વાયુપુરાણમ્

ય ઇન્દ્રિયાત્મકા દેવા યજ્ઞભાજસ્તથા તુ યે। તાન્ યજન્તે તદા દેવાઃ કલ્પાદિષુ ભવન્તિ યે ।। ૫૭.

જે દેવતાઓ ઇન્દ્રિયરૂપ છે અને યજ્ઞમાં ભાગ લેનારા છે, એ દેવતાઓ ત્યારે પૂજાય છે અને દરેક કલ્પના આરંભે તેઓ હાજર રહે છે.

અધ્વર્યવઃ પ્રૈષકાલે વ્યુત્થિતા યે મહર્ષયઃ। મહર્ષયસ્તુ તાન્ દૃષ્ટ્વા દીનાન્ પશુગણાન્ સ્થિતાન્ । પપ્રચ્છુરિન્દ્રં સમ્ભૂય કોઽયં યજ્ઞવિધિસ્તવ ।। ૫૭.

યજ્ઞના સંકેત સમયે ઊભેલા મહર્ષિ અધ્વર્યુઓએ, ત્યાં ઉભેલા દુઃખી પશુઓને જોઈને, એકત્ર થઈને ઇન્દ્રને પૂછ્યું: 'આ તમારો યજ્ઞ કરવાનો રીત કયો છે?'

અધર્મો બલવાનેષ હિંસાધર્મેપ્સયા તવ। નેષ્ટઃ પશુવધસ્ત્વેષ તવ યજ્ઞે સુરોત્તમ ।। ૫૭.

'અધર્મ અહીં વધુ પ્રબળ છે, કેમ કે તમે હિંસા જેવા અધર્મને ઇચ્છો છો; તમારા યજ્ઞમાં પશુહત્યા યોગ્ય નથી, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ.'

અધર્મો ધર્મગાતાય પ્રારબ્ધઃ પશુભિસ્ત્વયા। નાયં ધર્મો હ્યધર્મોઽયં ન હિંસા ધર્મ ઉચ્યતે ।। ૫૭.

'તમે ધર્મ સમજીને પશુઓ દ્વારા આ અધર્મ શરૂ કર્યો છે; આ ધર્મ નથી, અધર્મ છે—હિંસા ક્યારેય ધર્મ કહેવાતી નથી.'

આગમેન ભવાન્ યજ્ઞં કરોતુ યદિહેચ્છસિ। વિધિદૃષ્ટેન યજ્ઞેન ધર્મમવ્યયહેતુના। યજ્ઞબીજૈઃ સુરશ્રેષ્ઠ યેષુ હિંસા ન વિદ્યતે ।। ૫૭.

'જો તમારે યજ્ઞ કરવો હોય તો શાસ્ત્ર મુજબ, નિયમિત રીતે અને અવિનાશી ધર્મને કારણ બનાવીને કરો, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, એવા યજ્ઞબીજથી કરો જેમાં હિંસા ન હોય.'

ત્રિવર્ષપરમં કાલમુષિતૈરપ્રરોહિભિઃ। એષ ધર્મો મહાનિન્દ્ર સ્વયમ્ભુવિઙિતઃ પુરા ।। ૫૭.

'ત્રણ વર્ષ સુધી રાખેલા, ન ઉગતા બીજોથી યજ્ઞ કરવાનો શ્રેષ્ઠ સમય છે; આ મહાન ધર્મ, હે ઇન્દ્ર, પ્રાચીનકાળમાં સ્વયંભૂએ સ્થાપ્યો હતો.'

એવં વિશ્વભુગિન્દ્રસ્તુ મુનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ। જઙ્ગમૈઃ સ્થાવરૈર્વેતિ કૈર્યષ્ટવ્યમિહોચ્યતે ।। ૫૭.

આ રીતે, હે વિશ્વભક્ષક ઇન્દ્ર, તત્ત્વદર્શી મુનિઓ પૂછે છે: 'ચલતા કે અચલ જીવોથી, અહીં કયા દ્વારા યજ્ઞ કરવો?'

તે તુ ખિન્ના વિવાદેન તત્ત્વયુક્તા મહર્ષયઃ। સન્ધાય વાક્યમિન્દ્રેણ પ્રપચ્છુશ્ચેશ્વરં વસુમ્ ।। ૫૭.

સત્યથી યુક્ત એવા મહર્ષિઓ, વાદથી થાકી ગયા પછી, ઇન્દ્ર સાથે વાતચીત કરીને પછી ધનના દેવને પ્રશ્ન કર્યો.

મહાપ્રાજ્ઞ કથં દૃષ્ટસ્ત્વયા યજ્ઞવિધિર્નૃપ। ઉત્તાનપાદે પ્રબ્રૂહિ સંશયં છિન્ધિ નઃ પ્રભો ।। ૫૭.

'હે મહાપંડિત, તમે કઈ રીતે યજ્ઞવિધિ જોઈ છે, હે રાજા? અમને ઉત્તાનપાદ વિશે કહો; હે પ્રભુ, અમારો સંશય દૂર કરો.'

શ્રુત્વા વાક્યં તતસ્તેષામવિચાર્ય બલાબલમ્। વેદશાસ્ત્રમનુસ્મૃત્ય યજ્ઞતત્ત્વમુવાચ હ। યથોપદિષ્ટૈર્યષ્ટવ્યમિતિ હોવાચ પાર્થિવઃ ।। ૫૭.

તેમના શબ્દો સાંભળી, શક્તિ-અશક્તિનું વિચાર કર્યા વિના, વેદશાસ્ત્રને યાદ કરીને, તેણે યજ્ઞનું તત્વ કહ્યું: 'જેમ ઉપદેશ આપવામાં આવ્યું છે તેમ યજ્ઞ કરવો.'

યષ્ટવ્યં પશુભિર્મેધ્યૈરથ બીજૈઃ ફલૈસ્તથા। હિંસાસ્વભાવો યજ્ઞસ્ય ઇતિ મે દર્શયત્યસૌ ।। ૫૭.

'પવિત્ર પશુઓથી અથવા બીજ અને ફળોથી યજ્ઞ કરી શકાય છે; આથી મને લાગે છે કે યજ્ઞમાં હિંસા સ્વાભાવિક છે.'

યથેહ સંહિતામન્ત્રા હિંસાલિઙ્ગા મહર્ષિભિઃ। દીર્ઘેણ તપસા યુક્તૈર્દર્શનૈસ્તારકાદિભિઃ। તત્પ્રામાણ્યાન્મયા ચોક્તં તસ્માન્મા મન્તુમર્હથ ।। ૫૭.

'જેમ સંહિતામાં મહર્ષિઓએ લાંબા તપ અને તારકાદિ દર્શનથી હિંસાના સંકેતો શોધ્યા છે, તેમ તેના આધારે મેં કહ્યું છે; તેથી તમે બીજું માનશો નહીં.'

યદિ પ્રમાણં તાન્યેવ મન્ત્રવાક્યાનિ વૈ દ્વિજાઃ । તદા પ્રાવર્ત્તતા યજ્ઞો હ્યન્યથા નોઽનૃતં વચઃ। એવં હૃતોત્તરાસ્તે વૈ યુક્તાત્માનસ્તપોધનાઃ ।। ૫૭.

'જો એ જ મંત્રવાક્યો પ્રમાણ હોય, હે દ્વિજ, તો યજ્ઞ શરૂ થયો; નહિતર, એ વાત ખોટી છે.' આમ, સંયમિત મનવાળા તે તપસ્વીઓ મૌન થઈ ગયા.

અધસ્વ ભવનં દૃષ્ટ્વા તમર્થં વાગ્યતો ભવ। મિથ્યાવાદી નૃપો યસ્માત્ પ્રવિવેશ રસાતલમ્ ।। ૫૭.

'આ વાત જોઈને, નીચલા લોકમાં જાવ અને મૌન રહો, કેમ કે રાજા ખોટું બોલનાર હોવાથી પાતાળમાં ગયો.'

ઇત્યુક્તમાત્રે નૃપતિઃ પ્રવિવેશ રસાતલમ્। ઊર્દ્ધ્વચારી વસુર્ભૂત્વા રસાતલચરોઽભવત્ ।। ૫૭.

આવું કહેતાં જ રાજા પાતાળમાં ગયો; ઉપર ફરતો આત્મા બની, હવે પાતાળમાં વસતો થયો.

વસુધાતલવાસી તુ તેન વાક્યેન સોઽભવત્। ધર્માણાં સંશયચ્છેત્તા રાજા વસુરથાગતઃ ।। ૫૭.

પૃથ્વી પર વસતા, તે વચનથી એ પુરુષ ધર્મના સંશય દૂર કરનાર રાજા વસુરથ બન્યો.

તસ્માન્ન વાચ્યમેકેન બહુજ્ઞેનાપિ સંશયઃ। બહૂદ્ધારસ્ય ધર્મસ્ય સૂક્ષ્માદ્‌દૂરમુપાગતિઃ ।। ૫૭.

આથી, એક જ વિદ્વાન—even બહુ જાણકાર હોય તો પણ—ધર્મ વિષયક સંશયનો નિરાકરણ કરી શકે નહીં; કેમ કે ધર્મ બહુ અર્થો ધરાવે છે અને એ અત્યંત સૂક્ષ્મ તથા દૂર સુધી વિસ્તરેલો છે.

તસ્માન્ન નિશ્ચયાદ્વક્તું ધર્મઃ શક્યસ્તુ કેનચિત્। દેવાનૃષીનુપાદાય સ્વાયમ્ભુવમૃતે મનુમ્ ।। ૫૭.

આથી, કોઈ પણ વ્યક્તિ ધર્મ વિષે સંપૂર્ણ નિશ્ચયપૂર્વક કહી શકે નહીં—માત્ર સ્વયંભૂ મનુ, દેવો અને ઋષિઓ સિવાય.

તસ્માન્ન હિંસાધર્મસ્ય દ્વારમુક્તં મહર્ષિભિઃ। ઋષિકોટિસહસ્રાણિ કર્મભિઃ સ્વૈર્દિવં યયુઃ ।। ૫૭.

આથી, મહર્ષિઓએ અધર્મરૂપ હિંસા માટે કોઈ દ્વાર ખુલ્લું મૂક્યું નથી; અસંખ્ય ઋષિઓ પોતાના સારા કર્મોથી સ્વર્ગમાં પહોંચ્યા છે.

તસ્માન્ન દાનં યજ્ઞં વા પ્રશંસન્તિ મહર્ષયઃ। તુચ્છં મૂલં ફલં શાકમુદપાત્રં તપોધનાઃ। એવં દત્ત્વા વિભવતઃ સ્વર્ગલોકે પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।। ૫૭.

આથી, મહર્ષિઓ દાન કે યજ્ઞની પ્રશંસા કરતા નથી; તપસ્વીઓએ તો નાનાં મૂળ, ફળ, શાક કે પાણીનું પાત્ર—even થોડું પણ આપીને—પોતાની શક્તિ પ્રમાણે સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત કર્યો છે.

અદ્રોહશ્ચાપ્યલોભશ્ચ દમો ભૂતદયા તપઃ। બ્રહ્મચર્યં તથા સત્યમનુક્રોશઃ ક્ષમા ધૃતિઃ। સનાતનસ્ય ધર્મસ્ય મૂલમેતદ્દુરાસદમ્ ।। ૫૭.

દ્વેષ ન હોવો, લોભ ન હોવો, ઇન્દ્રિય સંયમ, સર્વ પ્રાણીઓ પર દયા, તપ, બ્રહ્મચર્ય, સત્ય, દયાળુતા, ક્ષમા અને ધીરજ—આ બધું સનાતન ધર્મના દુર્લભ મૂળ છે.

ધર્મમન્ત્રાત્મકો યજ્ઞસ્તપશ્ચાનશનાત્મકમ્। યજ્ઞેન દેવાનાપ્નોતિ વૈરાગ્યં તપસા પુનઃ ।। ૫૭.

યજ્ઞમાં મંત્રનો આત્મા છે અને તપમાં ઉપવાસનું રૂપ છે; યજ્ઞથી દેવતાઓ પ્રાપ્ત થાય છે અને તપથી વૈરાગ્ય મળે છે.

બ્રાહ્મણ્યં કર્મસંન્યાસાદ્વૈરાગ્યાત્ પ્રેક્ષતે લયમ્। જ્ઞાનાત્ પ્રાપ્નોતિ કૈવલ્યં પઞ્ચૈતા ગતયઃ સ્મૃતાઃ ।। ૫૭.

કર્મનો સંન્યાસ કરીને બ્રાહ્મણત્વ મળે છે; વૈરાગ્યથી લયનું જ્ઞાન થાય છે; જ્ઞાનથી મુક્તિ મળે છે—આ પાંચ માર્ગો માનવામાં આવ્યા છે.

એવં વિવાદઃ સુમહાન્ યજ્ઞસ્યાસીત્ પ્રવર્ત્તને। ઋષીણાં દેવતાનાઞ્ચ પૂર્વં સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે ।। ૫૭.

આ રીતે, સ્વાયંભુવ સમયગાળા દરમિયાન યજ્ઞના પ્રચાર વિષે ઋષિઓ અને દેવતાઓ વચ્ચે મોટો વિવાદ થયો હતો.

તતસ્તે ઋષયો દૃષ્ટ્વાદ્ભુતં વર્ત્મ બલેન તુ। વસોર્વાક્યમનાદૃત્ય જગ્મુસ્તે વૈ યથાગતાઃ ।। ૫૭.

પછી એ ઋષિઓએ અજાયબી ભરેલું માર્ગ જોયું અને વસુના વચનોની અવગણના કરીને જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછા ગયા.

ગતેષુ દેવસઙ્ઘેષુ દેવા યજ્ઞમવાપ્નુયુઃ। શ્રૂયન્તે હિ તપઃસિદ્ધા બ્રહ્મક્ષત્રમયા નૃપાઃ ।। ૫૭.

જ્યારે દેવોની સભા વિખેરાઈ, ત્યારે દેવોએ યજ્ઞ પ્રાપ્ત કર્યો; ખરેખર, બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિયથી બનેલા તપસ્વી રાજાઓનું વર્ણન સાંભળવામાં આવે છે.

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ ધ્રુવો મેધાતિથિર્વસુઃ। સુમેધા વિરજાશ્ચૈવ શઙ્ખપાદ્રજ એવ ચ। પ્રાચીનબર્હિઃ પર્જન્યો હવિર્દ્ધાનાદયો નૃપાઃ ।। ૫૭.

પ્રિયવ્રત, ઉત્તાનપાદ, ધ્રુવ, મેધાતિથિ, વસુ, સુમેધા, વિરજા, શંખપાદ્રજ, પ્રાચીનબર્હિ, પર્જન્ય, હવિર્ધાન અને અન્ય રાજાઓ.

એતે ચાન્યે ચ બહવો નૃપાઃ સિદ્ધા દિવં ગતાઃ। રાજર્ષયો મહાસત્ત્વા યેષાં કીર્ત્તિઃ પ્રતિષ્ઠિતા ।। ૫૭.

આ અને ઘણા અન્ય રાજાઓ સિદ્ધ થઈને સ્વર્ગમાં ગયા છે—મહાન શક્તિ ધરાવતા રાજર્ષિઓ, જેમની કીર્તિ સ્થિર છે.

તસ્માદ્વિશિષ્યતે યજ્ઞાત્તપઃ સર્વેષુ કારણૈઃ। બ્રહ્મણા તપસા સૃષ્ટ જગદ્વિશ્વમિદં પુરા ।। ૫૭.

આથી, તપ સર્વ રીતે યજ્ઞ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે; કારણ કે બ્રહ્માએ તપથી જ આ આખું જગત સર્જ્યું હતું.