વાયુપુરાણમ્

ત્રીણિ પર્ષશતાન્યેવ ષષ્ટિવર્ષાણિ યાનિ ચ। દિવ્યઃ સંવત્સરો હ્યેષ માનુષેણ પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૫૭.

ત્રણસો સાઠ અને એમાં વધુ સાઠ વર્ષ મળીને, મનુષ્ય ગણતરી પ્રમાણે, એક દૈવી વર્ષ કહેવાય છે.

ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ માનુષેણ પ્રમાણતઃ। ત્રિંશદ્યાનિ તુ વર્ષાણિ મતઃ સપ્તર્ષિવત્સરઃ ।। ૫૭.

મનુષ્યના ત્રણ હજાર અને વધુ ત્રીસ વર્ષ, એ સાત ઋષિઓનું એક વર્ષ કહેવાય છે.

નવ યાનિ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં માનુષાણિ તુ । અન્યાનિ નવતિશ્ચૈવ ક્રૌઞ્ચઃ સંવત્સરઃ સ્મૃતઃ ।। ૫૭.

નવ હજાર અને વધુ નવ્વદ વર્ષ, એ ક્રૌંચનું વર્ષ કહેવાય છે.

ષટ્‌ત્રિંશત્તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં માનુષાણિ તુ । વર્ષાણાન્તુ શતં જ્ઞેયં દિવ્યો હ્યેષ વિધિઃ સ્મૃતઃ ।। ૫૭.

છત્રીસ હજાર અને વધુ એકસો વર્ષ, એ દૈવી ગણતરી પ્રમાણે ગણાય છે.

ત્રીણ્યેવ નિયુતાન્યેવ વર્ષાણાં માનુષાણિ ચ। ષષ્ટિશ્ચૈવ સહસ્રાણિ સઙ્ખ્યાતાનિ તુ સઙ્ખ્યયા। દિવ્યવર્ષસહસ્રન્તુ પ્રાહુઃ સઙ્ખ્યાવિદો જનાઃ ।। ૫૭.

ત્રણ લાખ અને વધુ સાઠ હજાર મનુષ્ય વર્ષ, ગણતરી પ્રમાણે, સંખ્યાજ્ઞ લોકો કહે છે કે એ એક હજાર દૈવી વર્ષ છે.

ઇત્યેવમૃષિભિર્ગીતં દિવ્યયા સઙ્ખ્યયાન્વિતમ્। દિવ્યેનૈવ પ્રમાણેન યુગસઙ્કચાપ્રકલ્પનમ્ ।। ૫૭.

આ રીતે ઋષિઓએ દિવ્ય ગણતરી સાથે યુગોની વ્યવસ્થા ગાઈ છે અને દિવ્ય માપથી તેનું વર્ણન કર્યું છે.

ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાનિ કવયો વિદુઃ। પૂર્વં કૃતયુગં નામ તતસ્ત્રેતા વિધીયતે। દ્વાપરશ્ચ કલિ શ્ચૈવ યુગાન્યેતાનિ કલ્પયેત્ ।। ૫૭.

ભારતભૂમિમાં ચાર યુગો છે એવું કવિઓ જાણે છે. પહેલું કૃતયુગ કહેવાય છે, પછી ત્રેતાયુગ આવે છે, પછી દ્વાપર અને છેલ્લે કલિયુગ, આ ચારેય યુગ ગણવામાં આવે છે.

ચત્વાર્યાહુઃ સહસ્રાણિ વર્ષાણાન્તુ કૃતં યુગમ્। તત્ર તાવચ્છતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ ।। ૫૭.

કૃતયુગ ચાર હજાર વર્ષનું કહેવાય છે. તેમાં શતક વર્ષની સંધ્યા હોય છે અને એટલાં જ વર્ષનો સંધ્યાંશ પણ હોય છે.

ઇત રાસુ ચ સન્ધ્યાસુ સન્ધ્યાંશેષુ ચ વૈ ત્રિષુ । એકાપાયેન વર્ત્તન્તે સહસ્રાણિ શતાનિ ચ ।। ૫૭.

આ ત્રણેય સંધ્યા અને સંધ્યાંશમાં, દરેકમાં, હજાર અને સો વર્ષ એક-એક ઓછા કરીને ગણાય છે.

ત્રેતા ત્રીણિ સહસ્રાણિ સઙ્ખ્યૈવ પરિકીર્ત્યતે। તસ્યાસ્તુ ત્રિશતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગ ત્રણ હજાર વર્ષનું ગણાય છે. તેમાં ત્રણ સો વર્ષની સંધ્યા અને એટલાં જ વર્ષનો સંધ્યાંશ હોય છે.

દ્વાપરં દ્વે સહસ્રે તુ યુગમાહુર્મનીષિણઃ । તસ્યાપિ દ્વિશતી સન્ધ્યા સન્ધયાંશઃ સન્ધ્યયા સમઃ ।। ૫૭.

દ્વાપરયુગ બે હજાર વર્ષનું કહેવાય છે. તેમાં બે સો વર્ષની સંધ્યા અને સંધ્યાની જેટલો સંધ્યાંશ હોય છે.

કલિં વર્ષસહસ્રન્તુ યુગમાહુર્મનીષિણઃ। તસ્યાપ્યેકશતી સન્ધ્યા સન્ધ્યયા સમઃ ।। ૫૭.

કલિયુગ એક હજાર વર્ષનું કહેવાય છે. તેમાં એક સો વર્ષની સંધ્યા હોય છે અને એટલાં જ વર્ષનો સંધ્યાંશ પણ હોય છે.

એષા દ્વાદશસાહસ્રી યુગાખ્યા પરિકીર્ત્તિતા। કૃતં ત્રેતા દ્વાપરઞ્ચ કલિશ્ચૈવ ચતુષ્ટયમ્ ।। ૫૭.

આ રીતે કુલ બાર હજાર વર્ષનો યુગચક્ર કહેવાય છે: કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ — આ ચારેય મળીને.

અત્ર સંવત્સરાઃ સૃષ્ટા માનુષેણ પ્રમાણતઃ। કૃતસ્ય તાવદ્વક્ષ્યામિ વર્ષાણાં તત્પ્રમાણતઃ ।। ૫૭.

અહીં વર્ષો માનવીય માપ પ્રમાણે ગણાય છે. હવે હું કૃતયુગના વર્ષોની સંખ્યા એ પ્રમાણે કહું છું.

સહસ્રાણાં શતાન્યત્ર ચતુર્દશ તુ સઙ્ખ્યયા। ચત્વારિંશત્ સહસ્રાણિ કલિકાલયુગસ્ય તુ ।। ૫૭.

અહીં ગણતરી મુજબ ચૌદ લાખ વર્ષ થાય છે અને કલિયુગના સમયમાં ચાલીસ હજાર વર્ષ ગણાય છે.

એવં સઙ્‌ખ્યાતકાલશ્ચ કાલેષ્વિહ વિશેષતઃ। એવં ચતુર્યુગઃ કાલો વિના સન્ધ્યાંશકૈઃ સ્મૃતઃ ।। ૫૭.

આ રીતે સમયની ગણતરી ખાસ કરીને અહીં કરવામાં આવે છે. ચારેય યુગનો સમય સંધ્યાંશ છોડીને ગણાય છે.

ચત્વારિંશત્ર્ત્રીણિ ચૈવ નિયુતાનિ ચ સઙ્ખ્યયા । વિંશતિશ્ચ સહસ્રાણિ સસન્ધ્યાંશશ્ચતુર્યુગઃ ।। ૫૭.

ગણતરી પ્રમાણે ત્રેતાલીસ નિયુત અને વીસ હજાર વર્ષ, સંધ્યાંશ સહિત, ચારેય યુગ માટે કહેવાય છે.

એવં ચતુર્યુગાખ્યા તુ સાધિકા હ્યેકસપ્તતિઃ। કૃતત્રેતાદિયુક્તા સા મનોરન્તરમુચ્યતે ।। ૫૭.

આ રીતે ચારેય યુગનો કુલ સમય, વધારાને લઈને, એકોતેર ગણાય છે. કૃત, ત્રેતા વગેરે જોડીને તેને મન્વંતર કહેવાય છે.

મન્વન્તરસ્ય સઙ્ખ્યા તુ વર્ષાગ્રેણ નિબોધત। ત્રિંશત્કોટ્યસ્તુ વર્ષાણાં માનુષેણ પ્રકીર્તિતાઃ ।। ૫૭.

મન્વંતરનાં વર્ષોની સંખ્યા હવે સાંભળો: માનવીય ગણતરી પ્રમાણે તે ત્રીસ કરોડ વર્ષ કહેવાય છે.

સપ્તષષ્ટિસ્તથાન્યાનિ નિયુતાન્યધિકાનિ તુ। વિંશતિશ્ચ સહસ્રાણિ કાલોઽયં સાધિકાં વિના ।। ૫૭.

આ ઉપરાંત સડસઠ નિયુત અને વીસ હજાર વર્ષ વધારાના ગણાય છે. આ સમય વધારાને છોડીને ગણાય છે.

મન્વન્તરસ્ય સઙ્ખ્યૈષા સઙ્ખ્યાવિદ્ભિર્દ્વિજૈઃ સ્મૃતા। મન્વન્તરસ્ય કાલોઽયં યુગૈઃ સાર્દ્ધં પ્રકીર્તિતઃ ।। ૫૭.

મન્વંતરની આ ગણતરી સંખ્યાજ્ઞ બ્રાહ્મણો દ્વારા માનવામાં આવે છે. મન્વંતરનો સમય યુગો સાથે મળીને જણાવવામાં આવ્યો છે.

ચતુઃ સહસ્રયુક્તં વૈ પ્રથમન્તત્ કૃતં યુગમ્। ત્રેતાવશિષ્ટં વક્ષ્યામિ દ્વાપરં કલિમેવ ચ ।। ૫૭.

પ્રથમ કૃતયુગ ચાર હજાર વર્ષ સાથે જોડાયેલું છે. હવે હું બાકી ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ યુગ પણ કહું છું.

યુગપત્સમવેતાર્થો દ્વિધા વક્તું ન શક્યતે। ક્રમાગતં મયા હ્યેતત્તુભ્યં પ્રોક્તં યુગદ્વયમ્। ઋષિવંશપ્રસઙ્ગેન વ્યાકુલત્વાત્તથૈવ ચ ।। ૫૭.

યુગોની વાત એક સાથે અને અલગ-અલગ રીતે કહી શકાય તેમ નથી. ક્રમ પ્રમાણે મેં તને બે યુગોની વાત કહી છે, કારણ કે ઋષિવંશના પ્રસંગ અને વિષયની જટિલતા છે.

તત્ર ત્રેતાયુગસ્યાદૌ મનુઃ સપ્તર્ષયશ્ચ તે। શ્રૌતં સ્માર્ત્તઞ્ચ ધર્મઞ્ચ બ્રહ્મણા ચ પ્રચોદિતમ્ ।। ૫૭.

ત્યાં ત્રેતાયુગની શરૂઆતમાં મનુ અને સત્તર ઋષિઓએ, બ્રહ્માના પ્રેરણાથી, શાસ્ત્રોક્ત અને પરંપરાગત ધર્મ સ્થાપ્યા.

દારાગ્નિહોત્રસંયોગમૃગ્યજુઃ સામસંજ્ઞિતમ્। ઇત્યાદિલક્ષણં શ્રૌતં ધર્મં સપ્તર્ષયોઽબ્રુવન્ ।। ૫૭.

પત્ની અને અગ્નિહોત્રના સંયોગથી, ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદ નામે ઓળખાતા, આવા લક્ષણો ધરાવતો શાસ્ત્રોક્ત ધર્મ સત્તર ઋષિઓએ જાહેર કર્યો.

પરસ્પરાગતં ધર્મં સ્માર્ત્તઞ્ચાચારલક્ષણમ્। વર્ણાશ્રમાચારયુતં મનુઃ સ્વાયમ્ભુવોઽબ્રવીત્ ।। ૫૭.

પરસ્પર આચરણથી અને વર્ણાશ્રમની રીતોથી યુક્ત, આવા પરંપરાગત ધર્મની વાત સ્વાયંભુવ મનુએ કરી.

સત્યેન બ્રહ્મચર્યેણ શ્રુતેન તપસા ચ વૈ। તેષાં સુતપ્તતપસામાર્ષેયેણ ક્રમેણ તુ ।। ૫૭.

સત્ય, બ્રહ્મચર્ય, અધ્યયન અને તપસ્યા દ્વારા, જેઓએ ઘન તપ કર્યું હતું, તેઓએ ઋષિઓની પદ્ધતિને અનુસર્યું.

સપ્તર્ષીણાં મનોશ્ચૈવ આદ્યે ત્રેતાયુગસ્ય તુ । અબુદ્ધિપૂર્વકં તેષામક્રિયાપૂર્વમેવ ચ ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગની શરૂઆતમાં સત્તર ઋષિઓ અને મનુ માટે, એ બધું પૂર્વજ્ઞાન કે પૂર્વકર્મ વિના જ થયું હતું.

અભિવ્યક્તાસ્તુ તે મન્ત્રાસ્તારકાદ્યૈર્નિદર્શનૈઃ। આદિકલ્પે તુ દેવાનાં પ્રાદુર્ભૂતાસ્તુ તે સ્વયમ્ ।। ૫૭.

એ મંત્રો તારાઓ અને બીજા સંકેતો દ્વારા પ્રગટ થયા; શરૂઆતના યુગમાં દેવતાઓમાં એ મંત્રો સ્વયં પ્રગટ થયા.