વાયુપુરાણમ્

પરસ્પરવિરોધેન મનુન્તાઃ પુનરન્વયુઃ। મનુઃ સ્વાયમ્ભુવો દૃષ્ટ્વા યાથાતથ્યં પ્રજાપતિઃ ।। ૫૭.

પરસ્પર વિવાદથી, તેઓ ફરી મનુને અનુસરી ગયા; સ્વાયંભુવ મનુએ, જેવું યોગ્ય હતું, તેમ જોઈને વ્યવહાર કર્યો.

ધાતા તુ શતરૂપાયાઃ પુમાન્ સ ઉદપાદયત્। પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ પ્રધમન્તૌ મહીપતી ।। ૫૭.

ધાતા એ શતરૂપાથી બે પ્રસિદ્ધ પુત્રો, પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદને જન્મ આપ્યા, જે મહાન રાજા બન્યા.

તતઃ પ્રભૃતિ રાજાન ઉત્પન્ના દણ્ડધારિણઃ। પ્રજાનાં રઞ્જનાચ્ચૈવ રાજાનસ્ત્વભવન્નૃષાઃ ।। ૫૭.

ત્યાંથી પછી રાજાઓ જન્મ્યા, જેઓ દંડ ધરાવતા હતા; અને પ્રજાને આનંદ આપતા હોવાથી એ રાજાઓને 'નૃષ' કહેવાયા.

પ્રચ્છન્નપાપા યે જેતુમશક્યા મનુજા ભુવિ। ધર્મસંસ્થાપનાર્થાય તેષાં શાસ્ત્રે તપો મયા ।। ૫૭.

પૃથ્વી પર જે મનુષ્યોના છુપાયેલા પાપો જીતવા મુશ્કેલ છે, એમાં ધર્મ સ્થાપવા માટે મેં શાસ્ત્ર અને તપનો નિયમ આપ્યો છે.

વર્ણાનાં પ્રવિભાગાશ્ચ ત્રેતાયાં સંપ્રકીર્તિતાઃ। સંહિતાશ્ચ તતો મન્ત્રા ઋષભિર્બ્રહ્મણૈસ્તુ તે ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગમાં વર્ણોની વહેચણી ઘોષિત થઈ અને ત્યાર પછી ઋષિઓ અને બ્રાહ્મણોએ મંત્રોની સંહિતાઓ રચી.

યજ્ઞઃ પ્રવર્તિતશ્ચૈવ તદા હ્યેવન્તુ દૈવતૈઃ। યામૈઃ શુક્લૈર્જપૈશ્ચૈવ સર્વસમ્ભારસંવૃતૈઃ ।। ૫૭.

એ સમયે દેવતાઓએ યજ્ઞ સ્થાપ્યા, શુદ્ધ ક્રિયાઓ, પવિત્ર જપ અને બધાં જરૂરી સામાન સાથે.

સાર્દ્ધં વિશ્વભુજા ચૈવ દેવેન્દ્રેણ મહૌજસા। સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે દેવૈર્યજ્ઞાસ્તે પ્રાક્ પ્રવર્તિતાઃ ।। ૫૭.

વિશ્વભુજ અને પરાક્રમી ઇન્દ્ર સાથે, સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં દેવતાઓએ પહેલાથી જ યજ્ઞો શરૂ કર્યા હતા.

સત્યં જપસ્તપો દાનં ત્રેતાયાં ધર્મ ઉચ્યતે। ક્રિયા ધર્મશ્ચ હ્રસતે સત્યધર્મઃ પ્રવર્ત્તતે ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગમાં સત્ય, જપ, તપ અને દાનને ધર્મ કહેવાય છે; ક્રિયા અને ધર્મ ઘટે છે અને સત્યધર્મ વધે છે.

પ્રજાયન્તે તતઃ શૂરા આયુષ્મન્તો મહાબલાઃ। ન્યસ્તદણ્ડમહાભાગા યજ્વાનો બ્રહ્મવાદિનઃ ।। ૫૭.

પછી શૂરવીર, દીર્ઘાયુ અને મહાબળવાન, ભાગ્યશાળી, યજ્ઞકર્તા અને બ્રહ્મવેદી પુરુષો જન્મે છે.

પદ્મ પત્રાયતાક્ષાશ્ચ પૃથૂરસ્કાઃ સુસંહિતાઃ। સિંહાન્તકા મહાસત્ત્વા મત્તમાતઙ્ગગામિનઃ ।। ૫૭.

જેમના નેત્ર કમળપાંખડી જેટલા વિશાળ, છાતી પહોળી, દેહ સુગઠિત, સિંહ જેવો પરાક્રમ, મહાન બળ અને મદમસ્ત હાથી જેવી ચાલ હોય છે.

મહાધનુર્દ્ધરાશ્ચૈવ ત્રેતાયાં ચક્રવર્તિનઃ। સર્વલક્ષણસમ્પન્ના ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલાઃ ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગમાં ચક્રવર્તી રાજાઓ મોટા ધનુષ્ય ધારણ કરતા, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત અને વટવૃક્ષ જેવી દેહયુક્ત હતા.

ન્યગ્રોધૌ તૌ સ્મૃતૌ બાહૂ વ્યામો ન્યગ્રોધ ઉચ્યતે। વામેનૈવોચ્છ્રયાદ્યસ્ય સમ ઊર્દ્ધ્વન્તુ દેહિનઃ। સમુચ્છ્રયઃ પરીણાહો જ્ઞેયો ન્યગ્રોધમણ્ડલઃ ।। ૫૭.

બંને બાહુઓને વટવૃક્ષ સમાન ગણાય છે; એક વ્યામને વટવૃક્ષ કહેવાય છે. ડાબા હાથથી માપીને, જેનું ઊંચાઈ શરીરના ઊભા માપ જેટલી હોય, તેને વટવૃક્ષનું માપ કહેવાય છે.

ચક્રં રથો મણિર્ભાર્યા નિધિરશ્ચાગજાસ્તથા। સપ્તાતિશયરત્નાનિ સર્વેષાઞ્ચક્રવર્ત્તિનામ્ ।। ૫૭.

ચક્ર, રથ, મણિ, પત્ની, નિધિ અને હાથી—આ સાતે ચક્રવર્તી રાજાઓના શ્રેષ્ઠ રત્ન ગણાય છે.

thumb|400px|ચક્રવર્તી thumb|400px|ચતુર્દશરત્નાનિ ચક્રં રથો મણિઃ ખડ્ગં ધનૂરત્નઞ્ચ પઞ્ચમમ્। કેતુર્નિધિશ્ચ સપ્તૈતે પ્રાણહીનાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૫૭.

ચક્ર, રથ, મણિ, ખડગ, ધનુષ્ય (પાંચમું), ધ્વજ અને નિધિ—આ સાતને જડ રત્ન કહેવાય છે.

ભાર્યા પુરોહિતશ્ચૈવ સેનાની રથકૃચ્ચ યઃ। મન્ત્ર્યશ્વઃ કલભશ્ચૈવ પ્રાણિનઃ સમ્પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૫૭.

પત્ની, પુરોહિત, સેના અધ્યક્ષ, રથચાલક, મંત્રી, ઘોડો અને હાથી—આને ચેતન રત્ન કહેવામાં આવે છે.

રત્નાન્યેતાનિ દિવ્યાનિ સંસિદ્ધાનિ મહાત્મનામ્। ચતુર્દશ વિધેયાનિ સર્વેષાં ચક્રવાર્તિનામ્ ।। ૫૭.

આ ચૌદ દૈવી અને સિદ્ધ રત્નો સર્વ ચક્રવર્તી રાજાઓના ગણાય છે.

વિષ્ણોરંશેન જાયન્તે પૃથિવ્યાં ચક્રવર્ત્તિનઃ। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ અતીતાનાગતેષુ વૈ ।। ૫૭.

વિષ્ણુના અંશથી પૃથ્વી પર દરેક મન્વંતરમાં, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યમાં, ચક્રવર્તી રાજાઓ જન્મે છે.

ભૂતભવ્યાનિ યાનીહ વર્ત્તમાનાનિ યાનિ ચ। ત્રેતાયુગાદિકેષ્વત્ર જાયન્તે ચક્રવર્ત્તિનઃ ।। ૫૭.

જે કંઈ ભૂતકાળમાં, વર્તમાનમાં કે ભવિષ્યમાં છે, ત્રેતાયુગના આરંભ અને અન્ય યુગોમાં ચક્રવર્તી રાજાઓ જન્મે છે.

ભદ્રાણીમાનિ તેષાં વૈ ભવન્તીહ મહીક્ષિતામ્। અદ્ભુતાનિ ચ ચત્વારિ બલં ધર્મઃ સુખં ધનમ્ ।। ૫૭.

એ રાજાઓ માટે અહીં શુભ વસ્તુઓ થાય છે: ચાર અદ્ભુત ગુણ—બળ, ધર્મ, સુખ અને ધન.

અન્યોન્યસ્યાવિરોધેન પ્રાપ્યન્તે વૈ નૃપૈઃ સમમ્। અર્થો ધર્મશ્ચ કામશ્ચ યશો વિજય એવ ચ ।। ૫૭.

રાજાઓ એકબીજાને વિરુદ્ધ ન જતાં, સૌને સમાન રીતે ધન, ધર્મ, કામ, યશ અને વિજય પ્રાપ્ત થાય છે.

ઐશ્વર્યેણાણિમાદ્યેન પ્રભુશક્ત્યા તથૈવ ચ। અન્યેન તપસા ચૈવ ઋષીનભિભવન્તિ ચ। બલેન તપસા ચૈવ દેવદાનવામાનુષાન્ ।। ૫૭.

રાજસ્વ અને અણિમાદિ શક્તિઓ તથા અન્ય તપશ્ચર્યાથી તેઓ ઋષિઓને પણ પાછળ મૂકે છે; અને બળ તથા તપસ્યાથી દેવ, દાનવ અને મનુષ્યોને પણ જીતી લે છે.

લક્ષણૈશ્ચાપિ જાયન્તે શરીરસ્થૈરમાનુષૈઃ। કેશસ્થિતા લલાટોર્ણા જિહ્વા ચાસ્યપ્રમાર્જની। તામ્રપ્રભોષ્ઠદન્તોષ્ઠાઃ શ્રીવત્સાશ્ચોર્દ્ધ્વરોમશાઃ ।। ૫૭.

મનુષ્ય શરીરમાં તેઓ ખાસ નિશાનીઓ સાથે જન્મે છે: માથા પર વાળ, કપાળ પર તિલક, જીભ, મોઢું સાફ કરવાનું અંગ, તાંબાઈ જેવો તેજ, બહાર નીકળેલા દાંત અને ઓંઠ, શ્રીવત્સનું નિશાન અને ઉપર વધતા વાળ.

આજાનુબાહનશ્ચૈવ જાલહસ્તા વૃષાઙ્કિતાઃ। ન્યગ્રોધપરિણાહાશ્ચ સિંહસ્કન્ધાઃ સુમેહનાઃ । ગજેન્દ્રગતયશ્ચૈવ મહાહનવ એવ ચ ।। ૫૭.

તેમના હાથ ઘૂંટણ સુધી પહોંચે છે, હાથમાં જાળ હોય છે, વાછરડાનું નિશાન હોય છે, વટવૃક્ષ જેવો દેહ હોય છે, સિંહ જેવા ખભા, ઉત્તમ જાંઘ, હાથી જેવો ચાલ અને વિશાળ જડબાં હોય છે.

પાદયોશ્ચક્રમત્સ્યૌ તુ શઙ્ખપદ્મૌ તુ હસ્તયોઃ। પઞ્ચાશીતિસહસ્રાણિ તે ભવન્ત્યજરા નૃપાઃ ।। ૫૭.

તેમના પગ પર ચક્ર અને માછલીના નિશાન હોય છે, હાથ પર શંખ અને કમળ હોય છે; આવા રાજાઓ પચાસ હજારથી વધુ અને કદી વૃદ્ધ ન થતા હોય છે.

અસઙ્ગા ગતયસ્તેષાં ચતસ્રશ્ચક્રવર્ત્તિનામ્। અન્તરિક્ષે સમુદ્રે ચ પાતાલે પર્વતેષુ ચ ।। ૫૭.

ચક્રવર્તી રાજાઓ ચાર રીતે અવરોધ વિના ફરી શકે છે: આકાશમાં, સમુદ્રમાં, પાતાળમાં અને પર્વતોમાં—આ એના લક્ષણો છે.

ઇજ્યા દાનં તપઃ સત્યં ત્રેતાયાં ધર્મ ઉચ્યતે । તદા પ્રવર્ત્તતે ધર્મો વર્ણાશ્રમવિભાગશઃ ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગમાં યજ્ઞ, દાન, તપ અને સત્યને ધર્મ માનવામાં આવે છે; ત્યારે ધર્મ વર્ણ અને આશ્રમ પ્રમાણે ચાલે છે.

મર્યાદાસ્થાપનાર્થં ચ દણ્ડનીતિઃ પ્રવર્ત્તતે । હૃષ્ટપુષ્ટાઃ પ્રજાઃ સર્વા હ્યરોગાઃ પૂર્ણમાનસાઃ ।। ૫૭.

વ્યવસ્થા જળવાઈ રહે તે માટે દંડનીતિ અમલમાં આવે છે; બધા લોકો આનંદિત, સમૃદ્ધ, રોગમુક્ત અને સંતોષી રહે છે.

એકો વેદશ્ચતુષ્પાદસ્ત્રેતાયુગવિધૌ સ્મૃતઃ। ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ તદા જીવન્તિ માનવાઃ ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગમાં એક જ વેદ હોય છે, પણ તે ચાર ભાગમાં વહેંચાયેલો હોય છે; એ સમયે મનુષ્યો ત્રણ હજાર વર્ષ જીવે છે.

પુત્રપૌત્રસમાકીર્ણા મ્રિયન્તે ચ ક્રમેણ તુ । એષ ત્રેતાયુગે ધર્મસ્ત્રેતાસન્ધૌ નિબોધત ।। ૫૭.

પુત્ર અને પૌત્રોથી ઘેરાયેલા, લોકો ક્રમશઃ મૃત્યુ પામે છે; આ છે ત્રેતાયુગનો ધર્મ—હવે ત્રેતાની સંધિ વિશે સાંભળો.