વાયુપુરાણમ્

અરીષ્ઠનેમીની પત્નીઓએ સોળ સંતાનોને જન્મ આપ્યો હતો. વિદ્વાનોમાં, એમાંથી ચાર સંતાનો "વિદ્યુત" તરીકે જાણીતા છે; એ શ્રેષ્ઠ સંતાનો અંગિરાસમાંથી જન્મ્યા હતા, જેમના સ્તુતિગાન બ્રહ્મર્ષિઓએ ખૂબ સન્માનિત કર્યા છે. દેવતાઓનાં શસ્ત્રો દેવર્ષિ કૃશાશ્વના સંતાન કહેવાય છે; આ શસ્ત્રો દરેક હજાર યુગના અંતે પુનઃ જન્મે છે. હે બ્રાહ્મણો, બધા દેવસમૂહો અને મનમાંથી જન્મેલા ત્રીસત્રીસ દેવતાઓ માટે પણ સર્જન અને વિનાાશ બંને જ જાહેર કરાયા છે. જેમ આ લોકમાં સૂર્ય ઉગે છે અને અસ્ત થાય છે, તેમ દેવતાઓના આ સમૂહ પણ યુગ યુગે જન્મે છે અને અસ્તિત્વમાં આવે છે. સાધ્ય, વસુ, વિશ્વદેવ, રુદ્ર અને આદિત્ય—આ બધા દેવતાઓ તેમના ઉન્નત જન્મ, શક્તિ અને કાર્યો માટે પ્રસિદ્ધ છે. હવે, અમને પ્રજાપતિ, વિષ્ણુ અને મહાત્મા ભવ (શિવ) વચ્ચે શું ભિન્નતા છે અને કોણ કોને કરતાં શ્રેષ્ઠ છે—તે જાણવા ઇચ્છા છે. કોણ કોનીમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે? કોણ કોના અંદર નિવાસ કરે છે? કોણ શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ કે ન્યૂન છે? કોણ મુખ્ય, કોણ અનુયાયી, અને કોણ જન્મ, કર્મ અને શક્તિથી મહાન છે? કૃપા કરીને અમને આ બધું કહો, કેમ કે તમે સાચું જાણો છો. આ વિષયમાં, હું તમને તેમનાં પરસ્પર ભેદ વિશે જે સ્મરણમાં છે તે વર્ણવવા જઈ રહ્યો છું; બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર વિશે હું જે કહેવા માંગું છું, તે ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો. સ્વયંભૂના સ્વરૂપો રાજસ, તામસ અને સાત્વિક તરીકે દરેક યુગમાં પ્રગટ થાય છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, આ ત્રણમાં ભિન્નતા સ્પષ્ટ રીતે કહી શકાય એવી નથી, કારણ કે તે ગુણોના વૃદ્ધિ અને કૃપાના દ્વંદ્વ બંધ પર આધાર રાખે છે. હે બ્રાહ્મણો, તેમનાં ક્રિયાઓ, સંહરણ અને ગુણોના વધઘટ વિશે હું શક્ય તેટલું સમજાવું છું—સાવધાન થઈને સાંભળો. આમાંથી એક—રાજસિક—સર્વત્ર સર્વ જીવોની ઉત્પત્તિ કરે છે; સાત્વિક સ્વરૂપે, જે સમુદ્રરૂપ છે, તે સર્વ જીવોને પોષે છે; અને તામસિક સ્વરૂપે, યોગ્ય સમયે, સર્વ જીવોને નીચે ફેંકે છે અને ગ્રસે છે. જ્યારે બ્રહ્મા રાજસથી ભરપૂર થઈને પ્રગટ થાય છે, ત્યારે સાત્વિક સ્વરૂપ, જેને પુરુષ કહે છે, તે બ્રહ્મામાંથી વિલય પામે છે. જ્યારે તામસના વધવાથી કાળ તત્વ પ્રબળ બને છે, ત્યારે રાજસિક બ્રહ્મા સ્વરૂપ પણ વિલય પામે છે. જ્યારે સાત્વિક ગુણ વધે છે, ત્યારે પુરુષ ભગવાન રૂપે પ્રગટ થાય છે અને ત્યારે કાળનું તત્વ અસ્તિત્વમાં નથી રહેતું. આ રીતે, ધીરે ધીરે તેનો સ્વરૂપ, નામ અને કર્મો અસ્તિત્વ પામે છે, કારણ કે તે ત્રિલોકીમાં સર્વેને કૃપા અને નિયંત્રણ આપે છે. જ્યારે બ્રહ્મા અસ્તિત્વમાં હોય છે, ત્યારે એક અવકાશ કહેવાય છે; અને જ્યારે પુરુષ બ્રહ્મા રૂપે હોય છે, ત્યારે તે માત્ર પુરુષ નથી રહેતો. જેમ એક રત્નમાં વિવિધ રંગો પ્રકાશે છે, તેમ તેની શુદ્ધતા અને આધારના સ્વભાવ પ્રમાણે એ રંગ દેખાય છે. એ જ રીતે, ગુણોના પ્રભાવથી સ્વયંભૂનું રંગીકરણ થાય છે; એકતા હોય કે ભિન્નતા, આ જ સમજાવટ છે. જેમ એક વાદળ એકરૂપ થઈને પણ વિવિધ સ્વરૂપ અને રંગમાં દેખાય છે, તેમ ગુણોના પ્રભાવથી એ પણ અનેકરૂપ બને છે. એ એક, બે અથવા ત્રણ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, કારણ કે સ્વરૂપોનું સંહરણ થાય છે; એ બ્રહ્મા, અંતકૃત (વિનાશક) અને પુરુષ—આ ત્રણ છે. આ ત્રણ સ્વરૂપો સ્વયંભૂના શરીર તરીકે જાણીતા છે: બ્રાહ્મી, પૌરૂષી અને અંતકારી. એમાં રાજસિક શરીર સર્વ જીવોનું સર્જન કરે છે; તામસિક, જેને કાળ કહે છે, તે સર્વ જીવોનો વિનાશ કરે છે; અને સાત્વિક, જેને પૌરૂષી કહે છે, તે કૃપા આપનાર તરીકે ઓળખાય છે. બ્રહ્માના રાજસિક સ્વરૂપમાંથી મરીચિ અને કશ્યપ જન્મે છે; તામસિક સ્વરૂપમાંથી, જેને અંતકૃત કહે છે, તેમાંથી ભવ (શિવ) જન્મે છે. સાત્વિક, પૌરૂષી સ્વરૂપને શોચિષ્ણુ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; આ ત્રણ સ્વયંભૂના શરીરો ત્રણ લોકમાં જાણીતા છે. નિશ્ચયથી, કાળ વિવિધ કાર્યો માટે વિવિધ સ્થિતિઓ લાવે છે: બ્રહ્મા રૂપે સર્જન કરે છે, વિષ્ણુ રૂપે પોષણ કરે છે, અને રુદ્ર રૂપે ફરીથી સર્વનું ગ્રહણ કરે છે. સ્વયંભૂ કાળ એકજ છે, પણ ત્રણ ગુણોથી ત્રણરૂપે વિભાજીત થાય છે; એ સર્જન, પોષણ અને સંહરણ કરે છે. આ રીતે, સ્વયંભૂના આ ત્રણ શરીરો વર્ણવાયા છે: પ્રજાપત્ય, રૌદ્રી અને વૈષ્ણવી તરીકે ઓળખાય છે. આ એક જ શરીર વેદમાં, પ્રાચીન ધર્મશાસ્ત્રોમાં, સાંખ્ય અને યોગમાં નિષ્ઠાવાન વિરો, એકતા અને ભિન્નતા દ્રષ્ટિ ધરાવનાર, તથા સત્યને જાણનાર ઋષિઓ દ્વારા ઓળખાય છે. એકતા અને ભિન્નતા—આ બંનેમાં અહીંના જીવો અલગ-અલગ છે; 'આ પરમ છે, આ નથી' એમ કહીને લોકો જુદા-જુદા મત ધરાવે છે. કેટલાક બ્રહ્માને કારણ માને છે, કેટલાક પ્રજાપતિને; કેટલાક શિવને પરમ માને છે, તો કેટલાક વિષ્ણુને; અજ્ઞાનથી બંધાયેલા મનવાળા લોકો સુખાદિમાં આસક્ત રહીને આ રીતે જુદા-જુદા મત ધરાવે છે. મૂળ તત્વ, કાળ, સ્થાન અને પરિણામોને સાચા અર્થમાં સમજવાથી જ કારણ ઓળખાય છે; તેથી અહીં દેવતાઓ વિવિધ અર્થોમાં સ્થિર થયેલા છે. જે એકને નિંદે છે, તે સૌની નિંદા કરે છે; જે એકની સ્તુતિ કરે છે, તે સૌની સ્તુતિ કરે છે; અને જે એક પુરુષને ઓળખે છે, તે બ્રહ્મવેદી કહેવાય છે. દેવતાઓને જાણનારો માણસ હંમેશા દ્વેષ ટાળે; જે ભગવાન સર્વસ્વરૂપે સ્થાપિત છે, તેને જાણવું શક્ય નથી. એ એક આત્મા, ત્રણરૂપે બનીને, જીવોને મોહમાં મૂકે છે; આ ત્રણ સ્વરૂપોમાં લોકો ભિન્નતાઓમાં જ ફર્યા કરે છે. જ્ઞાનની ઇચ્છા રાખીને, તપાસ કરીને, સ્વરૂપોમાં આસક્ત અને મુંઝવણમાં મુકાયેલા લોકો 'આ પરમ છે, આ નથી' એમ જુદા-જુદા મત ધરાવે છે. આવા લોકો યાતુધાન અને પિશાચોમાં પ્રવેશ કરે છે; એકતા અને ભિન્નતા—બંનેમાં સ્વયંભૂ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. ગુણથી બનેલા શરીરવાળા જીવોને મોહમાં મૂકી, જે કોઈ એકનું પૂજન કરે છે, તે ત્યાારે ત્રણેયનું પૂજન કરે છે. તેથી, આ ત્રણ દેવતાઓ સતત અસ્તિત્વમાં છે; આમ એકતા અને ભિન્નતાનું ગણન આવતું જાય છે; તો એમાં કયો જાણે કે એકતા છે કે બહુતા છે?