વાયુપુરાણમ્

અજોષૌ ચ મહાભાગૌ યવીયશ્ચ મહાબલઃ

અજોષ અને મહાભાગ, તથા મહાબળવાન યવીય — આ દેવો પણ હતા.

હોતા યજ્વાચ ઇત્યેતે પરાક્રાન્તાઃ પરાવતાઃ । ઇત્યેતા દેવતા હ્યાસન્મનુસ્વારોચિષેન્તરે

હોતાર અને યજ્વા — આ પરાક્રમી પારાવત દેવો હતા; સ્વારોચિષ મનુના સમયમાં આ જ દેવતાઓ હતા.

સોમપાસ્તુ તદા હ્યેતાશ્ચતુર્વિંશતિદેવતાઃ । તેષામિન્દ્રસ્તદા હ્યાસીદ્વૈધશ્ચ લોકવિશ્રુતઃ

તે સમયે આ ચોવીસ દેવો સોમપાન કરતા હતા; તેમા ઇન્દ્રનું નામ વૈધ હતું, જે સમગ્ર લોકમાં પ્રસિદ્ધ હતો.

ઊર્જૌ વસિષ્ઠપુત્રસ્તુ સ્તમ્ભઃ કાશ્યપ એવ ચ । ભાર્ગવશ્ચ તદા દ્રોણો ઋષભોઽઙ્ગિરસસ્તથા

વસિષ્ઠપુત્ર ઊર્જ, સ્ટંભ, કાશ્યપ, ભારગવ, દ્રોણ, ઋષભ અને અંગિરસ — આ બધા હતા.

પૌલસ્ત્યશ્ચૈવ દત્તાત્રિરાત્રેયો નિશ્ચલસ્તથા । પૌલહસ્ય ચ ધાવાંસ્તુ એતે સપ્તર્ષયઃ સ્મૃતાઃ

પૌલસ્ત્ય, દત્તાત્રેય, આત્રેય, નિશ્ચલ અને પૌલસ્ત્યપુત્ર ધાવાન — આ સાત ઋષિઓ તરીકે ઓળખાય છે.

બૃહદ્ગુહો નવશ્ચૈવ સુતાશ્ચૈતે નવ સ્મૃતાઃ

બૃહદગુહ, નવ અને તેમના નવ પુત્રો — આ નવ જણ યાદ રાખવામાં આવ્યા છે.

મનોઃ સ્વારોચિષસ્યૈતે પુત્રા વંશકરાઃ સ્મૃતાઃ । પુરાણે પરિસઙ્ખ્યાતા દ્વિતીયં ચૈતદન્તરમ્

આ બધા સ્વારોચિષ મનુના પુત્રો છે, જેમને વંશકર્તા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; પુરાણમાં તેમને બીજાં મન્વંતરના ગણવામાં આવ્યા છે.

સપ્તર્ષયો મનુર્દેવાઃ પિતરશ્ચ ચતુષ્ટયમ્ । મૂલં મન્વન્તરસ્યૈતે તેષાં ચૈવાન્તરે પ્રજાઃ

સપ્ત ઋષિઓ, મનુ, દેવતાઓ અને ચાર પ્રકારના પિતૃઓ—આ બધા મન્વંતરનાં મૂળ છે. એમાં જ દરેક યુગમાં પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થાય છે.

ઋષીણાં દેવતાઃ પુત્રાઃ પિતરો દેવસૂનવઃ । ઋષયો દેવપુત્રાશ્ચ ઇતિ શાસ્ત્રવિનિશ્ચયઃ ॥૨.૧.

ઋષિઓના પુત્રો દેવતાઓ છે અને પિતૃઓ દેવપુત્રો છે; એટલે ઋષિ અને દેવપુત્રો—આ શાસ્ત્રનો નિષ્કર્ષ છે.

                 ૬૨.૨૧ મનોઃ ક્ષત્રં વિશશ્ચૈવ સપ્તર્ષિભ્યો દ્વિજાતયઃ । એતન્મન્વન્તરં પ્રોક્તં સમાસાન્ન તુ વિસ્તરાત્

મનુમાંથી ક્ષત્રિય અને સામાન્ય લોકો ઉત્પન્ન થાય છે, અને સપ્ત ઋષિઓમાંથી દ્વિજાતિઓ. આટલું સંક્ષિપ્તમાં મન્વંતર કહેવાય છે, વિગતે નહીં.

સ્વાયમ્ભુવેન વિસ્તારો જ્ઞેયઃ સ્વારોચિષસ્ય તુ । ન શક્યો વિસ્તરસ્તસ્ય વક્તું વર્ષશતૈરપિ । પુનરુક્તબહુત્વાત્તુ પ્રજાનાં વૈકુલે કુલે

સ્વાયંભુવ મનુના સમયમાં જે વિસ્તૃત સર્જન થયું તે સમજવું જોઈએ, અને સ્વારોચિષ મનુમાં પણ આવું જ છે. પણ દરેક કુળમાં વારંવાર અનેક પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થવાથી—even હજારો વર્ષોમાં પણ એનું સંપૂર્ણ વર્ણન શક્ય નથી.

તૃતીયસ્ત્વથ પર્યાય ઔત્તમસ્યાન્તરે મનોઃ । પઞ્ચ ચૈવ ગણાઃ પ્રોક્તાસ્તાન્ વક્ષ્યામિ નિબોધત

હવે ત્રીજા ચક્રમાં, ઉત્તમ મનુના સમયમાં, પાંચ જૂથો જણાવવામાં આવ્યા છે; હું એનું વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

સુધામાનશ્ચ દેવાશ્ચ યે ચાન્યે વશવર્ત્તિનઃ । પ્રતર્દ્દનાઃ શિવાઃ સત્યા ગણા દ્વાદશ વૈ સ્મૃતાઃ

સુધામાન અને દેવતાઓ, અને બીજા પણ જે આજ્ઞાકારી છે; પ્રતિર્દન, શિવ અને સત્ય—આ બાર જૂથો યાદ રાખવામાં આવ્યા છે.

સત્યો ધૃતિર્દમો દાન્તઃ ક્ષમઃ ક્ષામો ધૃતિઃ શુચિઃ । ઈષોર્જાશ્ચ તથા જ્યેષ્ઠો વપુષ્માંશ્ચૈવ દ્વાદશ । ઇત્યેતે નામભિઃ ક્રાન્તાઃ સુધામાનસ્તુ દ્વાદશ

સત્ય, ધૃતિ, દમ, દાંત, ક્ષમા, ક્ષામ, ધૃતિ, શુચિ, ઈષોર્જા, જ્યેષ્ઠ, વપુષ્માન—આ બાર નામથી જાણીતા સુધામાન છે.

સહસ્રધારો વિશ્વાત્મા શમિતારો બૃહદ્વસુઃ । વિશ્વધાવિશ્વકર્મા ચ મનસ્વન્તો વિરાડ્યશાઃ

સહસ્રધાર, વિશ્વાત્મા, શમિતાર, બૃહદ્વસુ, વિશ્વધા, વિશ્વકર્મા, મનસ્વંત અને વિરાટ્યશ—આ બધા.

જ્યોતિશ્ચૈવ વિભાવ્યશ્ચ કીર્ત્તિમાન્ વંશકારિણઃ । અન્યાનારાધિતો દેવો વસુધિષ્ણો વિવસ્વસુઃ

જ્યોતિ, વિભાવ્ય, કીર્તિમાન, વંશકારિન; દેવ વસુધિષ્ણ, વિવસ્વસુ અને બીજા પણ જે પૂજાયોગ્ય છે.

દિનક્રતુઃ સુધર્મા ચ ધૃતવર્મા યશસ્વિનઃ । કેતુમાંશ્ચૈવ ઇત્યેતે કીર્તિતાસ્તુ પ્રમર્દ્દનાઃ

દિનક્રતુ, સુધર્મા, ધૃતવર્મા, યશસ્વી, અને કેતુમાન—આ બધા પ્રમર્દન તરીકે ઓળખાય છે.

હંસસ્વરોઽહિહા ચૈવ પ્રતર્દ્દનયશસ્કરૌ । સુદાનો વસુદાનશ્ચ સુમઞ્જસવિષાવુભૌ

હંસસ્વર, અહિહા, પ્રતિર્દન, યશસ્કર, સુધાન, વસુદાન, સુમંજસ અને વિશાવ—આ બંને પણ.

જન્તુવાહયતિશ્ચૈવ સુવિત્તસુનયસ્તથા । શિવા હ્યેતે તુ વિજ્ઞેયા યજ્ઞિયા દ્વાદશાપરાઃ ॥૨.૧.

જન્તુવાહ, યતિ, સુવિત્ત, સુનય—આ બધા શિવ છે, અને બાર બીજા યજ્ઞયોગ્ય છે.

૬૨.૩૦ સત્યાનામપિ નામાનિ નિબોધત યથામતમ્ । દિક્પતિર્વાક્પતિશ્ચૈવ વિશ્વઃ શમ્ભુસ્તથૈવ ચ

હવે સત્યોના નામ સાંભળો, જેમ જાણવામાં આવે છે: દિક્પતિ, વાક્પતિ, વિશ્વ, શંભુ પણ.

સ્વમૃડીકોઽધિપશ્ચૈવ વર્ચ્ચોધા મુહ્યસર્વ્વશઃ । વાસવશ્ચ સદાશ્વશ્ચ ક્ષેમાનન્દૌ તથૈવ ચ

સ્વમૃડીક, અધિપ, વર્ચ્છોધા, મુહ્યસર્વશ, વાસવ, સદાશ્વ, ક્ષેમાનંદ પણ.

સત્યા હ્યેતે પરિક્રાન્તા યજ્ઞિયા દ્વાદશાપરાઃ । ઇત્યેતે દેવતા હ્યાસન્નૌત્તમસ્યાન્તરે મનોઃ

આ બધા સત્ય છે, બાર છે, યજ્ઞયોગ્ય છે; આ દેવતાઓ ઉત્તમ મનુના સમયમાં હતા.

અજશ્ચ પરશુશ્ચૈવ દિવ્યો દિવ્યૌષધિર્ન્નયઃ । દેવાનુજશ્ચાપ્રતિમો મહોત્સાહૌશિજસ્તથા

અજ, પરશુ, દિવ્ય, દિવ્યૌષધી, નય, દેવાનુજ, અપ્રતિમ, મહોત્સાહ, ઉશિજ પણ.

વિનીતશ્ચ સુકેતુશ્ચ સુમિત્રઃ સુબલઃ શુચિઃ । ઔત્તમસ્ય મનોઃ પુત્રાસ્ત્રયોદશ મહાત્મનઃ । એતે ક્ષત્રપ્રણેતારસ્તૃતીયં ચૈતદન્તરમ્

વિનીત, સુકેતુ, સુમિત્ર, સુબલ, શુચિ—આ મહાત્મા ઉત્તમ મનુના ત્રેયોદશ પુત્રો છે; તેઓ ક્ષત્રિયોના નેતા હતા, આ ત્રીજું અંતર છે.

ઔત્તમે પરિસઙ્ખ્યાતઃ સર્ગઃ સ્વારોચિષેણ તુ । વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ તામસસ્તાન્નિબોધત

ઉત્તમ મન્વંતરમાં સર્જન ગણાયું છે, અને સ્વારોચિષમાં પણ. હવે તામસ મનુની વિગતવાર ક્રમવાર વાતો સાંભળો.

ચતુર્થેત્વથ પર્યાયે તામસસ્યાન્તરે મનોઃ । સત્યા સ્વરૂપાઃ સુધિયો હરયશ્ચતુરો ગણાઃ

પછી, ચોથા ચક્રમાં, તામસ મનુના સમયગાળામાં, સત્ય, સ્વરૂપ, સુધી અને હરિના ચાર જૂથો પ્રગટ થયા હતા.

પુલસ્ત્યપુત્રસ્તુ શીર્ષ્યણ્યાસ્તમશ્ચૈવાષ્ટમસ્તથા । ઇન્દ્રિયાણિ તદા દેવા મનોસ્તસ્યાન્તરે સ્મૃતાઃ

પુલસ્ત્યના પુત્ર શીર્ષ્યણ્ય હતા, અને તામા આઠમા હતા; એ સમયે, એ મનુના અંતરમાં ઇન્દ્રિયરૂપ દેવતાઓનું સ્મરણ થયું હતું.

ઇન્દ્રિયાણાં શતં યદ્ધિમુનયઃ પ્રતિજાનતે । સત્યપ્રાણાસ્તુ શીર્ષ્યણ્યાસ્તમશ્ચૈવાષ્ટમસ્તથા । ઇન્દ્રિયાણિ તદા દેવા મનોસ્તસ્યાન્તરે સ્મૃતાઃ

મુનિઓ કહે છે કે ઇન્દ્રિયોનું સંખ્યા એક સો છે; શીર્ષ્યણ્યના સંતાન સત્યપ્રાણ હતા અને તામા આઠમા હતા; એ સમયે, એ મનુના અંતરમાં ઇન્દ્રિયરૂપ દેવતાઓનું સ્મરણ થયું હતું.

તેષાં ચ પ્રભુદેવાનાં શિવિરિન્દ્રઃ પ્રતાપવાન્ । સપ્તર્ષયોઽન્તરે ચૈવ તાન્નિબોધત સત્તમાઃ ॥૨.૧.

એ બધા મહાન દેવોમાં શિવી શક્તિશાળી ઇન્દ્ર હતા; અને એ સમયગાળામાં સાત ઋષિઓ હતા—હે શ્રેષ્ઠો, તેમને જાણો.