.

બ્રાહ્મણ્યં કર્મસંન્યાસાદ્વૈરાગ્યાત્ પ્રેક્ષતે લયમ્। જ્ઞાનાત્ પ્રાપ્નોતિ કૈવલ્યં પઞ્ચૈતા ગતયઃ સ્મૃતાઃ ।। ૫૭.

કર્મનો સંન્યાસ કરીને બ્રાહ્મણત્વ મળે છે; વૈરાગ્યથી લયનું જ્ઞાન થાય છે; જ્ઞાનથી મુક્તિ મળે છે—આ પાંચ માર્ગો માનવામાં આવ્યા છે.

એવં વિવાદઃ સુમહાન્ યજ્ઞસ્યાસીત્ પ્રવર્ત્તને। ઋષીણાં દેવતાનાઞ્ચ પૂર્વં સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે ।। ૫૭.

આ રીતે, સ્વાયંભુવ સમયગાળા દરમિયાન યજ્ઞના પ્રચાર વિષે ઋષિઓ અને દેવતાઓ વચ્ચે મોટો વિવાદ થયો હતો.

તતસ્તે ઋષયો દૃષ્ટ્વાદ્ભુતં વર્ત્મ બલેન તુ। વસોર્વાક્યમનાદૃત્ય જગ્મુસ્તે વૈ યથાગતાઃ ।। ૫૭.

પછી એ ઋષિઓએ અજાયબી ભરેલું માર્ગ જોયું અને વસુના વચનોની અવગણના કરીને જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછા ગયા.

ગતેષુ દેવસઙ્ઘેષુ દેવા યજ્ઞમવાપ્નુયુઃ। શ્રૂયન્તે હિ તપઃસિદ્ધા બ્રહ્મક્ષત્રમયા નૃપાઃ ।। ૫૭.

જ્યારે દેવોની સભા વિખેરાઈ, ત્યારે દેવોએ યજ્ઞ પ્રાપ્ત કર્યો; ખરેખર, બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિયથી બનેલા તપસ્વી રાજાઓનું વર્ણન સાંભળવામાં આવે છે.

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ ધ્રુવો મેધાતિથિર્વસુઃ। સુમેધા વિરજાશ્ચૈવ શઙ્ખપાદ્રજ એવ ચ। પ્રાચીનબર્હિઃ પર્જન્યો હવિર્દ્ધાનાદયો નૃપાઃ ।। ૫૭.

પ્રિયવ્રત, ઉત્તાનપાદ, ધ્રુવ, મેધાતિથિ, વસુ, સુમેધા, વિરજા, શંખપાદ્રજ, પ્રાચીનબર્હિ, પર્જન્ય, હવિર્ધાન અને અન્ય રાજાઓ.

એતે ચાન્યે ચ બહવો નૃપાઃ સિદ્ધા દિવં ગતાઃ। રાજર્ષયો મહાસત્ત્વા યેષાં કીર્ત્તિઃ પ્રતિષ્ઠિતા ।। ૫૭.

આ અને ઘણા અન્ય રાજાઓ સિદ્ધ થઈને સ્વર્ગમાં ગયા છે—મહાન શક્તિ ધરાવતા રાજર્ષિઓ, જેમની કીર્તિ સ્થિર છે.

તસ્માદ્વિશિષ્યતે યજ્ઞાત્તપઃ સર્વેષુ કારણૈઃ। બ્રહ્મણા તપસા સૃષ્ટ જગદ્વિશ્વમિદં પુરા ।। ૫૭.

આથી, તપ સર્વ રીતે યજ્ઞ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે; કારણ કે બ્રહ્માએ તપથી જ આ આખું જગત સર્જ્યું હતું.

તસ્માન્નાત્યેતિ તદ્યજ્ઞં તપોમૂલમિદં સ્મૃતમ્। યજ્ઞપ્રવર્ત્તનં હ્યેવમતઃ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। તતઃપ્રભૃતિ યજ્ઞોઽયં યુગૈઃ સહ વ્યવર્ત્તત ।। ૫૭.

આથી, યજ્ઞ એ તપથી ઉપર નથી; આ બધું તપમાં જ મૂળ ધરાવે છે એમ માનવામાં આવે છે. સ્વાયંભુવ અવધિમાં યજ્ઞની શરૂઆત થઈ; ત્યારથી યજ્ઞ યુગો સાથે ચાલતો રહ્યો.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ દ્વાપરસ્ય વિધિં પુનઃ। તત્ર ત્રેતાયુગે ક્ષીણે દ્વાપરં પ્રતિપદ્યતે ।। ૫૮.

હવે હું ફરીથી દ્વાપર યુગના નિયમો કહું છું; જ્યારે ત્રેતાયુગ ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે દ્વાપર યુગ શરૂ થાય છે.

દ્વાપરાદૌ પ્રજાનાન્તુ સિદ્ધિસ્ત્રતાયુગે તુ યા। પરિવૃત્તે યુગે તસ્મિંસ્તતઃ સા સંપ્રણશ્યતિ ।। ૫૮.

દ્વાપર યુગની શરૂઆતમાં, જે સિદ્ધિ ત્રેતાયુગમાં લોકોમાં હતી, તે યુગ પસાર થતાં જ નાશ પામે છે.

તતઃ પ્રવર્ત્તતે તાસાં પ્રજાનાં દ્વાપરે પુનઃ। લોભોઽધૃતિર્વણિગ્યુદ્ધં તત્ત્વાનામવિનિશ્ચયઃ ।। ૫૮.

પછી, દ્વાપર યુગમાં એ લોકોમાં ફરીથી લોભ, અસ્થિરતા, વેપાર, યુદ્ધ અને તત્વો વિષે અનિશ્ચિતતા શરૂ થાય છે.

તમ્ભેદશ્ચૈવ વર્ણાનાં કાર્યાણાઞ્ચા વિનિર્ણયઃ। યજ્ઞૌષધેઃ પશોર્દણ્ડો મદો દમ્ભોઽક્ષમા બલમ્। એષાં રજસ્તમોયુક્તા પ્રવૃત્તિર્દ્વાપરે સ્મૃતા ।। ૫૮.

વર્ણો વચ્ચેના ભેદ, તેમનાં કર્તવ્યોનો નિર્ધારણ, યજ્ઞમાં દોષ માટેની દંડની વ્યવસ્થા, મદપાન, દંભ, જુગાર અને બળ – આ બધું રજોગુણ અને તમોગુણથી ભરેલું છે અને દ્વાપર યુગમાં આવું વર્તન જોવા મળે છે.

આદ્યે કૃતે ચ ધર્મોઽસ્તિ ત્રેતાયાં સમ્પ્રપદ્યતે। દ્વાપરે વ્યાકુલીભૂત્વા પ્રણશ્યતિ કલૌ યુગે ।। ૫૮.

પ્રથમ કૃત યુગમાં ધર્મ સંપૂર્ણ રીતે રહે છે; ત્રેતામાં ધર્મ પ્રાપ્ત થાય છે; દ્વાપરમાં ધર્મ ગૂંચવાય જાય છે; અને કલિયુગમાં ધર્મ નાશ પામે છે.

વર્ણાનાં વિપરિધ્વંસઃ સંકીર્ત્ત્યતે તથાશ્રમઃ। દ્વૈધમુત્પદ્યતે ચૈવ યુગે તસ્મિન્ શ્રુતૌ સ્મૃતૌ ।। ૫૮.

વર્ણોની સંપૂર્ણ વિનાશની વાત કહેવામાં આવી છે, એ જ રીતે આશ્રમોની પણ; એ યુગમાં શ્રુતિ અને સ્મૃતિમાં પણ વિભાજન ઊભું થાય છે.

દ્વૈધાત્ શ્રુતેઃ સ્મૃતેશ્ચૈવ નિશ્ચયો નાધિગમ્યતે। અનિશ્ચયાદિગમનાદ્ધર્મતત્ત્વં નિગદ્યતે। ધર્મતત્ત્વે તુ ભિન્નાનાં મતિભેદો ભવેન્નૃણામ્ ।। ૫૮.

શ્રુતિ અને સ્મૃતિમાં વિભાજન થવાથી નિશ્ચય થતો નથી; અને નિશ્ચય ન થવાથી ધર્મનું સાચું સ્વરૂપ અજાણ્યું રહે છે; ધર્મના અર્થમાં ભિન્નતા હોવાથી મનુષ્યોમાં મતભેદ ઊભા થાય છે.

પરસ્પરવિભિન્નૈસ્તૈર્દૃષ્ટીનાં વિભ્રમેણ ચ। અયં ધર્મો હ્યયં નેતિ નિશ્ચયો નાભિગમ્યતે ।। ૫૮.

એકબીજાના વિરોધાભાસ અને દૃષ્ટિભ્રમને કારણે, શું ધર્મ છે અને શું નથી એનો નિશ્ચય થઈ શકતો નથી.

કારણાનાઞ્ચ વકૈલ્યાત્ કારણસ્યાપ્યનિશ્ચયાત્। મતિભેદે ચ તેષાં વૈ દૃષ્ટીનાં વિભ્રમો ભવેત્ ।। ૫૮.

કારણોમાં ખોટ અને તાર્કિક નિશ્ચય ન થવાથી, તેમજ સમજણમાં ફરક હોવાથી, દૃષ્ટિમાં ભ્રમ ઊભો થાય છે.

તતો દૃષ્ટિવિભિન્નૈસ્તૈઃ કૃતં શાસ્ત્રકુલન્ત્વિદમ્। એકો વેદશ્વતુષ્પાદસ્ત્રેતાસ્વિહ વિધીયતે ।। ૫૮.

આ રીતે જુદી જુદી દૃષ્ટિ ધરાવનારાઓએ અનેક શાસ્ત્રો રચ્યાં છે; પહેલાં તો એક જ વેદ હતો, જે ત્રેતાયુગમાં ચાર ભાગે વહેંચાયો.

સંરોધાદાયુષશ્ચૈવ દૃશ્યતે દ્વાપરેષુ ચ । વેદવ્યાસૈશ્ચતુર્ધા તુ વ્યસ્યતે દ્વાપરાદિષુ ।। ૫૮.

આયુષ્યની ઘટતીને કારણે, દ્વાપર યુગોમાં આવું જોવા મળે છે; અને વ્યાસમુનિએ દ્વાપરથી વેદને ચાર ભાગમાં વિભાજિત કર્યો.

ઋષિપુત્રૈઃ પુનર્વેદા ભિદ્યન્તે દૃષ્ટિવિભ્રમૈઃ। મન્ત્રબ્રાહ્મણવિન્યાસૈઃ સ્વરવર્ણવિપર્યયૈઃ ।। ૫૮.

ઋષિપુત્રોએ પણ દૃષ્ટિભ્રમને કારણે વેદોને ફરીથી વિભાજિત કર્યા છે; મંત્ર અને બ્રાહ્મણોની રચનામાં, સ્વર અને અક્ષરોમાં પણ ફરક આવ્યો છે.

સંહિતા ઋગ્યજુઃસામ્નાં સંહન્યન્તે શ્રુતર્ષિભિઃ। સામાન્યાદ્વૈકૃતાચ્ચૈવ દૃષ્ટિભિન્નૈઃ વ્કચિત્વ્કચિત્ ।। ૫૮.

ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદની સંહિતાઓ જ્ઞાની ઋષિઓએ તૈયાર કરી છે; સામાન્ય અને વિશિષ્ટ ફેરફાર અને જુદી જુદી દૃષ્ટિને કારણે, ક્યારેક તેમાં ફેરફાર થાય છે.

બ્રાહ્મણં કલ્પસૂત્રાણિ મન્ત્રપ્રવચનાનિ ચ। અન્યે તુ પ્રહિતાસ્તીર્થૈઃ કેચિત્તાન્ પ્રત્યવસ્થિતાઃ ।। ૫૮.

બ્રાહ્મણ, કલ્પસૂત્રો અને મંત્રોના અર્થવિચાર – કેટલાક જ્ઞાની લોકો દ્વારા સ્થાપિત છે, જ્યારે કેટલાક ગુરુઓએ તેમને જાળવી રાખ્યા છે.

દ્વાપરેષુ પ્રવર્ત્તન્તે ભિન્નવૃત્તાશ્રમા દ્વિજાઃ। એકમાધ્વર્યવં પૂર્વમાસીદ્દ્વૈધં પુનસ્તતઃ ।। ૫૮.

દ્વાપર યુગોમાં દ્વિજ લોકો જુદા જુદા વર્તન અને આશ્રમો અપનાવે છે; પહેલાં એક જ આદ્વર્યુ પરંપરા હતી, પછી તે બે ભાગે વહેંચાઈ.

સામાન્યવિપરીતાર્થૈઃ કૃતં શાસ્ત્રકુલન્ત્વિદમ્। આધ્વર્યવસ્ય પ્રસ્તાવૈર્બહુધા વ્યાકુલં કૃતમ્ ।। ૫૮.

સામાન્ય અને વિરુદ્ધ અર્થો હોવાથી અનેક શાસ્ત્રો રચાયા છે; આદ્વર્યુઓના વિવિધ પ્રસ્તાવથી આ બધું બહુવિધ અને ગૂંચવણભર્યું બની ગયું છે.

તથૈવાથર્વઋક્સામ્નાં વિકલ્પૈશ્ચાપ્યસંક્ષયૈઃ। વ્યાકુલં દ્વાપરે ભિન્ને ક્રિયતે ભિન્નદર્શનૈઃ ।। ૫૮.

એ જ રીતે, અથર્વવેદ, ઋગ્વેદ અને સામવેદમાં પણ અનંત પ્રકારના ફેરફાર અને વિભાજનથી દ્વાપર યુગમાં ભાંગફોડ અને ગૂંચવણ ઊભી થાય છે.

તૈષાં ભેદાઃ પ્રભેદાશ્ચ વિકલ્પૈશ્ચાપ્યસંક્ષયાઃ । દ્વાપરે સમ્પ્રવર્તન્તે વિનશ્યન્તિ પુનઃ કલૌ ।। ૫૮.

તેમના ભેદ, ઉપભેદ અને અનંત પ્રકારના ફેરફાર દ્વાપર યુગમાં ઊભા થાય છે, પણ કલિયુગમાં એ બધું ફરીથી નાશ પામે છે.

તેષાં વિપર્યયાશ્ચૈવ ભવન્તિ દ્વાપરે પુનઃ। અવૃષ્ટિર્મરણઞ્ચૈવ તથૈવ વ્યાધ્યુપદ્વવાઃ ।। ૫૮.

દ્વાપર યુગમાં તેમનાં ઉલટફેર પણ થાય છે: અનાવૃષ્ટિ, મૃત્યુ, રોગ અને અન્ય દુઃખદાયક આપત્તિઓ આવે છે.