વાયુપુરાણમ્

ઋચો યજૂંષિ સામાનિ મન્ત્રાશ્ચાથર્વણાનિ ચ। સપ્તર્ષિભિસ્તુ તે પ્રોક્તાઃ સ્માર્તં ધર્મં મનુર્જગૌ ।। ૫૭.

ઋચા, યજુસ, સામ અને અથર્વણના મંત્રો સત્તર ઋષિઓએ ઉચ્ચાર્યા; મનુએ પરંપરાગત ધર્મ જાહેર કર્યો.

ત્રેતાદૌ સંહિતા વેદાઃ કેવલા ધર્મશેષતઃ। સંરોધાદાયુષશ્ચૈવ વ્યસ્યન્તે દ્વાપરેષુ તે ।। ૫૭.

ત્રેતાની શરૂઆતમાં વેદો એકસાંકળ સંહિતારૂપે હતા, ધર્મનો થોડો જ ભાગ બચેલો હતો; આયુષ્ય અને નિયંત્રણના કારણે, દ્વાપર યુગમાં એ વિભાજિત થયા.

ઋષયસ્તપસા દેવાઃ કલૌ ચ દ્વાપરેષુ વૈ। અનાદિનિધના દિવ્યાઃ પૂર્વં સૃષ્ટાઃ સ્વયમ્ભુવા ।। ૫૭.

ઋષિઓએ તપસ્યા દ્વારા અને દેવતાઓએ કલી તથા દ્વાપર યુગમાં, સ્વયંભુવ દ્વારા પ્રાચીનકાળે, અનાદિ અને અમર સ્વરૂપે જન્મ લીધો.

સધર્માઃ સપ્રજાઃ સાઙ્ગા યથાધર્મં યુગે યુગે। વિક્રીડન્તે સમાનાર્થા વેદવાદા યથાયુગમ્ ।। ૫૭.

પોતાના ધર્મ, સંતાન અને અંગો સાથે, દરેક યુગમાં યોગ્ય ધર્મ પ્રમાણે, એ લોકો એકસાથે રમે છે અને યુગ પ્રમાણે વેદનો ઉપદેશ આપે છે.

આરમ્ભયજ્ઞા ક્ષત્રસ્ય હવિર્યજ્ઞા વિશામ્પતેઃ। પરિચાર યજ્ઞાઃ શૂદ્રાસ્તુ જપયજ્ઞા દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૫૭.

આરંભયજ્ઞો ક્ષત્રિયોના છે; હવિર્યજ્ઞો પ્રજાપતિના છે; સેવા યજ્ઞો શૂદ્રોના છે; જપયજ્ઞો શ્રેષ્ઠ દ્વિજોના છે.

તથા પ્રમુદિતા વર્ણાસ્ત્રેતાયાં ધર્મપાલિતાઃ। ક્રિયાવન્તઃ પ્રજાવન્તઃ સમૃદ્ધાઃ સુખિનસ્તથા ।। ૫૭.

આ રીતે ત્રેતાયુગમાં ધર્મથી રક્ષાયેલા વર્ણો આનંદિત, કર્મશીલ, સંતાનવંત, સમૃદ્ધ અને સુખી હતા.

બ્રાહ્મણાનનુવર્ત્તન્તે ક્ષત્રિયાઃ ક્ષત્રિયાન્ વિશઃ। વૈશ્યાનુવર્તિનઃ શૂદ્રાઃ પરસ્પરમનુવ્રતાઃ ।। ૫૭.

ક્ષત્રિયોએ બ્રાહ્મણોનું અનુસરણ કર્યું; પ્રજાએ ક્ષત્રિયોને અનુસરી; શૂદ્રોએ વૈશ્યોનું અનુસરણ કર્યું; બધા એકબીજાને અનુસરે.

શુભાઃ પ્રવૃત્તયસ્તેષાં ધર્મા વર્ણાશ્રમાસ્તથા। સઙ્કલ્પિતેન મનસા વાચોક્તેન સ્વસર્મણા। ત્રેતાયુગે ત્વવિકલઃ કર્મ્મારમ્ભઃ પ્રસિદ્ધ્યતિ ।। ૫૭.

એમના શુભ કર્મો, ધર્મો, વર્ણો અને આશ્રમો, મનથી નિશ્ચય, વાણીથી અને પોતાના કર્તવ્યથી, ત્રેતાયુગમાં નિર્વિકાર અને સફળ થતા હતા.

આયુર્મેધા બલં રૂપમારોગ્યં ધર્મશીલતા। સર્વસાધારણા હ્યેતે ત્રેતાયાં વૈ ભવન્ત્યુત ।। ૫૭.

આયુષ્ય, બુદ્ધિ, બળ, રૂપ, આરોગ્ય અને ધર્મનিষ্ঠા ત્રેતાયુગમાં સૌને સામાન્ય રીતે પ્રાપ્ત હતી.

વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાનં તેષાં બ્રહ્મા તથાકરોત્ । પુનઃ પ્રજાસ્તુ તા મોહાત્તાન્ ધર્માન્ન હ્યપાલયન્ ।। ૫૭.

બ્રહ્માએ એમના માટે વર્ણ અને આશ્રમની વ્યવસ્થા કરી; પણ ફરીથી, મોહવશ, પ્રજાએ એ ધર્મોનું પાલન કર્યું નહોતું.

પરસ્પરવિરોધેન મનુન્તાઃ પુનરન્વયુઃ। મનુઃ સ્વાયમ્ભુવો દૃષ્ટ્વા યાથાતથ્યં પ્રજાપતિઃ ।। ૫૭.

પરસ્પર વિવાદથી, તેઓ ફરી મનુને અનુસરી ગયા; સ્વાયંભુવ મનુએ, જેવું યોગ્ય હતું, તેમ જોઈને વ્યવહાર કર્યો.

ધાતા તુ શતરૂપાયાઃ પુમાન્ સ ઉદપાદયત્। પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ પ્રધમન્તૌ મહીપતી ।। ૫૭.

ધાતા એ શતરૂપાથી બે પ્રસિદ્ધ પુત્રો, પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદને જન્મ આપ્યા, જે મહાન રાજા બન્યા.

તતઃ પ્રભૃતિ રાજાન ઉત્પન્ના દણ્ડધારિણઃ। પ્રજાનાં રઞ્જનાચ્ચૈવ રાજાનસ્ત્વભવન્નૃષાઃ ।। ૫૭.

ત્યાંથી પછી રાજાઓ જન્મ્યા, જેઓ દંડ ધરાવતા હતા; અને પ્રજાને આનંદ આપતા હોવાથી એ રાજાઓને 'નૃષ' કહેવાયા.

પ્રચ્છન્નપાપા યે જેતુમશક્યા મનુજા ભુવિ। ધર્મસંસ્થાપનાર્થાય તેષાં શાસ્ત્રે તપો મયા ।। ૫૭.

પૃથ્વી પર જે મનુષ્યોના છુપાયેલા પાપો જીતવા મુશ્કેલ છે, એમાં ધર્મ સ્થાપવા માટે મેં શાસ્ત્ર અને તપનો નિયમ આપ્યો છે.

વર્ણાનાં પ્રવિભાગાશ્ચ ત્રેતાયાં સંપ્રકીર્તિતાઃ। સંહિતાશ્ચ તતો મન્ત્રા ઋષભિર્બ્રહ્મણૈસ્તુ તે ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગમાં વર્ણોની વહેચણી ઘોષિત થઈ અને ત્યાર પછી ઋષિઓ અને બ્રાહ્મણોએ મંત્રોની સંહિતાઓ રચી.

યજ્ઞઃ પ્રવર્તિતશ્ચૈવ તદા હ્યેવન્તુ દૈવતૈઃ। યામૈઃ શુક્લૈર્જપૈશ્ચૈવ સર્વસમ્ભારસંવૃતૈઃ ।। ૫૭.

એ સમયે દેવતાઓએ યજ્ઞ સ્થાપ્યા, શુદ્ધ ક્રિયાઓ, પવિત્ર જપ અને બધાં જરૂરી સામાન સાથે.

સાર્દ્ધં વિશ્વભુજા ચૈવ દેવેન્દ્રેણ મહૌજસા। સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે દેવૈર્યજ્ઞાસ્તે પ્રાક્ પ્રવર્તિતાઃ ।। ૫૭.

વિશ્વભુજ અને પરાક્રમી ઇન્દ્ર સાથે, સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં દેવતાઓએ પહેલાથી જ યજ્ઞો શરૂ કર્યા હતા.

સત્યં જપસ્તપો દાનં ત્રેતાયાં ધર્મ ઉચ્યતે। ક્રિયા ધર્મશ્ચ હ્રસતે સત્યધર્મઃ પ્રવર્ત્તતે ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગમાં સત્ય, જપ, તપ અને દાનને ધર્મ કહેવાય છે; ક્રિયા અને ધર્મ ઘટે છે અને સત્યધર્મ વધે છે.

પ્રજાયન્તે તતઃ શૂરા આયુષ્મન્તો મહાબલાઃ। ન્યસ્તદણ્ડમહાભાગા યજ્વાનો બ્રહ્મવાદિનઃ ।। ૫૭.

પછી શૂરવીર, દીર્ઘાયુ અને મહાબળવાન, ભાગ્યશાળી, યજ્ઞકર્તા અને બ્રહ્મવેદી પુરુષો જન્મે છે.

પદ્મ પત્રાયતાક્ષાશ્ચ પૃથૂરસ્કાઃ સુસંહિતાઃ। સિંહાન્તકા મહાસત્ત્વા મત્તમાતઙ્ગગામિનઃ ।। ૫૭.

જેમના નેત્ર કમળપાંખડી જેટલા વિશાળ, છાતી પહોળી, દેહ સુગઠિત, સિંહ જેવો પરાક્રમ, મહાન બળ અને મદમસ્ત હાથી જેવી ચાલ હોય છે.

મહાધનુર્દ્ધરાશ્ચૈવ ત્રેતાયાં ચક્રવર્તિનઃ। સર્વલક્ષણસમ્પન્ના ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલાઃ ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગમાં ચક્રવર્તી રાજાઓ મોટા ધનુષ્ય ધારણ કરતા, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત અને વટવૃક્ષ જેવી દેહયુક્ત હતા.

ન્યગ્રોધૌ તૌ સ્મૃતૌ બાહૂ વ્યામો ન્યગ્રોધ ઉચ્યતે। વામેનૈવોચ્છ્રયાદ્યસ્ય સમ ઊર્દ્ધ્વન્તુ દેહિનઃ। સમુચ્છ્રયઃ પરીણાહો જ્ઞેયો ન્યગ્રોધમણ્ડલઃ ।। ૫૭.

બંને બાહુઓને વટવૃક્ષ સમાન ગણાય છે; એક વ્યામને વટવૃક્ષ કહેવાય છે. ડાબા હાથથી માપીને, જેનું ઊંચાઈ શરીરના ઊભા માપ જેટલી હોય, તેને વટવૃક્ષનું માપ કહેવાય છે.

ચક્રં રથો મણિર્ભાર્યા નિધિરશ્ચાગજાસ્તથા। સપ્તાતિશયરત્નાનિ સર્વેષાઞ્ચક્રવર્ત્તિનામ્ ।। ૫૭.

ચક્ર, રથ, મણિ, પત્ની, નિધિ અને હાથી—આ સાતે ચક્રવર્તી રાજાઓના શ્રેષ્ઠ રત્ન ગણાય છે.

thumb|400px|ચક્રવર્તી thumb|400px|ચતુર્દશરત્નાનિ ચક્રં રથો મણિઃ ખડ્ગં ધનૂરત્નઞ્ચ પઞ્ચમમ્। કેતુર્નિધિશ્ચ સપ્તૈતે પ્રાણહીનાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૫૭.

ચક્ર, રથ, મણિ, ખડગ, ધનુષ્ય (પાંચમું), ધ્વજ અને નિધિ—આ સાતને જડ રત્ન કહેવાય છે.

ભાર્યા પુરોહિતશ્ચૈવ સેનાની રથકૃચ્ચ યઃ। મન્ત્ર્યશ્વઃ કલભશ્ચૈવ પ્રાણિનઃ સમ્પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।। ૫૭.

પત્ની, પુરોહિત, સેના અધ્યક્ષ, રથચાલક, મંત્રી, ઘોડો અને હાથી—આને ચેતન રત્ન કહેવામાં આવે છે.

રત્નાન્યેતાનિ દિવ્યાનિ સંસિદ્ધાનિ મહાત્મનામ્। ચતુર્દશ વિધેયાનિ સર્વેષાં ચક્રવાર્તિનામ્ ।। ૫૭.

આ ચૌદ દૈવી અને સિદ્ધ રત્નો સર્વ ચક્રવર્તી રાજાઓના ગણાય છે.

વિષ્ણોરંશેન જાયન્તે પૃથિવ્યાં ચક્રવર્ત્તિનઃ। મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ અતીતાનાગતેષુ વૈ ।। ૫૭.

વિષ્ણુના અંશથી પૃથ્વી પર દરેક મન્વંતરમાં, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યમાં, ચક્રવર્તી રાજાઓ જન્મે છે.

ભૂતભવ્યાનિ યાનીહ વર્ત્તમાનાનિ યાનિ ચ। ત્રેતાયુગાદિકેષ્વત્ર જાયન્તે ચક્રવર્ત્તિનઃ ।। ૫૭.

જે કંઈ ભૂતકાળમાં, વર્તમાનમાં કે ભવિષ્યમાં છે, ત્રેતાયુગના આરંભ અને અન્ય યુગોમાં ચક્રવર્તી રાજાઓ જન્મે છે.

ભદ્રાણીમાનિ તેષાં વૈ ભવન્તીહ મહીક્ષિતામ્। અદ્ભુતાનિ ચ ચત્વારિ બલં ધર્મઃ સુખં ધનમ્ ।। ૫૭.

એ રાજાઓ માટે અહીં શુભ વસ્તુઓ થાય છે: ચાર અદ્ભુત ગુણ—બળ, ધર્મ, સુખ અને ધન.