વાયુપુરાણમ્

ઐશ્વર્યેણાણિમાદ્યેન પ્રભુશક્ત્યા તથૈવ ચ। અન્યેન તપસા ચૈવ ઋષીનભિભવન્તિ ચ। બલેન તપસા ચૈવ દેવદાનવામાનુષાન્ ।। ૫૭.

રાજસ્વ અને અણિમાદિ શક્તિઓ તથા અન્ય તપશ્ચર્યાથી તેઓ ઋષિઓને પણ પાછળ મૂકે છે; અને બળ તથા તપસ્યાથી દેવ, દાનવ અને મનુષ્યોને પણ જીતી લે છે.

લક્ષણૈશ્ચાપિ જાયન્તે શરીરસ્થૈરમાનુષૈઃ। કેશસ્થિતા લલાટોર્ણા જિહ્વા ચાસ્યપ્રમાર્જની। તામ્રપ્રભોષ્ઠદન્તોષ્ઠાઃ શ્રીવત્સાશ્ચોર્દ્ધ્વરોમશાઃ ।। ૫૭.

મનુષ્ય શરીરમાં તેઓ ખાસ નિશાનીઓ સાથે જન્મે છે: માથા પર વાળ, કપાળ પર તિલક, જીભ, મોઢું સાફ કરવાનું અંગ, તાંબાઈ જેવો તેજ, બહાર નીકળેલા દાંત અને ઓંઠ, શ્રીવત્સનું નિશાન અને ઉપર વધતા વાળ.

આજાનુબાહનશ્ચૈવ જાલહસ્તા વૃષાઙ્કિતાઃ। ન્યગ્રોધપરિણાહાશ્ચ સિંહસ્કન્ધાઃ સુમેહનાઃ । ગજેન્દ્રગતયશ્ચૈવ મહાહનવ એવ ચ ।। ૫૭.

તેમના હાથ ઘૂંટણ સુધી પહોંચે છે, હાથમાં જાળ હોય છે, વાછરડાનું નિશાન હોય છે, વટવૃક્ષ જેવો દેહ હોય છે, સિંહ જેવા ખભા, ઉત્તમ જાંઘ, હાથી જેવો ચાલ અને વિશાળ જડબાં હોય છે.

પાદયોશ્ચક્રમત્સ્યૌ તુ શઙ્ખપદ્મૌ તુ હસ્તયોઃ। પઞ્ચાશીતિસહસ્રાણિ તે ભવન્ત્યજરા નૃપાઃ ।। ૫૭.

તેમના પગ પર ચક્ર અને માછલીના નિશાન હોય છે, હાથ પર શંખ અને કમળ હોય છે; આવા રાજાઓ પચાસ હજારથી વધુ અને કદી વૃદ્ધ ન થતા હોય છે.

અસઙ્ગા ગતયસ્તેષાં ચતસ્રશ્ચક્રવર્ત્તિનામ્। અન્તરિક્ષે સમુદ્રે ચ પાતાલે પર્વતેષુ ચ ।। ૫૭.

ચક્રવર્તી રાજાઓ ચાર રીતે અવરોધ વિના ફરી શકે છે: આકાશમાં, સમુદ્રમાં, પાતાળમાં અને પર્વતોમાં—આ એના લક્ષણો છે.

ઇજ્યા દાનં તપઃ સત્યં ત્રેતાયાં ધર્મ ઉચ્યતે । તદા પ્રવર્ત્તતે ધર્મો વર્ણાશ્રમવિભાગશઃ ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગમાં યજ્ઞ, દાન, તપ અને સત્યને ધર્મ માનવામાં આવે છે; ત્યારે ધર્મ વર્ણ અને આશ્રમ પ્રમાણે ચાલે છે.

મર્યાદાસ્થાપનાર્થં ચ દણ્ડનીતિઃ પ્રવર્ત્તતે । હૃષ્ટપુષ્ટાઃ પ્રજાઃ સર્વા હ્યરોગાઃ પૂર્ણમાનસાઃ ।। ૫૭.

વ્યવસ્થા જળવાઈ રહે તે માટે દંડનીતિ અમલમાં આવે છે; બધા લોકો આનંદિત, સમૃદ્ધ, રોગમુક્ત અને સંતોષી રહે છે.

એકો વેદશ્ચતુષ્પાદસ્ત્રેતાયુગવિધૌ સ્મૃતઃ। ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ તદા જીવન્તિ માનવાઃ ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગમાં એક જ વેદ હોય છે, પણ તે ચાર ભાગમાં વહેંચાયેલો હોય છે; એ સમયે મનુષ્યો ત્રણ હજાર વર્ષ જીવે છે.

પુત્રપૌત્રસમાકીર્ણા મ્રિયન્તે ચ ક્રમેણ તુ । એષ ત્રેતાયુગે ધર્મસ્ત્રેતાસન્ધૌ નિબોધત ।। ૫૭.

પુત્ર અને પૌત્રોથી ઘેરાયેલા, લોકો ક્રમશઃ મૃત્યુ પામે છે; આ છે ત્રેતાયુગનો ધર્મ—હવે ત્રેતાની સંધિ વિશે સાંભળો.

ત્રેતાયુગ સ્વભાવસ્તુ સન્ધ્યાપાદેવ વર્ત્તતે । સન્ધ્યાયાં વૈ સ્વભાવસ્તુ યુગપાદેન તિષ્ઠતિ ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગના આરંભે એનું સ્વરૂપ રહે છે; સંધિ સમયે એ સ્વરૂપ યુગના ચોથા ભાગ જેટલું જળવાય છે.

કથં ત્રેતાયુગમુખે યજ્ઞસ્યાસીત્પ્રવર્તનમ્। પૂર્વં સ્વાયમ્ભુવે સર્ગે યથાવત્તદ્બ્રવીહિ મે ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગના આરંભે યજ્ઞની પ્રથા કેવી રીતે શરૂ થઈ? પહેલાં સ્વાયંભુવ સૃષ્ટિમાં જેવું હતું, એ મને વિગતે કહો.

અન્તર્હિતાયાં સન્ધ્યાયાં સાર્દ્ધં કૃતયુગેન વૈ। કલાખ્યાયાં પ્રવૃત્તાયાં પ્રાપ્તે ત્રેતાયુગે તદા। વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાનં કૃતવન્તશ્ચ વૈ પુનઃ ।। ૫૭.

જ્યારે સંધિ અને કૃતયુગ પૂરી થઈ ગઈ અને કલાનામક સમય શરૂ થયો, ત્યારે ત્રેતાયુગ આવતાં વર્ણ અને આશ્રમની વ્યવસ્થા ફરીથી સ્થાપિત કરવામાં આવી.

સમ્ભારાંસ્તાં શ્ચ સમ્ભૃત્ય કથં યત્રઃ પ્રવર્તિતઃ। એતચ્છ્રુત્વાબ્રવીત્સૂતઃ શ્રૂયતાં શાંશપાયન ।। ૫૭.

તે સામગ્રી ભેગી કરીને યજ્ઞ કેવી રીતે શરૂ થયો? આ સાંભળીને સૂતાએ કહ્યું: હવે સાંભળો, શાંશપાયન.

iયથા ત્રેતાયુગમુખે યજ્ઞસ્યાસીત્પ્રવર્તનમ્। ઓષધીષુ ચ જાતાસુ પ્રવૃત્તે વૃષ્ટિસર્જને। પ્રતિષ્ઠિતાયાં વાર્તાયાં ગૃહાશ્રમપુરેષુ ચ ।। ૫૭.

આ રીતે ત્રેતાયુગના આરંભે યજ્ઞની પ્રથા શરૂ થઈ—જ્યારે ઔષધિઓ ઉગવા લાગી, વરસાદ પડવા લાગ્યો, ખેતી સ્થાપિત થઈ અને ગૃહસ્થોના ગામોમાં યજ્ઞ શરૂ થયો.

વર્ણાશ્રમ વ્યવસ્થાનં કૃત્વા મન્ત્રાંશ્ચ સંહિતામ્। મન્ત્રાન્ સંયોજયિત્વાથ ઇહામુત્રેષુ કર્મસુ ।। ૫૭.

વર્ણ અને આશ્રમની વ્યવસ્થા અને મંત્રોના સંહિતાઓ બનાવી, તેઓ મંત્રોને અહીં અને પરલોકના કર્મોમાં જોડ્યા.

તથા વિશ્વમુગિન્દ્રસ્તુ યજ્ઞં પ્રાવર્તયત્તદા। દૈવતૈઃ સહિતઃ સર્વૈઃ સર્વસમ્ભારસમ્ભૃતમ્ ।। ૫૭.

પછી વિશ્વના સ્વામી એ બધા દેવતાઓ અને જરૂરી સામગ્રી સાથે યજ્ઞ શરૂ કર્યો.

અથાશ્વમેધે વિતતે સમાજગ્મુર્મહર્ષયઃ। યજન્તે પશુભિર્મેધ્યૈર્હુત્વા સર્વે સમાગતાઃ ।। ૫૭.

પછી જ્યારે અશ્વમેઘ યજ્ઞ ચાલી રહ્યો હતો, ત્યારે મહર્ષિઓ એકત્ર થયા; બધા મળીને પવિત્ર પશુઓથી યજ્ઞ કર્યો.

કર્મવ્યગ્રેષુ ઋત્વિક્ષુ સતતે યજ્ઞકર્મણિ। સમ્પ્રગીતેષુ તેષ્વેવમાગમેષ્વથ સત્વરમ્ ।। ૫૭.

જ્યારે યજ્ઞકર્મમાં વ્યસ્ત રહેનારા ઋત્વિજ્જો સતત પોતાના કામમાં લાગેલા હોય, અને યોગ્ય સમયે મંત્રોચ્ચાર થતો હોય, ત્યારે તરત જ—

પરિક્રાન્તેષુ લઘુષુ અધ્વર્યુવૃષભેષુ ચ। આલબ્ધેષુ ચ મેધ્યેષુ તથા પશુગણેષુ વૈ ।। ૫૭.

જ્યારે હલકા યજ્ઞપશુઓ અને મુખ્ય અધ્વર્યુ આગળ વધી ગયા હોય, અને યજ્ઞ માટેના પશુઓ હજી પકડાયા ન હોય, તેમજ પશુઓનો સમૂહ પણ ત્યાં જ હોય—

હવિષ્યગ્નૌ હૂયમાને દેવાનાં દેવહોતૃભિઃ। આહૂતેષુ ચ દેવેષુ યજ્ઞભાક્ષુ મહાત્મસુ ।। ૫૭.

જ્યારે દેવતાઓ માટે યજ્ઞકર્મીઓ દ્વારા હવનકુંડમાં હવન કરવામાં આવે છે, અને યજ્ઞમાં ભાગ લેનારા મહાત્મા દેવતાઓનું આહ્વાન કરવામાં આવે છે—

ય ઇન્દ્રિયાત્મકા દેવા યજ્ઞભાજસ્તથા તુ યે। તાન્ યજન્તે તદા દેવાઃ કલ્પાદિષુ ભવન્તિ યે ।। ૫૭.

જે દેવતાઓ ઇન્દ્રિયરૂપ છે અને યજ્ઞમાં ભાગ લેનારા છે, એ દેવતાઓ ત્યારે પૂજાય છે અને દરેક કલ્પના આરંભે તેઓ હાજર રહે છે.

અધ્વર્યવઃ પ્રૈષકાલે વ્યુત્થિતા યે મહર્ષયઃ। મહર્ષયસ્તુ તાન્ દૃષ્ટ્વા દીનાન્ પશુગણાન્ સ્થિતાન્ । પપ્રચ્છુરિન્દ્રં સમ્ભૂય કોઽયં યજ્ઞવિધિસ્તવ ।। ૫૭.

યજ્ઞના સંકેત સમયે ઊભેલા મહર્ષિ અધ્વર્યુઓએ, ત્યાં ઉભેલા દુઃખી પશુઓને જોઈને, એકત્ર થઈને ઇન્દ્રને પૂછ્યું: 'આ તમારો યજ્ઞ કરવાનો રીત કયો છે?'

અધર્મો બલવાનેષ હિંસાધર્મેપ્સયા તવ। નેષ્ટઃ પશુવધસ્ત્વેષ તવ યજ્ઞે સુરોત્તમ ।। ૫૭.

'અધર્મ અહીં વધુ પ્રબળ છે, કેમ કે તમે હિંસા જેવા અધર્મને ઇચ્છો છો; તમારા યજ્ઞમાં પશુહત્યા યોગ્ય નથી, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ.'

અધર્મો ધર્મગાતાય પ્રારબ્ધઃ પશુભિસ્ત્વયા। નાયં ધર્મો હ્યધર્મોઽયં ન હિંસા ધર્મ ઉચ્યતે ।। ૫૭.

'તમે ધર્મ સમજીને પશુઓ દ્વારા આ અધર્મ શરૂ કર્યો છે; આ ધર્મ નથી, અધર્મ છે—હિંસા ક્યારેય ધર્મ કહેવાતી નથી.'

આગમેન ભવાન્ યજ્ઞં કરોતુ યદિહેચ્છસિ। વિધિદૃષ્ટેન યજ્ઞેન ધર્મમવ્યયહેતુના। યજ્ઞબીજૈઃ સુરશ્રેષ્ઠ યેષુ હિંસા ન વિદ્યતે ।। ૫૭.

'જો તમારે યજ્ઞ કરવો હોય તો શાસ્ત્ર મુજબ, નિયમિત રીતે અને અવિનાશી ધર્મને કારણ બનાવીને કરો, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, એવા યજ્ઞબીજથી કરો જેમાં હિંસા ન હોય.'

ત્રિવર્ષપરમં કાલમુષિતૈરપ્રરોહિભિઃ। એષ ધર્મો મહાનિન્દ્ર સ્વયમ્ભુવિઙિતઃ પુરા ।। ૫૭.

'ત્રણ વર્ષ સુધી રાખેલા, ન ઉગતા બીજોથી યજ્ઞ કરવાનો શ્રેષ્ઠ સમય છે; આ મહાન ધર્મ, હે ઇન્દ્ર, પ્રાચીનકાળમાં સ્વયંભૂએ સ્થાપ્યો હતો.'

એવં વિશ્વભુગિન્દ્રસ્તુ મુનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ। જઙ્ગમૈઃ સ્થાવરૈર્વેતિ કૈર્યષ્ટવ્યમિહોચ્યતે ।। ૫૭.

આ રીતે, હે વિશ્વભક્ષક ઇન્દ્ર, તત્ત્વદર્શી મુનિઓ પૂછે છે: 'ચલતા કે અચલ જીવોથી, અહીં કયા દ્વારા યજ્ઞ કરવો?'

તે તુ ખિન્ના વિવાદેન તત્ત્વયુક્તા મહર્ષયઃ। સન્ધાય વાક્યમિન્દ્રેણ પ્રપચ્છુશ્ચેશ્વરં વસુમ્ ।। ૫૭.

સત્યથી યુક્ત એવા મહર્ષિઓ, વાદથી થાકી ગયા પછી, ઇન્દ્ર સાથે વાતચીત કરીને પછી ધનના દેવને પ્રશ્ન કર્યો.

મહાપ્રાજ્ઞ કથં દૃષ્ટસ્ત્વયા યજ્ઞવિધિર્નૃપ। ઉત્તાનપાદે પ્રબ્રૂહિ સંશયં છિન્ધિ નઃ પ્રભો ।। ૫૭.

'હે મહાપંડિત, તમે કઈ રીતે યજ્ઞવિધિ જોઈ છે, હે રાજા? અમને ઉત્તાનપાદ વિશે કહો; હે પ્રભુ, અમારો સંશય દૂર કરો.'