વાયુપુરાણમ્

યષ્ટવ્યં પશુભિર્મેધ્યૈરથ બીજૈઃ ફલૈસ્તથા। હિંસાસ્વભાવો યજ્ઞસ્ય ઇતિ મે દર્શયત્યસૌ ।। ૫૭.

'પવિત્ર પશુઓથી અથવા બીજ અને ફળોથી યજ્ઞ કરી શકાય છે; આથી મને લાગે છે કે યજ્ઞમાં હિંસા સ્વાભાવિક છે.'

યથેહ સંહિતામન્ત્રા હિંસાલિઙ્ગા મહર્ષિભિઃ। દીર્ઘેણ તપસા યુક્તૈર્દર્શનૈસ્તારકાદિભિઃ। તત્પ્રામાણ્યાન્મયા ચોક્તં તસ્માન્મા મન્તુમર્હથ ।। ૫૭.

'જેમ સંહિતામાં મહર્ષિઓએ લાંબા તપ અને તારકાદિ દર્શનથી હિંસાના સંકેતો શોધ્યા છે, તેમ તેના આધારે મેં કહ્યું છે; તેથી તમે બીજું માનશો નહીં.'

યદિ પ્રમાણં તાન્યેવ મન્ત્રવાક્યાનિ વૈ દ્વિજાઃ । તદા પ્રાવર્ત્તતા યજ્ઞો હ્યન્યથા નોઽનૃતં વચઃ। એવં હૃતોત્તરાસ્તે વૈ યુક્તાત્માનસ્તપોધનાઃ ।। ૫૭.

'જો એ જ મંત્રવાક્યો પ્રમાણ હોય, હે દ્વિજ, તો યજ્ઞ શરૂ થયો; નહિતર, એ વાત ખોટી છે.' આમ, સંયમિત મનવાળા તે તપસ્વીઓ મૌન થઈ ગયા.

અધસ્વ ભવનં દૃષ્ટ્વા તમર્થં વાગ્યતો ભવ। મિથ્યાવાદી નૃપો યસ્માત્ પ્રવિવેશ રસાતલમ્ ।। ૫૭.

'આ વાત જોઈને, નીચલા લોકમાં જાવ અને મૌન રહો, કેમ કે રાજા ખોટું બોલનાર હોવાથી પાતાળમાં ગયો.'

ઇત્યુક્તમાત્રે નૃપતિઃ પ્રવિવેશ રસાતલમ્। ઊર્દ્ધ્વચારી વસુર્ભૂત્વા રસાતલચરોઽભવત્ ।। ૫૭.

આવું કહેતાં જ રાજા પાતાળમાં ગયો; ઉપર ફરતો આત્મા બની, હવે પાતાળમાં વસતો થયો.

વસુધાતલવાસી તુ તેન વાક્યેન સોઽભવત્। ધર્માણાં સંશયચ્છેત્તા રાજા વસુરથાગતઃ ।। ૫૭.

પૃથ્વી પર વસતા, તે વચનથી એ પુરુષ ધર્મના સંશય દૂર કરનાર રાજા વસુરથ બન્યો.

તસ્માન્ન વાચ્યમેકેન બહુજ્ઞેનાપિ સંશયઃ। બહૂદ્ધારસ્ય ધર્મસ્ય સૂક્ષ્માદ્‌દૂરમુપાગતિઃ ।। ૫૭.

આથી, એક જ વિદ્વાન—even બહુ જાણકાર હોય તો પણ—ધર્મ વિષયક સંશયનો નિરાકરણ કરી શકે નહીં; કેમ કે ધર્મ બહુ અર્થો ધરાવે છે અને એ અત્યંત સૂક્ષ્મ તથા દૂર સુધી વિસ્તરેલો છે.

તસ્માન્ન નિશ્ચયાદ્વક્તું ધર્મઃ શક્યસ્તુ કેનચિત્। દેવાનૃષીનુપાદાય સ્વાયમ્ભુવમૃતે મનુમ્ ।। ૫૭.

આથી, કોઈ પણ વ્યક્તિ ધર્મ વિષે સંપૂર્ણ નિશ્ચયપૂર્વક કહી શકે નહીં—માત્ર સ્વયંભૂ મનુ, દેવો અને ઋષિઓ સિવાય.

તસ્માન્ન હિંસાધર્મસ્ય દ્વારમુક્તં મહર્ષિભિઃ। ઋષિકોટિસહસ્રાણિ કર્મભિઃ સ્વૈર્દિવં યયુઃ ।। ૫૭.

આથી, મહર્ષિઓએ અધર્મરૂપ હિંસા માટે કોઈ દ્વાર ખુલ્લું મૂક્યું નથી; અસંખ્ય ઋષિઓ પોતાના સારા કર્મોથી સ્વર્ગમાં પહોંચ્યા છે.

તસ્માન્ન દાનં યજ્ઞં વા પ્રશંસન્તિ મહર્ષયઃ। તુચ્છં મૂલં ફલં શાકમુદપાત્રં તપોધનાઃ। એવં દત્ત્વા વિભવતઃ સ્વર્ગલોકે પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।। ૫૭.

આથી, મહર્ષિઓ દાન કે યજ્ઞની પ્રશંસા કરતા નથી; તપસ્વીઓએ તો નાનાં મૂળ, ફળ, શાક કે પાણીનું પાત્ર—even થોડું પણ આપીને—પોતાની શક્તિ પ્રમાણે સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત કર્યો છે.

અદ્રોહશ્ચાપ્યલોભશ્ચ દમો ભૂતદયા તપઃ। બ્રહ્મચર્યં તથા સત્યમનુક્રોશઃ ક્ષમા ધૃતિઃ। સનાતનસ્ય ધર્મસ્ય મૂલમેતદ્દુરાસદમ્ ।। ૫૭.

દ્વેષ ન હોવો, લોભ ન હોવો, ઇન્દ્રિય સંયમ, સર્વ પ્રાણીઓ પર દયા, તપ, બ્રહ્મચર્ય, સત્ય, દયાળુતા, ક્ષમા અને ધીરજ—આ બધું સનાતન ધર્મના દુર્લભ મૂળ છે.

ધર્મમન્ત્રાત્મકો યજ્ઞસ્તપશ્ચાનશનાત્મકમ્। યજ્ઞેન દેવાનાપ્નોતિ વૈરાગ્યં તપસા પુનઃ ।। ૫૭.

યજ્ઞમાં મંત્રનો આત્મા છે અને તપમાં ઉપવાસનું રૂપ છે; યજ્ઞથી દેવતાઓ પ્રાપ્ત થાય છે અને તપથી વૈરાગ્ય મળે છે.

બ્રાહ્મણ્યં કર્મસંન્યાસાદ્વૈરાગ્યાત્ પ્રેક્ષતે લયમ્। જ્ઞાનાત્ પ્રાપ્નોતિ કૈવલ્યં પઞ્ચૈતા ગતયઃ સ્મૃતાઃ ।। ૫૭.

કર્મનો સંન્યાસ કરીને બ્રાહ્મણત્વ મળે છે; વૈરાગ્યથી લયનું જ્ઞાન થાય છે; જ્ઞાનથી મુક્તિ મળે છે—આ પાંચ માર્ગો માનવામાં આવ્યા છે.

એવં વિવાદઃ સુમહાન્ યજ્ઞસ્યાસીત્ પ્રવર્ત્તને। ઋષીણાં દેવતાનાઞ્ચ પૂર્વં સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે ।। ૫૭.

આ રીતે, સ્વાયંભુવ સમયગાળા દરમિયાન યજ્ઞના પ્રચાર વિષે ઋષિઓ અને દેવતાઓ વચ્ચે મોટો વિવાદ થયો હતો.

તતસ્તે ઋષયો દૃષ્ટ્વાદ્ભુતં વર્ત્મ બલેન તુ। વસોર્વાક્યમનાદૃત્ય જગ્મુસ્તે વૈ યથાગતાઃ ।। ૫૭.

પછી એ ઋષિઓએ અજાયબી ભરેલું માર્ગ જોયું અને વસુના વચનોની અવગણના કરીને જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછા ગયા.

ગતેષુ દેવસઙ્ઘેષુ દેવા યજ્ઞમવાપ્નુયુઃ। શ્રૂયન્તે હિ તપઃસિદ્ધા બ્રહ્મક્ષત્રમયા નૃપાઃ ।। ૫૭.

જ્યારે દેવોની સભા વિખેરાઈ, ત્યારે દેવોએ યજ્ઞ પ્રાપ્ત કર્યો; ખરેખર, બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિયથી બનેલા તપસ્વી રાજાઓનું વર્ણન સાંભળવામાં આવે છે.

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ ધ્રુવો મેધાતિથિર્વસુઃ। સુમેધા વિરજાશ્ચૈવ શઙ્ખપાદ્રજ એવ ચ। પ્રાચીનબર્હિઃ પર્જન્યો હવિર્દ્ધાનાદયો નૃપાઃ ।। ૫૭.

પ્રિયવ્રત, ઉત્તાનપાદ, ધ્રુવ, મેધાતિથિ, વસુ, સુમેધા, વિરજા, શંખપાદ્રજ, પ્રાચીનબર્હિ, પર્જન્ય, હવિર્ધાન અને અન્ય રાજાઓ.

એતે ચાન્યે ચ બહવો નૃપાઃ સિદ્ધા દિવં ગતાઃ। રાજર્ષયો મહાસત્ત્વા યેષાં કીર્ત્તિઃ પ્રતિષ્ઠિતા ।। ૫૭.

આ અને ઘણા અન્ય રાજાઓ સિદ્ધ થઈને સ્વર્ગમાં ગયા છે—મહાન શક્તિ ધરાવતા રાજર્ષિઓ, જેમની કીર્તિ સ્થિર છે.

તસ્માદ્વિશિષ્યતે યજ્ઞાત્તપઃ સર્વેષુ કારણૈઃ। બ્રહ્મણા તપસા સૃષ્ટ જગદ્વિશ્વમિદં પુરા ।। ૫૭.

આથી, તપ સર્વ રીતે યજ્ઞ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે; કારણ કે બ્રહ્માએ તપથી જ આ આખું જગત સર્જ્યું હતું.

તસ્માન્નાત્યેતિ તદ્યજ્ઞં તપોમૂલમિદં સ્મૃતમ્। યજ્ઞપ્રવર્ત્તનં હ્યેવમતઃ સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે। તતઃપ્રભૃતિ યજ્ઞોઽયં યુગૈઃ સહ વ્યવર્ત્તત ।। ૫૭.

આથી, યજ્ઞ એ તપથી ઉપર નથી; આ બધું તપમાં જ મૂળ ધરાવે છે એમ માનવામાં આવે છે. સ્વાયંભુવ અવધિમાં યજ્ઞની શરૂઆત થઈ; ત્યારથી યજ્ઞ યુગો સાથે ચાલતો રહ્યો.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ દ્વાપરસ્ય વિધિં પુનઃ। તત્ર ત્રેતાયુગે ક્ષીણે દ્વાપરં પ્રતિપદ્યતે ।। ૫૮.

હવે હું ફરીથી દ્વાપર યુગના નિયમો કહું છું; જ્યારે ત્રેતાયુગ ક્ષીણ થાય છે, ત્યારે દ્વાપર યુગ શરૂ થાય છે.

દ્વાપરાદૌ પ્રજાનાન્તુ સિદ્ધિસ્ત્રતાયુગે તુ યા। પરિવૃત્તે યુગે તસ્મિંસ્તતઃ સા સંપ્રણશ્યતિ ।। ૫૮.

દ્વાપર યુગની શરૂઆતમાં, જે સિદ્ધિ ત્રેતાયુગમાં લોકોમાં હતી, તે યુગ પસાર થતાં જ નાશ પામે છે.

તતઃ પ્રવર્ત્તતે તાસાં પ્રજાનાં દ્વાપરે પુનઃ। લોભોઽધૃતિર્વણિગ્યુદ્ધં તત્ત્વાનામવિનિશ્ચયઃ ।। ૫૮.

પછી, દ્વાપર યુગમાં એ લોકોમાં ફરીથી લોભ, અસ્થિરતા, વેપાર, યુદ્ધ અને તત્વો વિષે અનિશ્ચિતતા શરૂ થાય છે.

તમ્ભેદશ્ચૈવ વર્ણાનાં કાર્યાણાઞ્ચા વિનિર્ણયઃ। યજ્ઞૌષધેઃ પશોર્દણ્ડો મદો દમ્ભોઽક્ષમા બલમ્। એષાં રજસ્તમોયુક્તા પ્રવૃત્તિર્દ્વાપરે સ્મૃતા ।। ૫૮.

વર્ણો વચ્ચેના ભેદ, તેમનાં કર્તવ્યોનો નિર્ધારણ, યજ્ઞમાં દોષ માટેની દંડની વ્યવસ્થા, મદપાન, દંભ, જુગાર અને બળ – આ બધું રજોગુણ અને તમોગુણથી ભરેલું છે અને દ્વાપર યુગમાં આવું વર્તન જોવા મળે છે.

આદ્યે કૃતે ચ ધર્મોઽસ્તિ ત્રેતાયાં સમ્પ્રપદ્યતે। દ્વાપરે વ્યાકુલીભૂત્વા પ્રણશ્યતિ કલૌ યુગે ।। ૫૮.

પ્રથમ કૃત યુગમાં ધર્મ સંપૂર્ણ રીતે રહે છે; ત્રેતામાં ધર્મ પ્રાપ્ત થાય છે; દ્વાપરમાં ધર્મ ગૂંચવાય જાય છે; અને કલિયુગમાં ધર્મ નાશ પામે છે.

વર્ણાનાં વિપરિધ્વંસઃ સંકીર્ત્ત્યતે તથાશ્રમઃ। દ્વૈધમુત્પદ્યતે ચૈવ યુગે તસ્મિન્ શ્રુતૌ સ્મૃતૌ ।। ૫૮.

વર્ણોની સંપૂર્ણ વિનાશની વાત કહેવામાં આવી છે, એ જ રીતે આશ્રમોની પણ; એ યુગમાં શ્રુતિ અને સ્મૃતિમાં પણ વિભાજન ઊભું થાય છે.

દ્વૈધાત્ શ્રુતેઃ સ્મૃતેશ્ચૈવ નિશ્ચયો નાધિગમ્યતે। અનિશ્ચયાદિગમનાદ્ધર્મતત્ત્વં નિગદ્યતે। ધર્મતત્ત્વે તુ ભિન્નાનાં મતિભેદો ભવેન્નૃણામ્ ।। ૫૮.

શ્રુતિ અને સ્મૃતિમાં વિભાજન થવાથી નિશ્ચય થતો નથી; અને નિશ્ચય ન થવાથી ધર્મનું સાચું સ્વરૂપ અજાણ્યું રહે છે; ધર્મના અર્થમાં ભિન્નતા હોવાથી મનુષ્યોમાં મતભેદ ઊભા થાય છે.

પરસ્પરવિભિન્નૈસ્તૈર્દૃષ્ટીનાં વિભ્રમેણ ચ। અયં ધર્મો હ્યયં નેતિ નિશ્ચયો નાભિગમ્યતે ।। ૫૮.

એકબીજાના વિરોધાભાસ અને દૃષ્ટિભ્રમને કારણે, શું ધર્મ છે અને શું નથી એનો નિશ્ચય થઈ શકતો નથી.

કારણાનાઞ્ચ વકૈલ્યાત્ કારણસ્યાપ્યનિશ્ચયાત્। મતિભેદે ચ તેષાં વૈ દૃષ્ટીનાં વિભ્રમો ભવેત્ ।। ૫૮.

કારણોમાં ખોટ અને તાર્કિક નિશ્ચય ન થવાથી, તેમજ સમજણમાં ફરક હોવાથી, દૃષ્ટિમાં ભ્રમ ઊભો થાય છે.