વાયુપુરાણમ્

યસ્મિંશ્ચ કારણે પાણિર્વેનસ્ય મથિતઃ પુરા । ક્રુદ્ધૈર્મહર્ષિભિઃ પૂર્વં તત્ સર્વં કથયસ્વ નઃ

કયા કારણથી પ્રાચીન સમયમાં મહર્ષિઓના ક્રોધથી વેનનો હાથ મથાયો હતો, એ બધું અમને કહો.

વર્ણયિષ્યામિ વો વિપ્રાઃ પૃથોર્વૈન્યસ્ય સમ્ભવમ્ । એકાગ્રાઃ પ્રયતાશ્ચૈવ શૂશ્રૂષધ્વં દ્વિજોત્તમાઃ

હું તમને પૃથુ વૈન્યના જન્મની કથા કહિશ, હે બ્રાહ્મણો, તમે એકાગ્ર અને શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળો.

નાશુચેર્નાપિ પાપાય નાશિષ્યાયાહિતાય ચ । વર્ણયેયમિમં પુણ્યં નાવ્રતાય કથઞ્ચન

આ પુણ્યકથા હું કદી પણ અશુદ્ધ, પાપી, અયોગ્ય કે અવ્રતીને કહિશ નહીં.

સ્વર્ગ્યં યશસ્યમાયુષ્યં પુણ્યં વેદૈશ્ચ સમ્મિતમ્ । રહસ્યમૃષિભિઃ પ્રોક્તં શ્રૃણુયાદ્યોઽનસૂયકઃ

આ કથા સ્વર્ગદાયી, યશસ્વી, આયુષ્યવર્ધક, પુણ્ય અને વેદોને અનુરૂપ છે; મહર્ષિઓએ ગુપ્ત રીતે કહી છે, અને જે ઈર્ષ્યા વગર સાંભળે તે માટે છે.

યશ્ચેમં શ્રાવયેન્મર્ત્યઃ પૃથોર્વૈન્યસ્ય સમ્ભવમ્ । બ્રાહ્મણેભ્યો નમસ્કૃત્ય ન સ શોચેત્ કૃતાકૃતમ્ । ગોપ્તા ધર્મસ્ય રાજાસૌ બભૂવાત્રિસમઃ પ્રભુઃ

જે મનુષ્ય પૃથુ વૈન્યના જન્મની આ કથા બ્રાહ્મણોને વંદન કરીને અન્યને સાંભળાવે છે, તે ક્યારેય પોતાના કરેલા કે ન કરેલા કર્મ માટે દુઃખી થતો નથી; એ રાજા ધર્મના રક્ષક અને અત્રિ સમાન શક્તિશાળી હતા.

અત્રિવંશસમુત્પન્નો હ્યઙ્ગો નામ પ્રજાપતિઃ । યસ્ય પુત્રોઽભવદ્વેનો નાત્યર્થં ધાર્મિક સ્તથા

અંગ નામના પ્રજાપતિ અત્રિ વંશમાં જન્મ્યા હતા; તેમનો પુત્ર વેન થયો, જે બહુ ધર્મનિષ્ઠ નહોતો.

જાતો મૃત્યુસુતાયાં વૈ સુનીથાયાં પ્રજાપતિઃ । સ માતામહદોષેણ વેનઃ કાલાત્મજાત્મજઃ

મૃત્યુની પુત્રી સુનીથામાંથી પ્રજાપતિનો જન્મ થયો; માતામાના દોષથી કાળના પુત્ર વેનનો જન્મ થયો.

સ ધર્મં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા કામાલ્લોભે વ્યવર્ત્તત । સ્થાપનં સ્થાપયામાસ ધર્માપેતં સ પાર્થિવઃ

એ રાજાએ ધર્મને પીઠ પાછળ મૂકી, ઈચ્છા અને લોભમાં પડીને તેમાંથી મુખ ફેરવ્યો અને ધર્મ વિહોણું રાજ્ય સ્થાપ્યું.

વેદશાસ્ત્રાણ્યતિક્રમ્ય હ્યધર્મે નિરતોઽભવત્ । નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્કારાઃ પ્રજા સ્તસ્મિન્ પ્રશાસતિ । આસન્ન ચ પપુઃ સોમં હુતં યજ્ઞેષુ દેવતાઃ ॥૨.૧.

વેદ અને શાસ્ત્રોની અવગણના કરીને, તે અધર્મમાં જ લાગ્યો રહ્યો; તેના શાસનમાં લોકો વેદપાઠ અને વષટકાર પણ છોડીને બેઠા. છતાં, નજીકના યજ્ઞોમાં દેવતાઓએ હવનમાં અર્પણ થયેલું સોમ પાન કર્યું.

૬૨.૧૧૦ ન યષ્ટવ્યં ન હોતવ્યમિતિ તસ્ય પ્રજાપતેઃ । આસીત્ પ્રતિજ્ઞા ક્રૂરેયં વિનાશે પ્રત્યુપસ્થિતે

જ્યારે વિનાશ નજીક આવ્યો, ત્યારે એ ક્રૂર રાજાએ એવી પ્રતિજ્ઞા લીધી: 'હવે કોઈ યજ્ઞ કે હવન નહીં થાય.'

અહમિજ્યશ્ચ પૂજ્યશ્ચ સર્વયજ્ઞે દ્વિજાતિભિઃ । મયિ યજ્ઞો વિધાતવ્યો મયિ હોતવ્યમિત્યપિ

'બધા યજ્ઞોમાં દ્વિજોએ માત્ર મને જ પૂજવું અને માન આપવું જોઈએ; યજ્ઞ પણ મારા માટે જ થવો જોઈએ અને હવન પણ મને જ અર્પણ થવો જોઈએ.'

તમતિક્રાન્તમર્યાદમાદદાનમસામ્પ્રતમ્ । ઊચુર્મહર્ષયઃ સર્વે મરીચિપ્રમુખાસ્તથા

જ્યારે એ રાજાએ સીમા ઉલાંઘી અને અજોડ વર્તન કર્યું, ત્યારે મરીચિ સહિત બધા મહર્ષિઓએ તેને કહ્યું.

વયં દીક્ષાં પ્રવેક્ષ્યામઃ સંવત્સરશતાન્ બહૂન્ । માઽધર્મં વેન કાર્ષીસ્ત્વં નૈષ ધર્મઃ સનાતનઃ । નિધને ચ પ્રસૂતોઽસિ પ્રજાપતિરસંશયઃ

'અમે અનેક વર્ષોની દીક્ષા લઈશું; હે વેન, તું અધર્મ ન કર—આ સનાતન ધર્મ નથી. તારી મૃત્યુ પછી તું નિશ્ચિતપણે પ્રજાપતિ તરીકે જન્મે છે.'

પાલયિષ્યે પ્રજાશ્ચેતિ ત્વયા પૂર્વં પ્રતિશ્રુતમ્ । તાંસ્તથા વાદિનઃ સર્વાન્ બ્રહ્મર્ષીનબ્રવીત્તદા

'તમે પહેલાં વચન આપ્યું હતું કે હું પ્રજાનું રક્ષણ કરીશ.' એમ બધા મહર્ષિઓએ કહ્યું ત્યારે તેણે બ્રહ્મર્ષિઓને ઉત્તર આપ્યો.

સ પ્રહસ્ય તુ દુર્બુદ્ધિરિદં વચનકોવિદઃ । સ્રષ્ટા ધર્મસ્ય કશ્ચાન્યઃ શ્રોતવ્યં કસ્ય વૈ મયા

પછી એ દુર્બુદ્ધિ, પણ વાણીમાં નિપુણ રાજાએ હસીને કહ્યું: 'ધર્મનો સર્જક બીજું કોણ છે? હું કાના શબ્દ સાંભળવો જોઈએ?'

વીર્યશ્રુતતપઃસત્યૈર્મયા વા કઃ સમો ભુવિ । મહાત્માનમનૂનં માં યૂયં જાનીત તત્ત્વતઃ

'શક્તિ, જ્ઞાન, તપ અને સત્યમાં ધરતી પર મારા સમાન બીજું કોણ છે? તમે મને સાચે મહાન આત્મા, કશી પણ ખામી વિના, જાણો.'

પ્રભવઃ સર્વલોકાનાં ધર્માણાઞ્ચ વિશેષતઃ । ઇચ્છન્ દહેયં પૃથિવીં પ્લાવયેયં જલેન વા । સૃજેયં વા ગ્રસેયં વા નાત્ર કાર્યા વિચારણા

'હું બધા લોક અને ખાસ કરીને ધર્મનો મૂળ છું; ઈચ્છું તો ધરતીને બળી નાખું, પાણીથી ડૂબાડી દઉં, સર્જી લઉં કે નાશ કરી દઉં—અહીં કોઈ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.'

યદા ન શક્યતે સ્તમ્ભાન્માનાચ્ચ ભૃશમોહિતઃ । અનુનેતું નૃપો વેનસ્તતઃ ક્રુદ્ધા મહર્ષયઃ

જ્યારે રાજા વેન અભિમાનથી અંધ થયો અને સમજાવવાથી પણ નહીં માની, ત્યારે મહર્ષિઓ ગુસ્સે થઈ ગયા.

નિગૃહ્ય તં મહાબાહું વિસ્ફુરન્તં યથાઽનલમ્ । તતોઽસ્ય વામહસ્તં તે મમન્થુર્ભૃશકોપિતાઃ ॥૨.૧.

તેઓએ એ બળવાન રાજાને, જે અગ્નિ જેવી ઉગ્રતા સાથે ફફડી રહ્યો હતો, પકડીને ખૂબ ગુસ્સામાં તેની ડાબી બાજુની ભુજાને ઘસવી શરૂ કરી.

૬૨.૧૨૦ તસ્માત્ પ્રમથ્યમાનાદ્વૈ જજ્ઞે પૂર્વમભિશ્રુતઃ । હ્રસ્વોઽતિમાત્રં પુરુષઃ કૃષ્ણશ્ચાપિ તથા દ્વિજાઃ

તે ઘસવાથી, જેમ પહેલાં કહેલું હતું તેમ, એક ખૂબ જ નાનો અને કાળો પુરુષ જન્મ્યો, હે દ્વિજો.

સ ભીતઃ પ્રાઞ્જલિશ્ચૈવ સ્થિતવાન્ વ્યાકુલેન્દ્રિયઃ । તમાર્ત્તં વિહ્વલં દૃષ્ટ્વા નિષીદેત્યબ્રુવન્ કિલ

એ ભયભીત અને હાથ જોડીને, ચિંતિત ઇન્દ્રિયો સાથે ઊભો રહ્યો; તેને દુઃખી અને ગભરાયેલો જોઈ, મહર્ષિઓએ કહ્યું, 'બેસી જા.'

નિષાદવંશકર્ત્તાઽસૌ બભૂવાનન્તવિક્રમઃ । ધીવરાનસૃજત્સોઽપિ વેનકલ્મષસમ્ભવાન્

એ પુરુષ નિષાદ વંશનો સ્થાપક બન્યો અને અનંત બળ ધરાવતો હતો; તેણે વેનના પાપમાંથી માછીમારો પણ ઉત્પન્ન કર્યા.

યે ચાન્યે વિન્ધ્યનિલયાસ્તુમ્બુરાતુવરાઃ ખસાઃ । અધર્મરુચયશ્ચાપિ સમ્ભૂતા વેનકલ્મષાત્

અને વિંધ્ય પર્વતોમાં રહેતા ટુંબુરા, તુવર, ખસા અને અન્ય અધર્મમાં રુચિ ધરાવતા લોકો પણ વેનના પાપમાંથી જ પેદા થયા.

પુનર્મહર્ષયસ્તસ્ય પાણિં વેનસ્ય દક્ષિણમ્ । અરણીમિવ સંરમ્ભાન્મમન્થુર્જાતમન્યવઃ

પછી મહર્ષિઓએ ગુસ્સામાં વેનના જમણા હાથને, જેમ અરણી ઘસવામાં આવે તેમ, ઘસ્યો.

પૃથુસ્તસ્માત્ સમુત્પન્નઃ કરાસ્ફાલનતેજસઃ । પૃથોઃ કરતલાદ્વાપિ યસ્માજ્જાતઃ પૃથુસ્તતઃ । દીપ્યમાનઃ સ્વવપુષા સાક્ષાદગ્નિરિવોજ્વલન્

તેમાંથી પૃથુ જન્મ્યો, જે હાથના ઘસાવાની તેજસ્વી શક્તિથી પ્રકાશિત હતો; પૃથુના હથેળીમાંથી જન્મ્યો હોવાથી તેનો નામ પૃથુ પડ્યો, અને તે પોતાનાં તેજથી અગ્નિ જેવી તેજસ્વી છબી ધરાવતો હતો.

આદ્યમાજગવં નામ ધનુર્ગૃહ્ય મહારવમ્ । શરાંશ્ચ બિભ્રદ્રક્ષાર્થં કવચઞ્ચ મહાપ્રભમ્

પહેલા નંબરનું 'આજગવ' નામનું ધનુષ્ય, જેનું ધ્વનિ બહુ જોરદાર હતું, તે પૃથુએ હાથમાં લીધું. રક્ષણ માટે તીરો અને તેજસ્વી કવચ પણ ધારણ કર્યું.

તસ્મિઞ્જાતેઽથ ભૂતાનિ સંપ્રહૃષ્ટાનિ સર્વશઃ । સમુત્પન્ને મહારાત્રિ વેનશ્ચ ત્રિદિવઙ્ગતઃ

જ્યારે તે જન્મ્યો, ત્યારે સર્વે જીવો સર્વત્ર આનંદિત થયા; મહાન રાત્રિ આવે ત્યારે વેના સ્વર્ગે ગયો.

સમુત્પન્નેન રાજર્ષિઃ સ સત્પુત્રેણ ધીમતા । પુરુષવ્યાઘ્રઃ પુન્નામ્નો નરકાત્ર્ત્રાયતે તતઃ

આ રીતે બુદ્ધિશાળી પુત્રના જન્મથી રાજર્ષિ, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પૃથુએ પોતાના પૂર્વજોને નરકમાંથી મુક્ત કર્યા.

તં નદ્યશ્ચ સમુદ્રાશ્ચ રત્નાન્યાદાય સર્વશઃ । સમાગમ્ય તદા વૈન્યમભ્યષિઞ્ચન્નરાધિપમ્ । મહતા રાજરાજ્યેન મહારાજં મહાદ્યુતિમ્

પછી નદીઓ અને સમુદ્રોએ સર્વ પ્રકારના રત્નો લાવી, એકઠાં થઈને વેનપુત્ર પૃથુને મનુષ્યોના રાજા તરીકે અભિષેક કર્યો અને મહાન રાજપદ આપ્યું.