વાયુપુરાણમ્

સૂત ઉવાચ॥ મન્વન્તરાણાં યાનિ સ્યુરતીતાનાગતાનિ હ । સમાસાદ્વિસ્તરાચ્ચૈવ બ્રુવતો વૈ નિબોદત

સૂત કહે છે: જે મન્વંતરો વીતી ગયા છે અને જે આવનારા છે, તેમનો સંક્ષિપ્ત અને વિગતવાર વર્ણન હું કરું છું, તમે ધ્યાનથી સાંભળો.

સ્વાયમ્ભુવો મનુઃ પૂર્વં મનુઃ સ્વારોચિષસ્તથા । ઔત્તમસ્તામસશ્ચૈવ તથા રૈવતચાક્ષુષૌ । ષડેતે મનવોઽતીતા વક્ષ્યામ્યષ્ટાવનાગતાન્

પહેલા જે મનુ થયા, તેઓ છે: સ્વાયંભુવ, સ્વારોચિષ, ઔત્તમ, તામસ, રૈવત અને ચાક્ષુષ — આ છ મનુ વીતી ગયા છે; હવે હું આગળના આઠ મનુઓ વિશે કહું છું.

સાવર્ણાઃ પઞ્ચ રૌચ્યશ્ચ ભૌત્યો વૈવસ્વતસ્તથા । વક્ષ્યામ્યેતાન્ પુરસ્તાત્તુ મનોર્વૈવસ્વતસ્ય હ

પાંચ સાવર્ણી, રૌચ્ય, ભૌત્ય અને વૈવસ્વત — આ મનુઓનું વર્ણન હું કરું છું, જેમાં સૌપ્રથમ વૈવસ્વત મનુ આવે છે.

મનવઃ પઞ્ચ યેઽતીતા માનવાંસ્તાન્ નિબોધત । મન્વન્તરં મયા ચોક્તં ક્રાન્તં સ્વાયમ્ભુવસ્ય હ

પાંચ મનુઓ જે વીતી ગયા છે, તેમને તમે સમજો; સ્વાયંભુવ મનુના મન્વંતરનું વર્ણન હું પહેલેથી કરી ચૂક્યો છું.

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ મનોઃ સ્વારોચિષસ્ય હ । પ્રજાસર્ગં સમાસેન દ્વિતીયસ્ય મહાત્મનઃ

હવે હું બીજાં મહાન મનુ સ્વારોચિષના સમયમાં પ્રજાસર્જનનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન કરું છું.

આસન્ વૈ તુષિતા દેવા મનુસ્વારોચિષેઽન્તરે । પારાવતાશ્ચ વિદ્વાંસો દ્વાવેવ તુ ગણૌ સ્મૃતૌ

સ્વારોચિષ મનુના સમયમાં તુષિત દેવતાઓ અને વિદ્વાન પારાવત દેવતાઓ હતા; માત્ર આ બે દેવગણો જ યાદ રાખવામાં આવ્યા છે.

તુષિતાયાં સમુત્પન્નાઃ ક્રતોઃ પુત્રાઃ સ્વરોચિષઃ । પારાવતાશ્ચ શિષ્ટાશ્ચ દ્વાદશૌતૌ ગણૌ સ્મૃતૌ । છન્દજાશ્ચ ચતુર્વિંશદ્દેવાસ્તે વૈ તદા સ્મૃતાઃ

તુષિત દેવતાઓ ક્રતુના પુત્રો હતા, અને બાકી રહેલા પારાવત દેવતાઓ પણ હતા; બંનેમાં બાર બાર દેવો હતા. ચંદજ નામના ચોવીસ દેવતાઓ પણ તે સમયે હતા.

ધૈવસ્યશોઽથ વામાન્યો ગોપા દેવાયતસ્તથા । અજશ્ચ ભગવાન્ દેવો દુરોણશ્ચ મહાબલઃ

ધૈવસ્ય, વામાન્ય, ગોપા, અજ દેવ, ભગવાન અને મહાબળવાન દુરોણ — આ બધા દેવોમાં સામેલ હતા.

આપશ્ચાપિ મહાબાહુર્મહૌજાશ્ચાપિ વીર્યવાન્ । ચિકિત્વાન્ નિભૃતો યશ્ચ અંશોયશ્ચૈવ પઠ્યતે । ઇત્યેતે ક્રતુપુત્રાસ્તુ તદાસન્ સોમપાયિનઃ ॥૨.૧.

મજબૂત હાથવાળા આપ, શક્તિશાળી મહૌજ, ચિકિત્વાન, નિભૃત, યશ અને અંશ — આ બધા ક્રતુના પુત્રો હતા અને તે સમયે સોમપાન કરનારા દેવો હતા.

૬૨.૧૦ પ્રચેતાશ્ચૈવ યો દેવો વિશ્વેદેવાસ્તથૈવ ચ । સમઞ્જો વિશ્રુતો યશ્ચ અજિહ્મશ્ચારિમર્દ્દનઃ

પ્રચેત, દેવતા, વિશ્વદેવો, સમંજન, વિશ્વૃત, યશ, અજીહ્મ અને અરિમર્દન — આ બધા દેવો હતા.

અજોષૌ ચ મહાભાગૌ યવીયશ્ચ મહાબલઃ

અજોષ અને મહાભાગ, તથા મહાબળવાન યવીય — આ દેવો પણ હતા.

હોતા યજ્વાચ ઇત્યેતે પરાક્રાન્તાઃ પરાવતાઃ । ઇત્યેતા દેવતા હ્યાસન્મનુસ્વારોચિષેન્તરે

હોતાર અને યજ્વા — આ પરાક્રમી પારાવત દેવો હતા; સ્વારોચિષ મનુના સમયમાં આ જ દેવતાઓ હતા.

સોમપાસ્તુ તદા હ્યેતાશ્ચતુર્વિંશતિદેવતાઃ । તેષામિન્દ્રસ્તદા હ્યાસીદ્વૈધશ્ચ લોકવિશ્રુતઃ

તે સમયે આ ચોવીસ દેવો સોમપાન કરતા હતા; તેમા ઇન્દ્રનું નામ વૈધ હતું, જે સમગ્ર લોકમાં પ્રસિદ્ધ હતો.

ઊર્જૌ વસિષ્ઠપુત્રસ્તુ સ્તમ્ભઃ કાશ્યપ એવ ચ । ભાર્ગવશ્ચ તદા દ્રોણો ઋષભોઽઙ્ગિરસસ્તથા

વસિષ્ઠપુત્ર ઊર્જ, સ્ટંભ, કાશ્યપ, ભારગવ, દ્રોણ, ઋષભ અને અંગિરસ — આ બધા હતા.

પૌલસ્ત્યશ્ચૈવ દત્તાત્રિરાત્રેયો નિશ્ચલસ્તથા । પૌલહસ્ય ચ ધાવાંસ્તુ એતે સપ્તર્ષયઃ સ્મૃતાઃ

પૌલસ્ત્ય, દત્તાત્રેય, આત્રેય, નિશ્ચલ અને પૌલસ્ત્યપુત્ર ધાવાન — આ સાત ઋષિઓ તરીકે ઓળખાય છે.

બૃહદ્ગુહો નવશ્ચૈવ સુતાશ્ચૈતે નવ સ્મૃતાઃ

બૃહદગુહ, નવ અને તેમના નવ પુત્રો — આ નવ જણ યાદ રાખવામાં આવ્યા છે.

મનોઃ સ્વારોચિષસ્યૈતે પુત્રા વંશકરાઃ સ્મૃતાઃ । પુરાણે પરિસઙ્ખ્યાતા દ્વિતીયં ચૈતદન્તરમ્

આ બધા સ્વારોચિષ મનુના પુત્રો છે, જેમને વંશકર્તા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; પુરાણમાં તેમને બીજાં મન્વંતરના ગણવામાં આવ્યા છે.

સપ્તર્ષયો મનુર્દેવાઃ પિતરશ્ચ ચતુષ્ટયમ્ । મૂલં મન્વન્તરસ્યૈતે તેષાં ચૈવાન્તરે પ્રજાઃ

સપ્ત ઋષિઓ, મનુ, દેવતાઓ અને ચાર પ્રકારના પિતૃઓ—આ બધા મન્વંતરનાં મૂળ છે. એમાં જ દરેક યુગમાં પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થાય છે.

ઋષીણાં દેવતાઃ પુત્રાઃ પિતરો દેવસૂનવઃ । ઋષયો દેવપુત્રાશ્ચ ઇતિ શાસ્ત્રવિનિશ્ચયઃ ॥૨.૧.

ઋષિઓના પુત્રો દેવતાઓ છે અને પિતૃઓ દેવપુત્રો છે; એટલે ઋષિ અને દેવપુત્રો—આ શાસ્ત્રનો નિષ્કર્ષ છે.

                 ૬૨.૨૧ મનોઃ ક્ષત્રં વિશશ્ચૈવ સપ્તર્ષિભ્યો દ્વિજાતયઃ । એતન્મન્વન્તરં પ્રોક્તં સમાસાન્ન તુ વિસ્તરાત્

મનુમાંથી ક્ષત્રિય અને સામાન્ય લોકો ઉત્પન્ન થાય છે, અને સપ્ત ઋષિઓમાંથી દ્વિજાતિઓ. આટલું સંક્ષિપ્તમાં મન્વંતર કહેવાય છે, વિગતે નહીં.

સ્વાયમ્ભુવેન વિસ્તારો જ્ઞેયઃ સ્વારોચિષસ્ય તુ । ન શક્યો વિસ્તરસ્તસ્ય વક્તું વર્ષશતૈરપિ । પુનરુક્તબહુત્વાત્તુ પ્રજાનાં વૈકુલે કુલે

સ્વાયંભુવ મનુના સમયમાં જે વિસ્તૃત સર્જન થયું તે સમજવું જોઈએ, અને સ્વારોચિષ મનુમાં પણ આવું જ છે. પણ દરેક કુળમાં વારંવાર અનેક પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થવાથી—even હજારો વર્ષોમાં પણ એનું સંપૂર્ણ વર્ણન શક્ય નથી.

તૃતીયસ્ત્વથ પર્યાય ઔત્તમસ્યાન્તરે મનોઃ । પઞ્ચ ચૈવ ગણાઃ પ્રોક્તાસ્તાન્ વક્ષ્યામિ નિબોધત

હવે ત્રીજા ચક્રમાં, ઉત્તમ મનુના સમયમાં, પાંચ જૂથો જણાવવામાં આવ્યા છે; હું એનું વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

સુધામાનશ્ચ દેવાશ્ચ યે ચાન્યે વશવર્ત્તિનઃ । પ્રતર્દ્દનાઃ શિવાઃ સત્યા ગણા દ્વાદશ વૈ સ્મૃતાઃ

સુધામાન અને દેવતાઓ, અને બીજા પણ જે આજ્ઞાકારી છે; પ્રતિર્દન, શિવ અને સત્ય—આ બાર જૂથો યાદ રાખવામાં આવ્યા છે.

સત્યો ધૃતિર્દમો દાન્તઃ ક્ષમઃ ક્ષામો ધૃતિઃ શુચિઃ । ઈષોર્જાશ્ચ તથા જ્યેષ્ઠો વપુષ્માંશ્ચૈવ દ્વાદશ । ઇત્યેતે નામભિઃ ક્રાન્તાઃ સુધામાનસ્તુ દ્વાદશ

સત્ય, ધૃતિ, દમ, દાંત, ક્ષમા, ક્ષામ, ધૃતિ, શુચિ, ઈષોર્જા, જ્યેષ્ઠ, વપુષ્માન—આ બાર નામથી જાણીતા સુધામાન છે.

સહસ્રધારો વિશ્વાત્મા શમિતારો બૃહદ્વસુઃ । વિશ્વધાવિશ્વકર્મા ચ મનસ્વન્તો વિરાડ્યશાઃ

સહસ્રધાર, વિશ્વાત્મા, શમિતાર, બૃહદ્વસુ, વિશ્વધા, વિશ્વકર્મા, મનસ્વંત અને વિરાટ્યશ—આ બધા.

જ્યોતિશ્ચૈવ વિભાવ્યશ્ચ કીર્ત્તિમાન્ વંશકારિણઃ । અન્યાનારાધિતો દેવો વસુધિષ્ણો વિવસ્વસુઃ

જ્યોતિ, વિભાવ્ય, કીર્તિમાન, વંશકારિન; દેવ વસુધિષ્ણ, વિવસ્વસુ અને બીજા પણ જે પૂજાયોગ્ય છે.

દિનક્રતુઃ સુધર્મા ચ ધૃતવર્મા યશસ્વિનઃ । કેતુમાંશ્ચૈવ ઇત્યેતે કીર્તિતાસ્તુ પ્રમર્દ્દનાઃ

દિનક્રતુ, સુધર્મા, ધૃતવર્મા, યશસ્વી, અને કેતુમાન—આ બધા પ્રમર્દન તરીકે ઓળખાય છે.

હંસસ્વરોઽહિહા ચૈવ પ્રતર્દ્દનયશસ્કરૌ । સુદાનો વસુદાનશ્ચ સુમઞ્જસવિષાવુભૌ

હંસસ્વર, અહિહા, પ્રતિર્દન, યશસ્કર, સુધાન, વસુદાન, સુમંજસ અને વિશાવ—આ બંને પણ.

જન્તુવાહયતિશ્ચૈવ સુવિત્તસુનયસ્તથા । શિવા હ્યેતે તુ વિજ્ઞેયા યજ્ઞિયા દ્વાદશાપરાઃ ॥૨.૧.

જન્તુવાહ, યતિ, સુવિત્ત, સુનય—આ બધા શિવ છે, અને બાર બીજા યજ્ઞયોગ્ય છે.