વાયુપુરાણમ્

सूत उवाच॥ मन्वन्तराणां यानि स्युरतीतानागतानि ह । समासाद्विस्तराच्चैव ब्रुवतो वै निबोदत

સૂત કહે છે: જે મન્વંતરો વીતી ગયા છે અને જે આવનારા છે, તેમનો સંક્ષિપ્ત અને વિગતવાર વર્ણન હું કરું છું, તમે ધ્યાનથી સાંભળો.

स्वायम्भुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्तथा । औत्तमस्तामसश्चैव तथा रैवतचाक्षुषौ । षडेते मनवोऽतीता वक्ष्याम्यष्टावनागतान्

પહેલા જે મનુ થયા, તેઓ છે: સ્વાયંભુવ, સ્વારોચિષ, ઔત્તમ, તામસ, રૈવત અને ચાક્ષુષ — આ છ મનુ વીતી ગયા છે; હવે હું આગળના આઠ મનુઓ વિશે કહું છું.

सावर्णाः पञ्च रौच्यश्च भौत्यो वैवस्वतस्तथा । वक्ष्याम्येतान् पुरस्तात्तु मनोर्वैवस्वतस्य ह

પાંચ સાવર્ણી, રૌચ્ય, ભૌત્ય અને વૈવસ્વત — આ મનુઓનું વર્ણન હું કરું છું, જેમાં સૌપ્રથમ વૈવસ્વત મનુ આવે છે.

मनवः पञ्च येऽतीता मानवांस्तान् निबोधत । मन्वन्तरं मया चोक्तं क्रान्तं स्वायम्भुवस्य ह

પાંચ મનુઓ જે વીતી ગયા છે, તેમને તમે સમજો; સ્વાયંભુવ મનુના મન્વંતરનું વર્ણન હું પહેલેથી કરી ચૂક્યો છું.

अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि मनोः स्वारोचिषस्य ह । प्रजासर्गं समासेन द्वितीयस्य महात्मनः

હવે હું બીજાં મહાન મનુ સ્વારોચિષના સમયમાં પ્રજાસર્જનનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન કરું છું.

आसन् वै तुषिता देवा मनुस्वारोचिषेऽन्तरे । पारावताश्च विद्वांसो द्वावेव तु गणौ स्मृतौ

સ્વારોચિષ મનુના સમયમાં તુષિત દેવતાઓ અને વિદ્વાન પારાવત દેવતાઓ હતા; માત્ર આ બે દેવગણો જ યાદ રાખવામાં આવ્યા છે.

तुषितायां समुत्पन्नाः क्रतोः पुत्राः स्वरोचिषः । पारावताश्च शिष्टाश्च द्वादशौतौ गणौ स्मृतौ । छन्दजाश्च चतुर्विंशद्देवास्ते वै तदा स्मृताः

તુષિત દેવતાઓ ક્રતુના પુત્રો હતા, અને બાકી રહેલા પારાવત દેવતાઓ પણ હતા; બંનેમાં બાર બાર દેવો હતા. ચંદજ નામના ચોવીસ દેવતાઓ પણ તે સમયે હતા.

धैवस्यशोऽथ वामान्यो गोपा देवायतस्तथा । अजश्च भगवान् देवो दुरोणश्च महाबलः

ધૈવસ્ય, વામાન્ય, ગોપા, અજ દેવ, ભગવાન અને મહાબળવાન દુરોણ — આ બધા દેવોમાં સામેલ હતા.

आपश्चापि महाबाहुर्महौजाश्चापि वीर्यवान् । चिकित्वान् निभृतो यश्च अंशोयश्चैव पठ्यते । इत्येते क्रतुपुत्रास्तु तदासन् सोमपायिनः ॥२.१.

મજબૂત હાથવાળા આપ, શક્તિશાળી મહૌજ, ચિકિત્વાન, નિભૃત, યશ અને અંશ — આ બધા ક્રતુના પુત્રો હતા અને તે સમયે સોમપાન કરનારા દેવો હતા.

६२.१० प्रचेताश्चैव यो देवो विश्वेदेवास्तथैव च । समञ्जो विश्रुतो यश्च अजिह्मश्चारिमर्द्दनः

પ્રચેત, દેવતા, વિશ્વદેવો, સમંજન, વિશ્વૃત, યશ, અજીહ્મ અને અરિમર્દન — આ બધા દેવો હતા.

अजोषौ च महाभागौ यवीयश्च महाबलः

અજોષ અને મહાભાગ, તથા મહાબળવાન યવીય — આ દેવો પણ હતા.

होता यज्वाच इत्येते पराक्रान्ताः परावताः । इत्येता देवता ह्यासन्मनुस्वारोचिषेन्तरे

હોતાર અને યજ્વા — આ પરાક્રમી પારાવત દેવો હતા; સ્વારોચિષ મનુના સમયમાં આ જ દેવતાઓ હતા.

सोमपास्तु तदा ह्येताश्चतुर्विंशतिदेवताः । तेषामिन्द्रस्तदा ह्यासीद्वैधश्च लोकविश्रुतः

તે સમયે આ ચોવીસ દેવો સોમપાન કરતા હતા; તેમા ઇન્દ્રનું નામ વૈધ હતું, જે સમગ્ર લોકમાં પ્રસિદ્ધ હતો.

ऊर्जौ वसिष्ठपुत्रस्तु स्तम्भः काश्यप एव च । भार्गवश्च तदा द्रोणो ऋषभोऽङ्गिरसस्तथा

વસિષ્ઠપુત્ર ઊર્જ, સ્ટંભ, કાશ્યપ, ભારગવ, દ્રોણ, ઋષભ અને અંગિરસ — આ બધા હતા.

पौलस्त्यश्चैव दत्तात्रिरात्रेयो निश्चलस्तथा । पौलहस्य च धावांस्तु एते सप्तर्षयः स्मृताः

પૌલસ્ત્ય, દત્તાત્રેય, આત્રેય, નિશ્ચલ અને પૌલસ્ત્યપુત્ર ધાવાન — આ સાત ઋષિઓ તરીકે ઓળખાય છે.

बृहद्गुहो नवश्चैव सुताश्चैते नव स्मृताः

બૃહદગુહ, નવ અને તેમના નવ પુત્રો — આ નવ જણ યાદ રાખવામાં આવ્યા છે.

मनोः स्वारोचिषस्यैते पुत्रा वंशकराः स्मृताः । पुराणे परिसङ्ख्याता द्वितीयं चैतदन्तरम्

આ બધા સ્વારોચિષ મનુના પુત્રો છે, જેમને વંશકર્તા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; પુરાણમાં તેમને બીજાં મન્વંતરના ગણવામાં આવ્યા છે.

सप्तर्षयो मनुर्देवाः पितरश्च चतुष्टयम् । मूलं मन्वन्तरस्यैते तेषां चैवान्तरे प्रजाः

સપ્ત ઋષિઓ, મનુ, દેવતાઓ અને ચાર પ્રકારના પિતૃઓ—આ બધા મન્વંતરનાં મૂળ છે. એમાં જ દરેક યુગમાં પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થાય છે.

ऋषीणां देवताः पुत्राः पितरो देवसूनवः । ऋषयो देवपुत्राश्च इति शास्त्रविनिश्चयः ॥२.१.

ઋષિઓના પુત્રો દેવતાઓ છે અને પિતૃઓ દેવપુત્રો છે; એટલે ઋષિ અને દેવપુત્રો—આ શાસ્ત્રનો નિષ્કર્ષ છે.

                 ६२.२१ मनोः क्षत्रं विशश्चैव सप्तर्षिभ्यो द्विजातयः । एतन्मन्वन्तरं प्रोक्तं समासान्न तु विस्तरात्

મનુમાંથી ક્ષત્રિય અને સામાન્ય લોકો ઉત્પન્ન થાય છે, અને સપ્ત ઋષિઓમાંથી દ્વિજાતિઓ. આટલું સંક્ષિપ્તમાં મન્વંતર કહેવાય છે, વિગતે નહીં.

स्वायम्भुवेन विस्तारो ज्ञेयः स्वारोचिषस्य तु । न शक्यो विस्तरस्तस्य वक्तुं वर्षशतैरपि । पुनरुक्तबहुत्वात्तु प्रजानां वैकुले कुले

સ્વાયંભુવ મનુના સમયમાં જે વિસ્તૃત સર્જન થયું તે સમજવું જોઈએ, અને સ્વારોચિષ મનુમાં પણ આવું જ છે. પણ દરેક કુળમાં વારંવાર અનેક પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થવાથી—even હજારો વર્ષોમાં પણ એનું સંપૂર્ણ વર્ણન શક્ય નથી.

तृतीयस्त्वथ पर्याय औत्तमस्यान्तरे मनोः । पञ्च चैव गणाः प्रोक्तास्तान् वक्ष्यामि निबोधत

હવે ત્રીજા ચક્રમાં, ઉત્તમ મનુના સમયમાં, પાંચ જૂથો જણાવવામાં આવ્યા છે; હું એનું વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

सुधामानश्च देवाश्च ये चान्ये वशवर्त्तिनः । प्रतर्द्दनाः शिवाः सत्या गणा द्वादश वै स्मृताः

સુધામાન અને દેવતાઓ, અને બીજા પણ જે આજ્ઞાકારી છે; પ્રતિર્દન, શિવ અને સત્ય—આ બાર જૂથો યાદ રાખવામાં આવ્યા છે.

सत्यो धृतिर्दमो दान्तः क्षमः क्षामो धृतिः शुचिः । ईषोर्जाश्च तथा ज्येष्ठो वपुष्मांश्चैव द्वादश । इत्येते नामभिः क्रान्ताः सुधामानस्तु द्वादश

સત્ય, ધૃતિ, દમ, દાંત, ક્ષમા, ક્ષામ, ધૃતિ, શુચિ, ઈષોર્જા, જ્યેષ્ઠ, વપુષ્માન—આ બાર નામથી જાણીતા સુધામાન છે.

सहस्रधारो विश्वात्मा शमितारो बृहद्वसुः । विश्वधाविश्वकर्मा च मनस्वन्तो विराड्यशाः

સહસ્રધાર, વિશ્વાત્મા, શમિતાર, બૃહદ્વસુ, વિશ્વધા, વિશ્વકર્મા, મનસ્વંત અને વિરાટ્યશ—આ બધા.

ज्योतिश्चैव विभाव्यश्च कीर्त्तिमान् वंशकारिणः । अन्यानाराधितो देवो वसुधिष्णो विवस्वसुः

જ્યોતિ, વિભાવ્ય, કીર્તિમાન, વંશકારિન; દેવ વસુધિષ્ણ, વિવસ્વસુ અને બીજા પણ જે પૂજાયોગ્ય છે.

दिनक्रतुः सुधर्मा च धृतवर्मा यशस्विनः । केतुमांश्चैव इत्येते कीर्तितास्तु प्रमर्द्दनाः

દિનક્રતુ, સુધર્મા, ધૃતવર્મા, યશસ્વી, અને કેતુમાન—આ બધા પ્રમર્દન તરીકે ઓળખાય છે.

हंसस्वरोऽहिहा चैव प्रतर्द्दनयशस्करौ । सुदानो वसुदानश्च सुमञ्जसविषावुभौ

હંસસ્વર, અહિહા, પ્રતિર્દન, યશસ્કર, સુધાન, વસુદાન, સુમંજસ અને વિશાવ—આ બંને પણ.

जन्तुवाहयतिश्चैव सुवित्तसुनयस्तथा । शिवा ह्येते तु विज्ञेया यज्ञिया द्वादशापराः ॥२.१.

જન્તુવાહ, યતિ, સુવિત્ત, સુનય—આ બધા શિવ છે, અને બાર બીજા યજ્ઞયોગ્ય છે.