વાયુપુરાણમ્

કથા એવી રીતે વહે છે: તલા, ખલા અને આ સાથે બીજા સાત, તેમજ જે ગોપજલા તરીકે ઓળખાય છે, તેમજ તામ્રરસા અને રત્નકૂટી જેવા પવિત્ર તીર્થોનો ઉલ્લેખ થાય છે. આ વંશમાં આત્રેય નામના મહાન ઋષિ હતા, જેમના સ્વામી પ્રભાકર હતા. અનાદૃષ્ટ નામના રાજર્ષિ હતા અને તેમના પુત્ર રિવેયુ હતા. રિવેયુએ તક્ષકનંદી જ્વલના નામની સ્ત્રી સાથે લગ્ન કર્યા, અને તેમાં રાજર્ષિએ રંતિ નામના પુત્રને જન્મ આપ્યો. રંતિ, જે નર અને સરસ્વતીના પુત્ર હતા, તેમના ત્રણ ગુણવાન પુત્રો થયા: ત્રસુ, પ્રતિરથ અને અત્યંત ધર્મનિષ્ઠ ધ્રુવ. ગૌરી નામની પ્રખ્યાત પુત્રી હતી, જે શુભ માનવામાં આવે છે અને માંધાતૃની માતા બની. પ્રતિરથના પુત્ર ધુર્યમાંથી કણ્ઠ નામના પુત્રનો જન્મ થયો. કણ્ઠના પુત્ર મહાન ઋષિ મેધાતિથી હતા, અને કણ્ઠમાંથી કાંઠાયન બ્રાહ્મણોનું વંશ શરૂ થયું. આ વંશમાં એક પુત્રી પણ આવી, જેણે પુત્રોને જન્મ આપ્યો. ત્રસુના પ્રિય પુત્ર મલિન હતા, જે બ્રહ્મવિદ્યા વક્તા હતા; પછી ઉપદાતા જન્મ્યા, અને એમને ચાર પુત્રો થયા. આ ચાર પુત્રો હતા: સુષ્મંત, દુષ્યંત, પ્રવીર અને અનઘ. ત્યારબાદ મહારાજા દૌષ્યંતી, જે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ હતા, જન્મ્યા. દુષ્યંત અને શકુંતલા જોડે ભરતનો જન્મ થયો, જેને કારણે આ ભૂમિને 'ભારત' કહેવામાં આવે છે. દુષ્યંતને દેવવાણી દ્વારા સંદેશ મળ્યો કે "માતા ફૂંકણી છે, પિતા પુત્ર છે; જેમણે જન્મ આપ્યો એ જ સાચા પિતા છે." શકુંતલાએ સત્ય કહ્યુ: "તમારો પુત્ર સ્વીકારો, દુષ્યંત." દેવવાણી એ પણ કહ્યું કે જે બીજ નાખે છે, તે પુત્રને યમલોકમાંથી મુક્ત કરે છે; અને પિતા, તું જે ગર્ભની પરવરિશ કરનાર છે, શકુંતલાને અવગણના ન કર. ભરતે ત્રણ સ્ત્રીઓમાંથી નવ પુત્રોને જન્મ આપ્યા, પણ રાજાએ એમને સ્વીકાર્યા નહીં અને કહ્યું, "આ મારા યોગ્ય નથી." તેથી માતાઓ ગુસ્સાથી પોતાના પુત્રોને યમલોક મોકલી દીધા, અને રાજાને પુત્રોત્પત્તિ વિભાજિત થઈ ગઈ. પછી, મારુતો દ્વારા એક પુત્રને બૃહસ્પતિને અપાયો; મારુતો દ્વારા ભરદ્વાજને પણ બૃહસ્પતિ પાસેથી ભરત પાસે લાવવામાં આવ્યા. જ્યારે મહાન ઋષિ બૃહસ્પતિની પત્ની પ્રસવકાળે હતી, ત્યારે બૃહસ્પતિએ પોતાની ભાભી મમતાને સંબોધી કહ્યું: "શોભાયમાને, તું પોતાને અભૂષિત કર અને મને સંમત થા." મમતાએ જવાબ આપ્યો કે, "હે સ્વામી, હું ગર્ભવતી છું; ગર્ભ પરિપક્વ છે અને બ્રહ્મનો ઉચ્ચાર કરે છે." તેણે કહ્યું, "તમારું વીજ અખૂટ છે, પણ આ કર્મ યોગ્ય નથી." બૃહસ્પતિ હસીને કહે છે કે, "તને વિનયને કદી શીખવાડવું નહીં." અને તેણે બળપૂર્વક સંમિલન કર્યું. ત્યારે ગર્ભ આનંદથી બોલ્યો: "પિતા બૃહસ્પતિ, હું પહેલેથી જ અહીં હતો." બૃહસ્પતિ ગુસ્સાથી કહે છે: "તમે મને આવા સમયે રોક્યા જ્યારે સર્વે જીવો આ ઇચ્છે છે; તેથી તું લાંબા સમય સુધી ઘોર અંધકારમાં રહેશે." બૃહસ્પતિના વીજથી માતાના દ્વાર બંધ થયા અને બાળક વચ્ચે અટકી પડ્યું. જ્યારે બાળક તુરંતજ જન્મ્યું, મમતાએ કહ્યું: "હવે હું મારા ઘરે જઈશ, બૃહસ્પતિ; આ ભરદ્વાજ છે." એમ કહી, તે ચાલીને ગઈ અને બાળકને ત્યાં જ મૂકી દીધું. 'સારું ઉછેરો' એમ કહેતાં, ભરદ્વાજ તેમ જ થયો. માતા-પિતા બંનેએ ત્યજી દીધેલા બાળકને મારુતો દયા કરીને લઈ ગયા. તે સમયે ભરતે મારુતો સાથે પુત્રપ્રાપ્તિ માટે યજ્ઞો કર્યા. છતાં પુત્ર ન મળતાં, તેણે ફરીથી મારુતસોમ યજ્ઞ કર્યો. એ યજ્ઞથી મારુતો પ્રસન્ન થયા અને બૃહસ્પતિના વિદ્વાન પુત્ર ભરદ્વાજને પુત્રરૂપે ભરતને આપ્યો. હવે પોતાને પુત્ર મળતાં, ભરતે આનંદથી કહ્યું: "હવે મારું વંશ પુનઃસ્થાપિત થયું છે, તું મને પૂર્ણ કરનાર છે." પહેલાં પુત્રોત્પત્તિ નિષ્ફળ રહી હતી, તેથી ભરદ્વાજને 'વિતથ' પણ કહેવામાં આવ્યો. આ રીતે, બ્રાહ્મણ કુળમાં જન્મેલા ભરદ્વાજ ક્ષત્રિય થયા અને તેમને દ્વિમુખ્યાયન પણ કહે છે, એટલે કે બે પિતાવાળા. વિતથ જન્મ્યા પછી ભરત સ્વર્ગે ગયા અને વિતથના વંશજ ભૂવમન્યુ થયા. ભૂવમન્યુના ચાર પુત્રો હતા: બૃહત્ક્ષત્ર, શક્તિશાળી નર, ગાગ્રા અને પરાક્રમી ભીમ. નરનો પુત્ર સંકૃતિ થયો, જેના બે પુત્રો ગુરુવીર્ય અને ત્રિદેવ હતા, અને તેમને સંકૃતિ કહેવામાં આવે છે. ગાગ્રાના વંશજ શિનિબદ્ધમાંથી જન્મ્યા, અને તેઓ ગાગ્ર્ય કહેવાય છે—દ્વિજાતિ ક્ષત્રિય. ભીમે, જે મહાપ્રભાવી હતા, વિશાલા નામની પત્નીથી ત્રણ પુત્રો મેળવ્યા: ત્રય્યારુણી, પુષ્કરિણી અને ત્રીજો વાનર. એમાં બે મહાન ઋષિ તરીકે પ્રખ્યાત થયા અને વાનર પુત્ર મહાન ક્ષત્રિય વંશમાં ગણાયા. ગાગ્ર, સંકૃતિ અને વીર્ય વંશજ દ્વિજાતિ અને ક્ષત્રિય ગુણોથી યુક્ત છે; તેઓ અંગિરસ શાખામાં આશ્રય પામે છે, જે બૃહત્ક્ષત્રના વંશથી ગણાય છે. બૃહત્ક્ષત્રના પુત્ર સુહોત્ર હતા, જે શ્રેષ્ઠ આચરણવાળા હતા; તેમના પુત્ર હસ્તિન હતા, જેમણે હસ્તિનાપુર નામનું શહેર સ્થાપિત કર્યું, જે આજે પણ પ્રખ્યાત છે. આ રીતે, આ પવિત્ર વંશકથા શ્રદ્ધાપૂર્વક વર્ણવાય છે.