વાયુપુરાણમ્

દ્વાપરં દ્વે સહસ્રે તુ યુગમાહુર્મનીષિણઃ । તસ્યાપિ દ્વિશતી સન્ધ્યા સન્ધયાંશઃ સન્ધ્યયા સમઃ ।। ૫૭.

દ્વાપરયુગ બે હજાર વર્ષનું કહેવાય છે. તેમાં બે સો વર્ષની સંધ્યા અને સંધ્યાની જેટલો સંધ્યાંશ હોય છે.

કલિં વર્ષસહસ્રન્તુ યુગમાહુર્મનીષિણઃ। તસ્યાપ્યેકશતી સન્ધ્યા સન્ધ્યયા સમઃ ।। ૫૭.

કલિયુગ એક હજાર વર્ષનું કહેવાય છે. તેમાં એક સો વર્ષની સંધ્યા હોય છે અને એટલાં જ વર્ષનો સંધ્યાંશ પણ હોય છે.

એષા દ્વાદશસાહસ્રી યુગાખ્યા પરિકીર્ત્તિતા। કૃતં ત્રેતા દ્વાપરઞ્ચ કલિશ્ચૈવ ચતુષ્ટયમ્ ।। ૫૭.

આ રીતે કુલ બાર હજાર વર્ષનો યુગચક્ર કહેવાય છે: કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ — આ ચારેય મળીને.

અત્ર સંવત્સરાઃ સૃષ્ટા માનુષેણ પ્રમાણતઃ। કૃતસ્ય તાવદ્વક્ષ્યામિ વર્ષાણાં તત્પ્રમાણતઃ ।। ૫૭.

અહીં વર્ષો માનવીય માપ પ્રમાણે ગણાય છે. હવે હું કૃતયુગના વર્ષોની સંખ્યા એ પ્રમાણે કહું છું.

સહસ્રાણાં શતાન્યત્ર ચતુર્દશ તુ સઙ્ખ્યયા। ચત્વારિંશત્ સહસ્રાણિ કલિકાલયુગસ્ય તુ ।। ૫૭.

અહીં ગણતરી મુજબ ચૌદ લાખ વર્ષ થાય છે અને કલિયુગના સમયમાં ચાલીસ હજાર વર્ષ ગણાય છે.

એવં સઙ્‌ખ્યાતકાલશ્ચ કાલેષ્વિહ વિશેષતઃ। એવં ચતુર્યુગઃ કાલો વિના સન્ધ્યાંશકૈઃ સ્મૃતઃ ।। ૫૭.

આ રીતે સમયની ગણતરી ખાસ કરીને અહીં કરવામાં આવે છે. ચારેય યુગનો સમય સંધ્યાંશ છોડીને ગણાય છે.

ચત્વારિંશત્ર્ત્રીણિ ચૈવ નિયુતાનિ ચ સઙ્ખ્યયા । વિંશતિશ્ચ સહસ્રાણિ સસન્ધ્યાંશશ્ચતુર્યુગઃ ।। ૫૭.

ગણતરી પ્રમાણે ત્રેતાલીસ નિયુત અને વીસ હજાર વર્ષ, સંધ્યાંશ સહિત, ચારેય યુગ માટે કહેવાય છે.

એવં ચતુર્યુગાખ્યા તુ સાધિકા હ્યેકસપ્તતિઃ। કૃતત્રેતાદિયુક્તા સા મનોરન્તરમુચ્યતે ।। ૫૭.

આ રીતે ચારેય યુગનો કુલ સમય, વધારાને લઈને, એકોતેર ગણાય છે. કૃત, ત્રેતા વગેરે જોડીને તેને મન્વંતર કહેવાય છે.

મન્વન્તરસ્ય સઙ્ખ્યા તુ વર્ષાગ્રેણ નિબોધત। ત્રિંશત્કોટ્યસ્તુ વર્ષાણાં માનુષેણ પ્રકીર્તિતાઃ ।। ૫૭.

મન્વંતરનાં વર્ષોની સંખ્યા હવે સાંભળો: માનવીય ગણતરી પ્રમાણે તે ત્રીસ કરોડ વર્ષ કહેવાય છે.

સપ્તષષ્ટિસ્તથાન્યાનિ નિયુતાન્યધિકાનિ તુ। વિંશતિશ્ચ સહસ્રાણિ કાલોઽયં સાધિકાં વિના ।। ૫૭.

આ ઉપરાંત સડસઠ નિયુત અને વીસ હજાર વર્ષ વધારાના ગણાય છે. આ સમય વધારાને છોડીને ગણાય છે.

મન્વન્તરસ્ય સઙ્ખ્યૈષા સઙ્ખ્યાવિદ્ભિર્દ્વિજૈઃ સ્મૃતા। મન્વન્તરસ્ય કાલોઽયં યુગૈઃ સાર્દ્ધં પ્રકીર્તિતઃ ।। ૫૭.

મન્વંતરની આ ગણતરી સંખ્યાજ્ઞ બ્રાહ્મણો દ્વારા માનવામાં આવે છે. મન્વંતરનો સમય યુગો સાથે મળીને જણાવવામાં આવ્યો છે.

ચતુઃ સહસ્રયુક્તં વૈ પ્રથમન્તત્ કૃતં યુગમ્। ત્રેતાવશિષ્ટં વક્ષ્યામિ દ્વાપરં કલિમેવ ચ ।। ૫૭.

પ્રથમ કૃતયુગ ચાર હજાર વર્ષ સાથે જોડાયેલું છે. હવે હું બાકી ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ યુગ પણ કહું છું.

યુગપત્સમવેતાર્થો દ્વિધા વક્તું ન શક્યતે। ક્રમાગતં મયા હ્યેતત્તુભ્યં પ્રોક્તં યુગદ્વયમ્। ઋષિવંશપ્રસઙ્ગેન વ્યાકુલત્વાત્તથૈવ ચ ।। ૫૭.

યુગોની વાત એક સાથે અને અલગ-અલગ રીતે કહી શકાય તેમ નથી. ક્રમ પ્રમાણે મેં તને બે યુગોની વાત કહી છે, કારણ કે ઋષિવંશના પ્રસંગ અને વિષયની જટિલતા છે.

તત્ર ત્રેતાયુગસ્યાદૌ મનુઃ સપ્તર્ષયશ્ચ તે। શ્રૌતં સ્માર્ત્તઞ્ચ ધર્મઞ્ચ બ્રહ્મણા ચ પ્રચોદિતમ્ ।। ૫૭.

ત્યાં ત્રેતાયુગની શરૂઆતમાં મનુ અને સત્તર ઋષિઓએ, બ્રહ્માના પ્રેરણાથી, શાસ્ત્રોક્ત અને પરંપરાગત ધર્મ સ્થાપ્યા.

દારાગ્નિહોત્રસંયોગમૃગ્યજુઃ સામસંજ્ઞિતમ્। ઇત્યાદિલક્ષણં શ્રૌતં ધર્મં સપ્તર્ષયોઽબ્રુવન્ ।। ૫૭.

પત્ની અને અગ્નિહોત્રના સંયોગથી, ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદ નામે ઓળખાતા, આવા લક્ષણો ધરાવતો શાસ્ત્રોક્ત ધર્મ સત્તર ઋષિઓએ જાહેર કર્યો.

પરસ્પરાગતં ધર્મં સ્માર્ત્તઞ્ચાચારલક્ષણમ્। વર્ણાશ્રમાચારયુતં મનુઃ સ્વાયમ્ભુવોઽબ્રવીત્ ।। ૫૭.

પરસ્પર આચરણથી અને વર્ણાશ્રમની રીતોથી યુક્ત, આવા પરંપરાગત ધર્મની વાત સ્વાયંભુવ મનુએ કરી.

સત્યેન બ્રહ્મચર્યેણ શ્રુતેન તપસા ચ વૈ। તેષાં સુતપ્તતપસામાર્ષેયેણ ક્રમેણ તુ ।। ૫૭.

સત્ય, બ્રહ્મચર્ય, અધ્યયન અને તપસ્યા દ્વારા, જેઓએ ઘન તપ કર્યું હતું, તેઓએ ઋષિઓની પદ્ધતિને અનુસર્યું.

સપ્તર્ષીણાં મનોશ્ચૈવ આદ્યે ત્રેતાયુગસ્ય તુ । અબુદ્ધિપૂર્વકં તેષામક્રિયાપૂર્વમેવ ચ ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગની શરૂઆતમાં સત્તર ઋષિઓ અને મનુ માટે, એ બધું પૂર્વજ્ઞાન કે પૂર્વકર્મ વિના જ થયું હતું.

અભિવ્યક્તાસ્તુ તે મન્ત્રાસ્તારકાદ્યૈર્નિદર્શનૈઃ। આદિકલ્પે તુ દેવાનાં પ્રાદુર્ભૂતાસ્તુ તે સ્વયમ્ ।। ૫૭.

એ મંત્રો તારાઓ અને બીજા સંકેતો દ્વારા પ્રગટ થયા; શરૂઆતના યુગમાં દેવતાઓમાં એ મંત્રો સ્વયં પ્રગટ થયા.

પ્રણાશે ત્વથ સિદ્ધીનામપ્યાસાઞ્ચ પ્રવર્ત્તનમ્। આસન્ મન્ત્રા વ્યતીતેષુ યે કલ્પેષુ સહસ્રશઃ। તેમન્ત્રા વૈ પુનસ્તેષાં પ્રતિભાસસમુત્થિતાઃ ।। ૫૭.

સિદ્ધિઓના અંત અને નવી સિદ્ધિઓના આરંભ સમયે, હજારો મંત્રો ગયા યુગોમાં હતા; એ બધા મંત્રો ફરીથી એમની અંદર પ્રબોધથી ઉદ્ભવ્યા.

ઋચો યજૂંષિ સામાનિ મન્ત્રાશ્ચાથર્વણાનિ ચ। સપ્તર્ષિભિસ્તુ તે પ્રોક્તાઃ સ્માર્તં ધર્મં મનુર્જગૌ ।। ૫૭.

ઋચા, યજુસ, સામ અને અથર્વણના મંત્રો સત્તર ઋષિઓએ ઉચ્ચાર્યા; મનુએ પરંપરાગત ધર્મ જાહેર કર્યો.

ત્રેતાદૌ સંહિતા વેદાઃ કેવલા ધર્મશેષતઃ। સંરોધાદાયુષશ્ચૈવ વ્યસ્યન્તે દ્વાપરેષુ તે ।। ૫૭.

ત્રેતાની શરૂઆતમાં વેદો એકસાંકળ સંહિતારૂપે હતા, ધર્મનો થોડો જ ભાગ બચેલો હતો; આયુષ્ય અને નિયંત્રણના કારણે, દ્વાપર યુગમાં એ વિભાજિત થયા.

ઋષયસ્તપસા દેવાઃ કલૌ ચ દ્વાપરેષુ વૈ। અનાદિનિધના દિવ્યાઃ પૂર્વં સૃષ્ટાઃ સ્વયમ્ભુવા ।। ૫૭.

ઋષિઓએ તપસ્યા દ્વારા અને દેવતાઓએ કલી તથા દ્વાપર યુગમાં, સ્વયંભુવ દ્વારા પ્રાચીનકાળે, અનાદિ અને અમર સ્વરૂપે જન્મ લીધો.

સધર્માઃ સપ્રજાઃ સાઙ્ગા યથાધર્મં યુગે યુગે। વિક્રીડન્તે સમાનાર્થા વેદવાદા યથાયુગમ્ ।। ૫૭.

પોતાના ધર્મ, સંતાન અને અંગો સાથે, દરેક યુગમાં યોગ્ય ધર્મ પ્રમાણે, એ લોકો એકસાથે રમે છે અને યુગ પ્રમાણે વેદનો ઉપદેશ આપે છે.

આરમ્ભયજ્ઞા ક્ષત્રસ્ય હવિર્યજ્ઞા વિશામ્પતેઃ। પરિચાર યજ્ઞાઃ શૂદ્રાસ્તુ જપયજ્ઞા દ્વિજોત્તમાઃ ।। ૫૭.

આરંભયજ્ઞો ક્ષત્રિયોના છે; હવિર્યજ્ઞો પ્રજાપતિના છે; સેવા યજ્ઞો શૂદ્રોના છે; જપયજ્ઞો શ્રેષ્ઠ દ્વિજોના છે.

તથા પ્રમુદિતા વર્ણાસ્ત્રેતાયાં ધર્મપાલિતાઃ। ક્રિયાવન્તઃ પ્રજાવન્તઃ સમૃદ્ધાઃ સુખિનસ્તથા ।। ૫૭.

આ રીતે ત્રેતાયુગમાં ધર્મથી રક્ષાયેલા વર્ણો આનંદિત, કર્મશીલ, સંતાનવંત, સમૃદ્ધ અને સુખી હતા.

બ્રાહ્મણાનનુવર્ત્તન્તે ક્ષત્રિયાઃ ક્ષત્રિયાન્ વિશઃ। વૈશ્યાનુવર્તિનઃ શૂદ્રાઃ પરસ્પરમનુવ્રતાઃ ।। ૫૭.

ક્ષત્રિયોએ બ્રાહ્મણોનું અનુસરણ કર્યું; પ્રજાએ ક્ષત્રિયોને અનુસરી; શૂદ્રોએ વૈશ્યોનું અનુસરણ કર્યું; બધા એકબીજાને અનુસરે.

શુભાઃ પ્રવૃત્તયસ્તેષાં ધર્મા વર્ણાશ્રમાસ્તથા। સઙ્કલ્પિતેન મનસા વાચોક્તેન સ્વસર્મણા। ત્રેતાયુગે ત્વવિકલઃ કર્મ્મારમ્ભઃ પ્રસિદ્ધ્યતિ ।। ૫૭.

એમના શુભ કર્મો, ધર્મો, વર્ણો અને આશ્રમો, મનથી નિશ્ચય, વાણીથી અને પોતાના કર્તવ્યથી, ત્રેતાયુગમાં નિર્વિકાર અને સફળ થતા હતા.

આયુર્મેધા બલં રૂપમારોગ્યં ધર્મશીલતા। સર્વસાધારણા હ્યેતે ત્રેતાયાં વૈ ભવન્ત્યુત ।। ૫૭.

આયુષ્ય, બુદ્ધિ, બળ, રૂપ, આરોગ્ય અને ધર્મનিষ্ঠા ત્રેતાયુગમાં સૌને સામાન્ય રીતે પ્રાપ્ત હતી.