વાયુપુરાણમ્

લૌકિકેન પ્રમાણેન વિબુદ્ધોઽબ્દસ્તુ માનુષઃ। તેનાબ્દેન પ્રસઙ્ખ્યાય વક્ષ્યામીહ ચતુર્યુગમ્ ।। ૫૭.૫ . નિમેષકાલઃ કાષ્ઠા ચ કલાશ્ચાપિ મુહૂર્ત્તકાઃ। નિમેષકાલતુલ્યં હિ વિદ્યાલ્લઘ્વક્ષરઞ્ચયત્ ।। ૫૭.

દૈનિક માપ પ્રમાણે, એક વર્ષ મનુષ્યનું વર્ષ કહેવાય છે. એ વર્ષથી હવે હું ચાર યુગની ગણતરી સમજાવીશ. નિમેષનો સમય, કાષ્ઠા, કલાઓ અને મુહૂર્ત — એમાં નિમેષ જેટલો સમય 'લઘુ અક્ષર' કહેવાય છે.

કાષ્ઠા નિમેષા દશ પઞ્ચ ચૈવ ત્રિંશચ્ચ કાષ્ઠા ગણયેત્ કલાસ્તાઃ। ત્રિંશત્ કલાશ્ચૈવ ભવેન્મુહૂર્ત્તાસ્તત્ર્ત્રિંશતા રાત્ર્યહની સમેતે ।। ૫૭.

પંદર નિમેષને એક કાષ્ઠા ગણવી, ત્રીસ કાષ્ઠા એક કલાં બને છે. ત્રીસ કલાઓ એક મુહૂર્ત બને છે અને ત્રીસ મુહૂર્ત મળીને એક દિવસ-રાત થાય છે.

અહોરાત્રે વિભજતે સૂર્યો માનુષદૈવિકે। તત્રાહઃ કર્મચેષ્ટાયાં રાત્રિઃ સ્વપ્નાય કલ્પ્યતે ।। ૫૭.

સૂર્ય દિવસ અને રાતને મનુષ્ય અને દેવતાઓના માપ પ્રમાણે વહેંચે છે. એમાં દિવસ કામકાજ માટે છે અને રાત ઊંઘવા માટે છે.

પિત્ર્યે રાત્ર્યહની માસઃ પ્રવિભાગસ્તયોઃ પુનઃ। કૃષ્ણ પક્ષસ્ત્વહસ્તેષાં શુક્લઃ સ્વપ્નાય શર્વરી ।। ૫૭.

પિતૃઓ માટે એક મહિનો એટલે એક દિવસ અને એક રાત. એમાં કૃષ્ણપક્ષ એમનો દિવસ છે અને શુક્લપક્ષ એમની ઊંઘવાની રાત છે.

ત્રિંશચ્ચ માનુષા માસાઃ પિત્ર્યો માસશ્ચ સ સ્મૃતઃ। શતાનિ ત્રીણિ માસાનાં ષષ્ટયા ચાપ્યધિકાનિ વૈ। પિત્ર્યઃ સંવત્સરો હ્યેષ માનુષેણ વિભાવ્યતે ।। ૫૭.

ત્રીસ મનુષ્ય મહિના પિતૃઓનો એક મહિનો ગણાય છે. ત્રણસો સાઠ અને એમાં વધુ સાઠ મહિના મળીને પિતૃઓનો એક વર્ષ થાય છે, એમ મનુષ્ય ગણતરી પ્રમાણે કહેવાય છે.

માનુષેણૈવ માનેન વર્ષાણાં યચ્છતં ભવેત્ । પિદૄણાં ત્રીણિ વર્ષાણિ સઙ્ખયાતાનીહ તાનિ વૈ। ચત્વાર શ્ચાધિકા માસાઃ પિત્રે ચૈવેહ કીર્ત્તિતાઃ ।। ૫૭.

મનુષ્ય માપ પ્રમાણે, સો વર્ષ એટલે પિતૃઓના ત્રણ વર્ષ થાય છે અને ચાર મહિના વધુ પણ અહીં પિતૃઓ માટે કહેવાયા છે.

લોકિકેનૈવ માનેન અબ્દો યો માનુષઃ સ્મૃતઃ। એતદ્દિવ્યમહોરાત્રં શાસ્ત્રેઽસ્મિન્ નિશ્વયો મતઃ ।। ૫૭.

દૈનિક માપ પ્રમાણે, જે વર્ષ મનુષ્યનું કહેવાય છે, એ જ અહીંના શાસ્ત્રમાં એક દૈવ દિવસ-રાત માનવામાં આવ્યું છે.

દિવ્યે રાત્ર્યહની વર્ષં પ્રવિભાગસ્તયોઃ પુનઃ । અહસ્તત્રોદગયનં રાત્રિઃ સ્યાદ્દક્ષિણાયનમ્ ।। ૫૭.

દૈવી વર્ષ પણ દિવસ અને રાતમાં વહેંચાય છે. એમાં દિવસ ઉત્તરાયણ છે અને રાત દક્ષિણાયણ છે.

યે તે રાત્ર્યહની દિવ્યે પ્રસઙ્ખયાતે તયોઃ પુનઃ। ત્રિંશચ્ચ તાનિ વર્ષાણિ દિવ્યો માસસ્તુ સ સ્મૃતઃ ।। ૫૭.

દૈવી દિવસ અને રાત, એમ ત્રીસ મળીને એક દૈવી મહિનો ગણાય છે.

માનુષઞ્ચ શતં વિદ્ધિ દિવ્યમાસાસ્ત્રયસ્તુ તે। દશ ચૈવ તથાહાનિ દિવ્યો હ્યેષ વિધિઃ સ્મૃતઃ ।। ૫૭.

મનુષ્યના સો વર્ષ એટલે ત્રણ દૈવી મહિના અને દસ દિવસ થાય છે. આ જ દૈવી ગણતરી કહેવાય છે.

ત્રીણિ પર્ષશતાન્યેવ ષષ્ટિવર્ષાણિ યાનિ ચ। દિવ્યઃ સંવત્સરો હ્યેષ માનુષેણ પ્રકીર્ત્તિતઃ ।। ૫૭.

ત્રણસો સાઠ અને એમાં વધુ સાઠ વર્ષ મળીને, મનુષ્ય ગણતરી પ્રમાણે, એક દૈવી વર્ષ કહેવાય છે.

ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ માનુષેણ પ્રમાણતઃ। ત્રિંશદ્યાનિ તુ વર્ષાણિ મતઃ સપ્તર્ષિવત્સરઃ ।। ૫૭.

મનુષ્યના ત્રણ હજાર અને વધુ ત્રીસ વર્ષ, એ સાત ઋષિઓનું એક વર્ષ કહેવાય છે.

નવ યાનિ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં માનુષાણિ તુ । અન્યાનિ નવતિશ્ચૈવ ક્રૌઞ્ચઃ સંવત્સરઃ સ્મૃતઃ ।। ૫૭.

નવ હજાર અને વધુ નવ્વદ વર્ષ, એ ક્રૌંચનું વર્ષ કહેવાય છે.

ષટ્‌ત્રિંશત્તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં માનુષાણિ તુ । વર્ષાણાન્તુ શતં જ્ઞેયં દિવ્યો હ્યેષ વિધિઃ સ્મૃતઃ ।। ૫૭.

છત્રીસ હજાર અને વધુ એકસો વર્ષ, એ દૈવી ગણતરી પ્રમાણે ગણાય છે.

ત્રીણ્યેવ નિયુતાન્યેવ વર્ષાણાં માનુષાણિ ચ। ષષ્ટિશ્ચૈવ સહસ્રાણિ સઙ્ખ્યાતાનિ તુ સઙ્ખ્યયા। દિવ્યવર્ષસહસ્રન્તુ પ્રાહુઃ સઙ્ખ્યાવિદો જનાઃ ।। ૫૭.

ત્રણ લાખ અને વધુ સાઠ હજાર મનુષ્ય વર્ષ, ગણતરી પ્રમાણે, સંખ્યાજ્ઞ લોકો કહે છે કે એ એક હજાર દૈવી વર્ષ છે.

ઇત્યેવમૃષિભિર્ગીતં દિવ્યયા સઙ્ખ્યયાન્વિતમ્। દિવ્યેનૈવ પ્રમાણેન યુગસઙ્કચાપ્રકલ્પનમ્ ।। ૫૭.

આ રીતે ઋષિઓએ દિવ્ય ગણતરી સાથે યુગોની વ્યવસ્થા ગાઈ છે અને દિવ્ય માપથી તેનું વર્ણન કર્યું છે.

ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાનિ કવયો વિદુઃ। પૂર્વં કૃતયુગં નામ તતસ્ત્રેતા વિધીયતે। દ્વાપરશ્ચ કલિ શ્ચૈવ યુગાન્યેતાનિ કલ્પયેત્ ।। ૫૭.

ભારતભૂમિમાં ચાર યુગો છે એવું કવિઓ જાણે છે. પહેલું કૃતયુગ કહેવાય છે, પછી ત્રેતાયુગ આવે છે, પછી દ્વાપર અને છેલ્લે કલિયુગ, આ ચારેય યુગ ગણવામાં આવે છે.

ચત્વાર્યાહુઃ સહસ્રાણિ વર્ષાણાન્તુ કૃતં યુગમ્। તત્ર તાવચ્છતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ ।। ૫૭.

કૃતયુગ ચાર હજાર વર્ષનું કહેવાય છે. તેમાં શતક વર્ષની સંધ્યા હોય છે અને એટલાં જ વર્ષનો સંધ્યાંશ પણ હોય છે.

ઇત રાસુ ચ સન્ધ્યાસુ સન્ધ્યાંશેષુ ચ વૈ ત્રિષુ । એકાપાયેન વર્ત્તન્તે સહસ્રાણિ શતાનિ ચ ।। ૫૭.

આ ત્રણેય સંધ્યા અને સંધ્યાંશમાં, દરેકમાં, હજાર અને સો વર્ષ એક-એક ઓછા કરીને ગણાય છે.

ત્રેતા ત્રીણિ સહસ્રાણિ સઙ્ખ્યૈવ પરિકીર્ત્યતે। તસ્યાસ્તુ ત્રિશતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ ।। ૫૭.

ત્રેતાયુગ ત્રણ હજાર વર્ષનું ગણાય છે. તેમાં ત્રણ સો વર્ષની સંધ્યા અને એટલાં જ વર્ષનો સંધ્યાંશ હોય છે.

દ્વાપરં દ્વે સહસ્રે તુ યુગમાહુર્મનીષિણઃ । તસ્યાપિ દ્વિશતી સન્ધ્યા સન્ધયાંશઃ સન્ધ્યયા સમઃ ।। ૫૭.

દ્વાપરયુગ બે હજાર વર્ષનું કહેવાય છે. તેમાં બે સો વર્ષની સંધ્યા અને સંધ્યાની જેટલો સંધ્યાંશ હોય છે.

કલિં વર્ષસહસ્રન્તુ યુગમાહુર્મનીષિણઃ। તસ્યાપ્યેકશતી સન્ધ્યા સન્ધ્યયા સમઃ ।। ૫૭.

કલિયુગ એક હજાર વર્ષનું કહેવાય છે. તેમાં એક સો વર્ષની સંધ્યા હોય છે અને એટલાં જ વર્ષનો સંધ્યાંશ પણ હોય છે.

એષા દ્વાદશસાહસ્રી યુગાખ્યા પરિકીર્ત્તિતા। કૃતં ત્રેતા દ્વાપરઞ્ચ કલિશ્ચૈવ ચતુષ્ટયમ્ ।। ૫૭.

આ રીતે કુલ બાર હજાર વર્ષનો યુગચક્ર કહેવાય છે: કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ — આ ચારેય મળીને.

અત્ર સંવત્સરાઃ સૃષ્ટા માનુષેણ પ્રમાણતઃ। કૃતસ્ય તાવદ્વક્ષ્યામિ વર્ષાણાં તત્પ્રમાણતઃ ।। ૫૭.

અહીં વર્ષો માનવીય માપ પ્રમાણે ગણાય છે. હવે હું કૃતયુગના વર્ષોની સંખ્યા એ પ્રમાણે કહું છું.

સહસ્રાણાં શતાન્યત્ર ચતુર્દશ તુ સઙ્ખ્યયા। ચત્વારિંશત્ સહસ્રાણિ કલિકાલયુગસ્ય તુ ।। ૫૭.

અહીં ગણતરી મુજબ ચૌદ લાખ વર્ષ થાય છે અને કલિયુગના સમયમાં ચાલીસ હજાર વર્ષ ગણાય છે.

એવં સઙ્‌ખ્યાતકાલશ્ચ કાલેષ્વિહ વિશેષતઃ। એવં ચતુર્યુગઃ કાલો વિના સન્ધ્યાંશકૈઃ સ્મૃતઃ ।। ૫૭.

આ રીતે સમયની ગણતરી ખાસ કરીને અહીં કરવામાં આવે છે. ચારેય યુગનો સમય સંધ્યાંશ છોડીને ગણાય છે.

ચત્વારિંશત્ર્ત્રીણિ ચૈવ નિયુતાનિ ચ સઙ્ખ્યયા । વિંશતિશ્ચ સહસ્રાણિ સસન્ધ્યાંશશ્ચતુર્યુગઃ ।। ૫૭.

ગણતરી પ્રમાણે ત્રેતાલીસ નિયુત અને વીસ હજાર વર્ષ, સંધ્યાંશ સહિત, ચારેય યુગ માટે કહેવાય છે.

એવં ચતુર્યુગાખ્યા તુ સાધિકા હ્યેકસપ્તતિઃ। કૃતત્રેતાદિયુક્તા સા મનોરન્તરમુચ્યતે ।। ૫૭.

આ રીતે ચારેય યુગનો કુલ સમય, વધારાને લઈને, એકોતેર ગણાય છે. કૃત, ત્રેતા વગેરે જોડીને તેને મન્વંતર કહેવાય છે.

મન્વન્તરસ્ય સઙ્ખ્યા તુ વર્ષાગ્રેણ નિબોધત। ત્રિંશત્કોટ્યસ્તુ વર્ષાણાં માનુષેણ પ્રકીર્તિતાઃ ।। ૫૭.

મન્વંતરનાં વર્ષોની સંખ્યા હવે સાંભળો: માનવીય ગણતરી પ્રમાણે તે ત્રીસ કરોડ વર્ષ કહેવાય છે.