વાયુપુરાણમ્

મન્વન્તરસ્ય સઙ્ખ્યૈષા સઙ્ખ્યાવિદ્ભિર્દ્વિજૈઃ સ્મૃતા। મન્વન્તરસ્ય કાલોઽયં યુગૈઃ સાર્દ્ધં પ્રકીર્તિતઃ ।। ૫૭.

મન્વંતરની આ ગણતરી સંખ્યાજ્ઞ બ્રાહ્મણો દ્વારા માનવામાં આવે છે. મન્વંતરનો સમય યુગો સાથે મળીને જણાવવામાં આવ્યો છે.

ચતુઃ સહસ્રયુક્તં વૈ પ્રથમન્તત્ કૃતં યુગમ્। ત્રેતાવશિષ્ટં વક્ષ્યામિ દ્વાપરં કલિમેવ ચ ।। ૫૭.

પ્રથમ કૃતયુગ ચાર હજાર વર્ષ સાથે જોડાયેલું છે. હવે હું બાકી ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ યુગ પણ કહું છું.

યુગપત્સમવેતાર્થો દ્વિધા વક્તું ન શક્યતે। ક્રમાગતં મયા હ્યેતત્તુભ્યં પ્રોક્તં યુગદ્વયમ્। ઋષિવંશપ્રસઙ્ગેન વ્યાકુલત્વાત્તથૈવ ચ ।। ૫૭.

યુગોની વાત એક સાથે અને અલગ-અલગ રીતે કહી શકાય તેમ નથી. ક્રમ પ્રમાણે મેં તને બે યુગોની વાત કહી છે, કારણ કે ઋષિવંશના પ્રસંગ અને વિષયની જટિલતા છે.

તત્ર ત્રેતાયુગસ્યાદૌ મનુઃ સપ્તર્ષયશ્ચ તે। શ્રૌતં સ્માર્ત્તઞ્ચ ધર્મઞ્ચ બ્રહ્મણા ચ પ્રચોદિતમ્ ।। ૫૭.

ત્યાં ત્રેતાયુગની શરૂઆતમાં મનુ અને સત્તર ઋષિઓએ, બ્રહ્માના પ્રેરણાથી, શાસ્ત્રોક્ત અને પરંપરાગત ધર્મ સ્થાપ્યા.

દારાગ્નિહોત્રસંયોગમૃગ્યજુઃ સામસંજ્ઞિતમ્। ઇત્યાદિલક્ષણં શ્રૌતં ધર્મં સપ્તર્ષયોઽબ્રુવન્ ।। ૫૭.

પત્ની અને અગ્નિહોત્રના સંયોગથી, ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદ નામે ઓળખાતા, આવા લક્ષણો ધરાવતો શાસ્ત્રોક્ત ધર્મ સત્તર ઋષિઓએ જાહેર કર્યો.

પરસ્પરાગતં ધર્મં સ્માર્ત્તઞ્ચાચારલક્ષણમ્। વર્ણાશ્રમાચારયુતં મનુઃ સ્વાયમ્ભુવોઽબ્રવીત્ ।। ૫૭.

પરસ્પર આચરણથી અને વર્ણાશ્રમની રીતોથી યુક્ત, આવા પરંપરાગત ધર્મની વાત સ્વાયંભુવ મનુએ કરી.

સત્યેન બ્રહ્મચર્યેણ શ્રુતેન તપસા ચ વૈ। તેષાં સુતપ્તતપસામાર્ષેયેણ ક્રમેણ તુ ।। ૫૭.

સત્ય, બ્રહ્મચર્ય, અધ્યયન અને તપસ્યા દ્વારા, જેઓએ ઘન તપ કર્યું હતું, તેઓએ ઋષિઓની પદ્ધતિને અનુસર્યું.

સપ્તર્ષીણાં મનોશ્ચૈવ આદ્યે ત્રેતાયુગસ્ય તુ । અબુદ્ધિપૂર્વકં તેષામક્રિયાપૂર્વમેવ ચ ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગની શરૂઆતમાં સત્તર ઋષિઓ અને મનુ માટે, એ બધું પૂર્વજ્ઞાન કે પૂર્વકર્મ વિના જ થયું હતું.

અભિવ્યક્તાસ્તુ તે મન્ત્રાસ્તારકાદ્યૈર્નિદર્શનૈઃ। આદિકલ્પે તુ દેવાનાં પ્રાદુર્ભૂતાસ્તુ તે સ્વયમ્ ।। ૫૭.

એ મંત્રો તારાઓ અને બીજા સંકેતો દ્વારા પ્રગટ થયા; શરૂઆતના યુગમાં દેવતાઓમાં એ મંત્રો સ્વયં પ્રગટ થયા.

પ્રણાશે ત્વથ સિદ્ધીનામપ્યાસાઞ્ચ પ્રવર્ત્તનમ્। આસન્ મન્ત્રા વ્યતીતેષુ યે કલ્પેષુ સહસ્રશઃ। તેમન્ત્રા વૈ પુનસ્તેષાં પ્રતિભાસસમુત્થિતાઃ ।। ૫૭.

સિદ્ધિઓના અંત અને નવી સિદ્ધિઓના આરંભ સમયે, હજારો મંત્રો ગયા યુગોમાં હતા; એ બધા મંત્રો ફરીથી એમની અંદર પ્રબોધથી ઉદ્ભવ્યા.

ઋચો યજૂંષિ સામાનિ મન્ત્રાશ્ચાથર્વણાનિ ચ। સપ્તર્ષિભિસ્તુ તે પ્રોક્તાઃ સ્માર્તં ધર્મં મનુર્જગૌ ।। ૫૭.

ઋચા, યજુસ, સામ અને અથર્વણના મંત્રો સત્તર ઋષિઓએ ઉચ્ચાર્યા; મનુએ પરંપરાગત ધર્મ જાહેર કર્યો.

ત્રેતાદૌ સંહિતા વેદાઃ કેવલા ધર્મશેષતઃ। સંરોધાદાયુષશ્ચૈવ વ્યસ્યન્તે દ્વાપરેષુ તે ।। ૫૭.

ત્રેતાની શરૂઆતમાં વેદો એકસાંકળ સંહિતારૂપે હતા, ધર્મનો થોડો જ ભાગ બચેલો હતો; આયુષ્ય અને નિયંત્રણના કારણે, દ્વાપર યુગમાં એ વિભાજિત થયા.

ઋષયસ્તપસા દેવાઃ કલૌ ચ દ્વાપરેષુ વૈ। અનાદિનિધના દિવ્યાઃ પૂર્વં સૃષ્ટાઃ સ્વયમ્ભુવા ।। ૫૭.

ઋષિઓએ તપસ્યા દ્વારા અને દેવતાઓએ કલી તથા દ્વાપર યુગમાં, સ્વયંભુવ દ્વારા પ્રાચીનકાળે, અનાદિ અને અમર સ્વરૂપે જન્મ લીધો.

સધર્માઃ સપ્રજાઃ સાઙ્ગા યથાધર્મં યુગે યુગે। વિક્રીડન્તે સમાનાર્થા વેદવાદા યથાયુગમ્ ।। ૫૭.

પોતાના ધર્મ, સંતાન અને અંગો સાથે, દરેક યુગમાં યોગ્ય ધર્મ પ્રમાણે, એ લોકો એકસાથે રમે છે અને યુગ પ્રમાણે વેદનો ઉપદેશ આપે છે.

આરમ્ભયજ્ઞા ક્ષત્રસ્ય હવિર્યજ્ઞા વિશામ્પતેઃ। પરિચાર યજ્ઞાઃ શૂદ્રાસ્તુ જપયજ્ઞા દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૫૭.

આરંભયજ્ઞો ક્ષત્રિયોના છે; હવિર્યજ્ઞો પ્રજાપતિના છે; સેવા યજ્ઞો શૂદ્રોના છે; જપયજ્ઞો શ્રેષ્ઠ દ્વિજોના છે.

તથા પ્રમુદિતા વર્ણાસ્ત્રેતાયાં ધર્મપાલિતાઃ। ક્રિયાવન્તઃ પ્રજાવન્તઃ સમૃદ્ધાઃ સુખિનસ્તથા ।। ૫૭.

આ રીતે ત્રેતાયુગમાં ધર્મથી રક્ષાયેલા વર્ણો આનંદિત, કર્મશીલ, સંતાનવંત, સમૃદ્ધ અને સુખી હતા.

બ્રાહ્મણાનનુવર્ત્તન્તે ક્ષત્રિયાઃ ક્ષત્રિયાન્ વિશઃ। વૈશ્યાનુવર્તિનઃ શૂદ્રાઃ પરસ્પરમનુવ્રતાઃ ।। ૫૭.

ક્ષત્રિયોએ બ્રાહ્મણોનું અનુસરણ કર્યું; પ્રજાએ ક્ષત્રિયોને અનુસરી; શૂદ્રોએ વૈશ્યોનું અનુસરણ કર્યું; બધા એકબીજાને અનુસરે.

શુભાઃ પ્રવૃત્તયસ્તેષાં ધર્મા વર્ણાશ્રમાસ્તથા। સઙ્કલ્પિતેન મનસા વાચોક્તેન સ્વસર્મણા। ત્રેતાયુગે ત્વવિકલઃ કર્મ્મારમ્ભઃ પ્રસિદ્ધ્યતિ ।। ૫૭.

એમના શુભ કર્મો, ધર્મો, વર્ણો અને આશ્રમો, મનથી નિશ્ચય, વાણીથી અને પોતાના કર્તવ્યથી, ત્રેતાયુગમાં નિર્વિકાર અને સફળ થતા હતા.

આયુર્મેધા બલં રૂપમારોગ્યં ધર્મશીલતા। સર્વસાધારણા હ્યેતે ત્રેતાયાં વૈ ભવન્ત્યુત ।। ૫૭.

આયુષ્ય, બુદ્ધિ, બળ, રૂપ, આરોગ્ય અને ધર્મનিষ্ঠા ત્રેતાયુગમાં સૌને સામાન્ય રીતે પ્રાપ્ત હતી.

વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાનં તેષાં બ્રહ્મા તથાકરોત્ । પુનઃ પ્રજાસ્તુ તા મોહાત્તાન્ ધર્માન્ન હ્યપાલયન્ ।। ૫૭.

બ્રહ્માએ એમના માટે વર્ણ અને આશ્રમની વ્યવસ્થા કરી; પણ ફરીથી, મોહવશ, પ્રજાએ એ ધર્મોનું પાલન કર્યું નહોતું.

પરસ્પરવિરોધેન મનુન્તાઃ પુનરન્વયુઃ। મનુઃ સ્વાયમ્ભુવો દૃષ્ટ્વા યાથાતથ્યં પ્રજાપતિઃ ।। ૫૭.

પરસ્પર વિવાદથી, તેઓ ફરી મનુને અનુસરી ગયા; સ્વાયંભુવ મનુએ, જેવું યોગ્ય હતું, તેમ જોઈને વ્યવહાર કર્યો.

ધાતા તુ શતરૂપાયાઃ પુમાન્ સ ઉદપાદયત્। પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ પ્રધમન્તૌ મહીપતી ।। ૫૭.

ધાતા એ શતરૂપાથી બે પ્રસિદ્ધ પુત્રો, પ્રિયવ્રત અને ઉત્તાનપાદને જન્મ આપ્યા, જે મહાન રાજા બન્યા.

તતઃ પ્રભૃતિ રાજાન ઉત્પન્ના દણ્ડધારિણઃ। પ્રજાનાં રઞ્જનાચ્ચૈવ રાજાનસ્ત્વભવન્નૃષાઃ ।। ૫૭.

ત્યાંથી પછી રાજાઓ જન્મ્યા, જેઓ દંડ ધરાવતા હતા; અને પ્રજાને આનંદ આપતા હોવાથી એ રાજાઓને 'નૃષ' કહેવાયા.

પ્રચ્છન્નપાપા યે જેતુમશક્યા મનુજા ભુવિ। ધર્મસંસ્થાપનાર્થાય તેષાં શાસ્ત્રે તપો મયા ।। ૫૭.

પૃથ્વી પર જે મનુષ્યોના છુપાયેલા પાપો જીતવા મુશ્કેલ છે, એમાં ધર્મ સ્થાપવા માટે મેં શાસ્ત્ર અને તપનો નિયમ આપ્યો છે.

વર્ણાનાં પ્રવિભાગાશ્ચ ત્રેતાયાં સંપ્રકીર્તિતાઃ। સંહિતાશ્ચ તતો મન્ત્રા ઋષભિર્બ્રહ્મણૈસ્તુ તે ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગમાં વર્ણોની વહેચણી ઘોષિત થઈ અને ત્યાર પછી ઋષિઓ અને બ્રાહ્મણોએ મંત્રોની સંહિતાઓ રચી.

યજ્ઞઃ પ્રવર્તિતશ્ચૈવ તદા હ્યેવન્તુ દૈવતૈઃ। યામૈઃ શુક્લૈર્જપૈશ્ચૈવ સર્વસમ્ભારસંવૃતૈઃ ।। ૫૭.

એ સમયે દેવતાઓએ યજ્ઞ સ્થાપ્યા, શુદ્ધ ક્રિયાઓ, પવિત્ર જપ અને બધાં જરૂરી સામાન સાથે.

સાર્દ્ધં વિશ્વભુજા ચૈવ દેવેન્દ્રેણ મહૌજસા। સ્વાયમ્ભુવેઽન્તરે દેવૈર્યજ્ઞાસ્તે પ્રાક્ પ્રવર્તિતાઃ ।। ૫૭.

વિશ્વભુજ અને પરાક્રમી ઇન્દ્ર સાથે, સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં દેવતાઓએ પહેલાથી જ યજ્ઞો શરૂ કર્યા હતા.

સત્યં જપસ્તપો દાનં ત્રેતાયાં ધર્મ ઉચ્યતે। ક્રિયા ધર્મશ્ચ હ્રસતે સત્યધર્મઃ પ્રવર્ત્તતે ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગમાં સત્ય, જપ, તપ અને દાનને ધર્મ કહેવાય છે; ક્રિયા અને ધર્મ ઘટે છે અને સત્યધર્મ વધે છે.

પ્રજાયન્તે તતઃ શૂરા આયુષ્મન્તો મહાબલાઃ। ન્યસ્તદણ્ડમહાભાગા યજ્વાનો બ્રહ્મવાદિનઃ ।। ૫૭.

પછી શૂરવીર, દીર્ઘાયુ અને મહાબળવાન, ભાગ્યશાળી, યજ્ઞકર્તા અને બ્રહ્મવેદી પુરુષો જન્મે છે.