વાયુપુરાણમ્

મહાધનુર્દ્ધરાશ્ચૈવ ત્રેતાયાં ચક્રવર્તિનઃ। સર્વલક્ષણસમ્પન્ના ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલાઃ ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગમાં ચક્રવર્તી રાજાઓ મોટા ધનુષ્ય ધારણ કરતા, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત અને વટવૃક્ષ જેવી દેહયુક્ત હતા.

ન્યગ્રોધૌ તૌ સ્મૃતૌ બાહૂ વ્યામો ન્યગ્રોધ ઉચ્યતે। વામેનૈવોચ્છ્રયાદ્યસ્ય સમ ઊર્દ્ધ્વન્તુ દેહિનઃ। સમુચ્છ્રયઃ પરીણાહો જ્ઞેયો ન્યગ્રોધમણ્ડલઃ ।। ૫૭.

બંને બાહુઓને વટવૃક્ષ સમાન ગણાય છે; એક વ્યામને વટવૃક્ષ કહેવાય છે. ડાબા હાથથી માપીને, જેનું ઊંચાઈ શરીરના ઊભા માપ જેટલી હોય, તેને વટવૃક્ષનું માપ કહેવાય છે.

ચક્રં રથો મણિર્ભાર્યા નિધિરશ્ચાગજાસ્તથા। સપ્તાતિશયરત્નાનિ સર્વેષાઞ્ચક્રવર્ત્તિનામ્ ।। ૫૭.

ચક્ર, રથ, મણિ, પત્ની, નિધિ અને હાથી—આ સાતે ચક્રવર્તી રાજાઓના શ્રેષ્ઠ રત્ન ગણાય છે.

thumb|400px|ચક્રવર્તી thumb|400px|ચતુર્દશરત્નાનિ ચક્રં રથો મણિઃ ખડ્ગં ધનૂરત્નઞ્ચ પઞ્ચમમ્। કેતુર્નિધિશ્ચ સપ્તૈતે પ્રાણહીનાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૫૭.

ચક્ર, રથ, મણિ, ખડગ, ધનુષ્ય (પાંચમું), ધ્વજ અને નિધિ—આ સાતને જડ રત્ન કહેવાય છે.

ભાર્યા પુરોહિતશ્ચૈવ સેનાની રથકૃચ્ચ યઃ। મન્ત્ર્યશ્વઃ કલભશ્ચૈવ પ્રાણિનઃ સમ્પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૫૭.

પત્ની, પુરોહિત, સેના અધ્યક્ષ, રથચાલક, મંત્રી, ઘોડો અને હાથી—આને ચેતન રત્ન કહેવામાં આવે છે.

રત્નાન્યેતાનિ દિવ્યાનિ સંસિદ્ધાનિ મહાત્મનામ્। ચતુર્દશ વિધેયાનિ સર્વેષાં ચક્રવાર્તિનામ્ ।। ૫૭.

આ ચૌદ દૈવી અને સિદ્ધ રત્નો સર્વ ચક્રવર્તી રાજાઓના ગણાય છે.

વિષ્ણોરંશેન જાયન્તે પૃથિવ્યાં ચક્રવર્ત્તિનઃ। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ અતીતાનાગતેષુ વૈ ।। ૫૭.

વિષ્ણુના અંશથી પૃથ્વી પર દરેક મન્વંતરમાં, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યમાં, ચક્રવર્તી રાજાઓ જન્મે છે.

ભૂતભવ્યાનિ યાનીહ વર્ત્તમાનાનિ યાનિ ચ। ત્રેતાયુગાદિકેષ્વત્ર જાયન્તે ચક્રવર્ત્તિનઃ ।। ૫૭.

જે કંઈ ભૂતકાળમાં, વર્તમાનમાં કે ભવિષ્યમાં છે, ત્રેતાયુગના આરંભ અને અન્ય યુગોમાં ચક્રવર્તી રાજાઓ જન્મે છે.

ભદ્રાણીમાનિ તેષાં વૈ ભવન્તીહ મહીક્ષિતામ્। અદ્ભુતાનિ ચ ચત્વારિ બલં ધર્મઃ સુખં ધનમ્ ।। ૫૭.

એ રાજાઓ માટે અહીં શુભ વસ્તુઓ થાય છે: ચાર અદ્ભુત ગુણ—બળ, ધર્મ, સુખ અને ધન.

અન્યોન્યસ્યાવિરોધેન પ્રાપ્યન્તે વૈ નૃપૈઃ સમમ્। અર્થો ધર્મશ્ચ કામશ્ચ યશો વિજય એવ ચ ।। ૫૭.

રાજાઓ એકબીજાને વિરુદ્ધ ન જતાં, સૌને સમાન રીતે ધન, ધર્મ, કામ, યશ અને વિજય પ્રાપ્ત થાય છે.

ઐશ્વર્યેણાણિમાદ્યેન પ્રભુશક્ત્યા તથૈવ ચ। અન્યેન તપસા ચૈવ ઋષીનભિભવન્તિ ચ। બલેન તપસા ચૈવ દેવદાનવામાનુષાન્ ।। ૫૭.

રાજસ્વ અને અણિમાદિ શક્તિઓ તથા અન્ય તપશ્ચર્યાથી તેઓ ઋષિઓને પણ પાછળ મૂકે છે; અને બળ તથા તપસ્યાથી દેવ, દાનવ અને મનુષ્યોને પણ જીતી લે છે.

લક્ષણૈશ્ચાપિ જાયન્તે શરીરસ્થૈરમાનુષૈઃ। કેશસ્થિતા લલાટોર્ણા જિહ્વા ચાસ્યપ્રમાર્જની। તામ્રપ્રભોષ્ઠદન્તોષ્ઠાઃ શ્રીવત્સાશ્ચોર્દ્ધ્વરોમશાઃ ।। ૫૭.

મનુષ્ય શરીરમાં તેઓ ખાસ નિશાનીઓ સાથે જન્મે છે: માથા પર વાળ, કપાળ પર તિલક, જીભ, મોઢું સાફ કરવાનું અંગ, તાંબાઈ જેવો તેજ, બહાર નીકળેલા દાંત અને ઓંઠ, શ્રીવત્સનું નિશાન અને ઉપર વધતા વાળ.

આજાનુબાહનશ્ચૈવ જાલહસ્તા વૃષાઙ્કિતાઃ। ન્યગ્રોધપરિણાહાશ્ચ સિંહસ્કન્ધાઃ સુમેહનાઃ । ગજેન્દ્રગતયશ્ચૈવ મહાહનવ એવ ચ ।। ૫૭.

તેમના હાથ ઘૂંટણ સુધી પહોંચે છે, હાથમાં જાળ હોય છે, વાછરડાનું નિશાન હોય છે, વટવૃક્ષ જેવો દેહ હોય છે, સિંહ જેવા ખભા, ઉત્તમ જાંઘ, હાથી જેવો ચાલ અને વિશાળ જડબાં હોય છે.

પાદયોશ્ચક્રમત્સ્યૌ તુ શઙ્ખપદ્મૌ તુ હસ્તયોઃ। પઞ્ચાશીતિસહસ્રાણિ તે ભવન્ત્યજરા નૃપાઃ ।। ૫૭.

તેમના પગ પર ચક્ર અને માછલીના નિશાન હોય છે, હાથ પર શંખ અને કમળ હોય છે; આવા રાજાઓ પચાસ હજારથી વધુ અને કદી વૃદ્ધ ન થતા હોય છે.

અસઙ્ગા ગતયસ્તેષાં ચતસ્રશ્ચક્રવર્ત્તિનામ્। અન્તરિક્ષે સમુદ્રે ચ પાતાલે પર્વતેષુ ચ ।। ૫૭.

ચક્રવર્તી રાજાઓ ચાર રીતે અવરોધ વિના ફરી શકે છે: આકાશમાં, સમુદ્રમાં, પાતાળમાં અને પર્વતોમાં—આ એના લક્ષણો છે.

ઇજ્યા દાનં તપઃ સત્યં ત્રેતાયાં ધર્મ ઉચ્યતે । તદા પ્રવર્ત્તતે ધર્મો વર્ણાશ્રમવિભાગશઃ ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગમાં યજ્ઞ, દાન, તપ અને સત્યને ધર્મ માનવામાં આવે છે; ત્યારે ધર્મ વર્ણ અને આશ્રમ પ્રમાણે ચાલે છે.

મર્યાદાસ્થાપનાર્થં ચ દણ્ડનીતિઃ પ્રવર્ત્તતે । હૃષ્ટપુષ્ટાઃ પ્રજાઃ સર્વા હ્યરોગાઃ પૂર્ણમાનસાઃ ।। ૫૭.

વ્યવસ્થા જળવાઈ રહે તે માટે દંડનીતિ અમલમાં આવે છે; બધા લોકો આનંદિત, સમૃદ્ધ, રોગમુક્ત અને સંતોષી રહે છે.

એકો વેદશ્ચતુષ્પાદસ્ત્રેતાયુગવિધૌ સ્મૃતઃ। ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ તદા જીવન્તિ માનવાઃ ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગમાં એક જ વેદ હોય છે, પણ તે ચાર ભાગમાં વહેંચાયેલો હોય છે; એ સમયે મનુષ્યો ત્રણ હજાર વર્ષ જીવે છે.

પુત્રપૌત્રસમાકીર્ણા મ્રિયન્તે ચ ક્રમેણ તુ । એષ ત્રેતાયુગે ધર્મસ્ત્રેતાસન્ધૌ નિબોધત ।। ૫૭.

પુત્ર અને પૌત્રોથી ઘેરાયેલા, લોકો ક્રમશઃ મૃત્યુ પામે છે; આ છે ત્રેતાયુગનો ધર્મ—હવે ત્રેતાની સંધિ વિશે સાંભળો.

ત્રેતાયુગ સ્વભાવસ્તુ સન્ધ્યાપાદેવ વર્ત્તતે । સન્ધ્યાયાં વૈ સ્વભાવસ્તુ યુગપાદેન તિષ્ઠતિ ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગના આરંભે એનું સ્વરૂપ રહે છે; સંધિ સમયે એ સ્વરૂપ યુગના ચોથા ભાગ જેટલું જળવાય છે.

કથં ત્રેતાયુગમુખે યજ્ઞસ્યાસીત્પ્રવર્તનમ્। પૂર્વં સ્વાયમ્ભુવે સર્ગે યથાવત્તદ્બ્રવીહિ મે ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગના આરંભે યજ્ઞની પ્રથા કેવી રીતે શરૂ થઈ? પહેલાં સ્વાયંભુવ સૃષ્ટિમાં જેવું હતું, એ મને વિગતે કહો.

અન્તર્હિતાયાં સન્ધ્યાયાં સાર્દ્ધં કૃતયુગેન વૈ। કલાખ્યાયાં પ્રવૃત્તાયાં પ્રાપ્તે ત્રેતાયુગે તદા। વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાનં કૃતવન્તશ્ચ વૈ પુનઃ ।। ૫૭.

જ્યારે સંધિ અને કૃતયુગ પૂરી થઈ ગઈ અને કલાનામક સમય શરૂ થયો, ત્યારે ત્રેતાયુગ આવતાં વર્ણ અને આશ્રમની વ્યવસ્થા ફરીથી સ્થાપિત કરવામાં આવી.

સમ્ભારાંસ્તાં શ્ચ સમ્ભૃત્ય કથં યત્રઃ પ્રવર્તિતઃ। એતચ્છ્રુત્વાબ્રવીત્સૂતઃ શ્રૂયતાં શાંશપાયન ।। ૫૭.

તે સામગ્રી ભેગી કરીને યજ્ઞ કેવી રીતે શરૂ થયો? આ સાંભળીને સૂતાએ કહ્યું: હવે સાંભળો, શાંશપાયન.

iયથા ત્રેતાયુગમુખે યજ્ઞસ્યાસીત્પ્રવર્તનમ્। ઓષધીષુ ચ જાતાસુ પ્રવૃત્તે વૃષ્ટિસર્જને। પ્રતિષ્ઠિતાયાં વાર્તાયાં ગૃહાશ્રમપુરેષુ ચ ।। ૫૭.

આ રીતે ત્રેતાયુગના આરંભે યજ્ઞની પ્રથા શરૂ થઈ—જ્યારે ઔષધિઓ ઉગવા લાગી, વરસાદ પડવા લાગ્યો, ખેતી સ્થાપિત થઈ અને ગૃહસ્થોના ગામોમાં યજ્ઞ શરૂ થયો.

વર્ણાશ્રમ વ્યવસ્થાનં કૃત્વા મન્ત્રાંશ્ચ સંહિતામ્। મન્ત્રાન્ સંયોજયિત્વાથ ઇહામુત્રેષુ કર્મસુ ।। ૫૭.

વર્ણ અને આશ્રમની વ્યવસ્થા અને મંત્રોના સંહિતાઓ બનાવી, તેઓ મંત્રોને અહીં અને પરલોકના કર્મોમાં જોડ્યા.

તથા વિશ્વમુગિન્દ્રસ્તુ યજ્ઞં પ્રાવર્તયત્તદા। દૈવતૈઃ સહિતઃ સર્વૈઃ સર્વસમ્ભારસમ્ભૃતમ્ ।। ૫૭.

પછી વિશ્વના સ્વામી એ બધા દેવતાઓ અને જરૂરી સામગ્રી સાથે યજ્ઞ શરૂ કર્યો.

અથાશ્વમેધે વિતતે સમાજગ્મુર્મહર્ષયઃ। યજન્તે પશુભિર્મેધ્યૈર્હુત્વા સર્વે સમાગતાઃ ।। ૫૭.

પછી જ્યારે અશ્વમેઘ યજ્ઞ ચાલી રહ્યો હતો, ત્યારે મહર્ષિઓ એકત્ર થયા; બધા મળીને પવિત્ર પશુઓથી યજ્ઞ કર્યો.

કર્મવ્યગ્રેષુ ઋત્વિક્ષુ સતતે યજ્ઞકર્મણિ। સમ્પ્રગીતેષુ તેષ્વેવમાગમેષ્વથ સત્વરમ્ ।। ૫૭.

જ્યારે યજ્ઞકર્મમાં વ્યસ્ત રહેનારા ઋત્વિજ્જો સતત પોતાના કામમાં લાગેલા હોય, અને યોગ્ય સમયે મંત્રોચ્ચાર થતો હોય, ત્યારે તરત જ—

પરિક્રાન્તેષુ લઘુષુ અધ્વર્યુવૃષભેષુ ચ। આલબ્ધેષુ ચ મેધ્યેષુ તથા પશુગણેષુ વૈ ।। ૫૭.

જ્યારે હલકા યજ્ઞપશુઓ અને મુખ્ય અધ્વર્યુ આગળ વધી ગયા હોય, અને યજ્ઞ માટેના પશુઓ હજી પકડાયા ન હોય, તેમજ પશુઓનો સમૂહ પણ ત્યાં જ હોય—