વાયુપુરાણમ્

વિષ્ણુપદ પર્વત પર, જે મહાત્મા ધર્મરથાએ ઈન્દ્ર સાથે મળીને સોમ રસ પાન કર્યો હતો, એ ધર્મરથાની કથા અતિવિશિષ્ટ છે. ધર્મરથાના પુત્ર ચિત્રરથ, અને તેમના પુત્ર દશરથ, જેમને લોમપાદ પણ કહેવામાં આવે છે, તેમની પુત્રી શાંતા હતી. દશરથના પુત્ર, મહાન પરાક્રમી અને ચતુરંગીની સેનાવાળા, ઋષ્યશૃંગના આશીર્વાદથી જન્મ્યા અને વંશનો વધારોકારક બન્યા. તેમના પુત્ર ચતુરંગ અને બીજો પુત્ર પૃથુલાશા હતા. પૃથુલાશાના પુત્રનું નામ ચંપા હતું. ચંપાવતી નામની નગરી, જેને ચંપા કહે છે, એ ચાર વર્ણોથી વસેલી હતી. ચંપાવતીમાં તે રાજા સાઠ હજાર વર્ષ સુધી વસ્યા. બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય—બધાએ પોતાના ધર્મ અને તપનું પાલન કર્યું અને બધા વિષ્ણુભક્ત હતા. તંડિકરથાના પુત્ર વારણ, જેને શક્રવારણ પણ કહે છે, એ જન્મ્યા અને તેમણે પૃથ્વી પર ઉત્તમ મંધોર વાહન લાવ્યું. હર્યંગના વંશજ ભદ્રરથ રાજા થયા. ભદ્રરથના પુત્ર બૃહતકર્મા, લોકપાલ થયા. તેમના પુત્ર બૃહદ્રથ અને પછી બૃહન્મના જન્મ્યા. બૃહન્મનાએ પુત્ર જન્માવ્યો—જયદ્રથ. જયદ્રથના પુત્ર ઋઢરથ, અને ઋઢરથના પુત્ર વિશ્વજિત જનમેજય થયા. આ જનમેજયના વંશમાં અંગ વંશના રાજાઓ થયા, જેમાં કર્ણ પણ રાજા બન્યા. કર્ણના પુત્ર શૂરસેન, દ્વિજ તરીકે જાણીતા છે. હવે પ્રશ્ન થયો—કર્ણ, જે રથચાલકના પુત્ર હતા, તેઓ અંગના વંશજ કેવી રીતે? એનું વિશદ વર્ણન કર્યું છે. બૃહદ્‌ભાનુના પુત્ર બૃહન્મના હતા, તેમની બે પત્નીઓ—યશોદેવી અને સત્યા—સૂત્રપુત્રીઓ (ચૈદ્ય રાજકુંવરીઓ) હતી. બંનેએ એક-એક પુત્રને જન્મ આપ્યો. યશોદેવીના પુત્ર જયદ્રથ અને સત્યાના પુત્ર વિજય થયા. વિજયના પુત્ર ધૃતિ, તેમના પુત્ર ધૃતવ્રત, અને ધૃતવ્રતના પુત્ર સત્યકર્મ, જે મહાન કર્મોથી પ્રસિદ્ધ થયા. સત્યકર્મના પુત્ર અધિરથ, જે રથચાલક હતા. અધિરથે કર્ણને દત્તક લીધો, તેથી કર્ણને રથચાલકપુત્ર કહેવાયા. આ રીતે કર્ણની કથા વર્ણવાઈ છે. આ બધા અંગવંશી રાજાઓની વાર્તા પછી, પુરુના વંશનું વર્ણન થાય છે. પુરુના પુત્ર બાહુબલશાળી જનમેજય હતા. તેમના પુત્ર અવિદ્ધ, જેમણે પૂર્વ દિશા જીતેલી. અવિદ્ધના પુત્ર પ્રવીર, તેમના પુત્ર મનસ્યુ, અને મનસ્યુના પુત્ર જયદ. જયદના વંશમાં ધુંધુ મહારાજ, પછી બહુગવી અને તેમના પુત્ર સંજાતિ થયા. સંજાતિના પુત્ર રૌદ્રાશ્વના દસ પુત્રો ઘૃતાચી અપ્સરા દ્વારા જન્મ્યા—રાજેયુ, કૃતેયુ, વક્ષેયુ, સ્થંડિલેયુ, ઘૃતેયુ, જલેયુ, અને સ્થલેયુ. ત્રણ અન્ય ધર્મેયુ, સન્નાતેયુ અને વનેયુ હતા. એમ કુલ દસ પુત્રો. તેમના વંશમાં રુદ્ર, શૂદ્ર, મદ્ર, શુભા, જામલજા, તલા, ખલા, ગોપજલા, તામ્રરસા અને રત્નકૂટી જેવા વંશજ થયા. આ વંશમાંથી આત્રેયના વંશજ પ્રભાકર, અને પછી અનાદૃષ્ટ રાજર્ષિ થયા, તેમના પુત્ર રિવેયુ. રિવેયુએ તક્ષકની પુત્રી જ્વલના સાથે વિવાહ કર્યો અને રંતિ નામના પુત્રને જન્મ આપ્યો. રંતિ, જે નર અને સરસ્વતીના પુત્ર હતા, તેમણે ત્રસુ, પ્રતિરથ અને ધ્રુવ જેવા ધર્મનિષ્ઠ પુત્રો પેદા કર્યા. ગૌરી, પ્રસિદ્ધ પુત્રી, માન્ધાતાનું જન્મસ્થાન બની. પ્રતિરથના પુત્ર ધુર્યના પુત્ર કણ્ઠ અને તેમના પુત્ર દેવર્ષિ મેધાતિથી થયા, અને કણ્ઠાયન બ્રાહ્મણો એમના વંશજ છે. વંશમાં પુત્રી દ્વારા પણ પુત્રો જન્મ્યા. ત્રસુના પ્રિય પુત્ર મલિન, જે બ્રહ્મવેદા હતા, પછી ઉપદાતા, અને એમ ચાર પુત્રો થયા—સુષ્મંત, દુષ્યંત, પ્રવીર અને અનઘ. પછી દુષ્યંતના પુત્ર, દૌષ્યંતિ, મહારાજા થયા. શકુંતલામાંથી ભરત જન્મ્યા, જેમના નામે ભારતવર્ષ ઓળખાય છે. દુષ્યંતને સ્વર્ગમાંથી અવાજ થયો—'માતા ફૂંક છે, પિતા પુત્ર છે, જેનાથી જન્મ થયો એ જ પિતા છે; તું તારો પુત્ર સ્વીકાર.' શકુંતલાએ પણ એ જ વાત કહી. 'જે બીજ નાખે છે, એ પુત્રને યમલોકમાંથી ઉગારતો છે; અને તું તો ગર્ભપોષક છે, શકુંતલાનું ત્યાગ ન કર.' ભરતે ત્રણ સ્ત્રીઓમાંથી નવ પુત્રો પેદા કર્યા, પણ રાજાએ એમને સ્વીકાર્યા નહીં—'એ મારા લાયક નથી.' એથી માતાઓએ ગુસ્સે થઈ પોતાનાં પુત્રોને યમલોક મોકલી દીધા. તેથી રાજાને પૌત્રપ્રાપ્તિ વિખેરાઈ ગઈ. પછી, મારુતો દ્વારા લાવવામાં આવેલ પુત્ર બૃહસ્પતિને અપાયો. ભરદ્વાજનું જન્મ અને સ્થાનાંતર પણ મારુતો દ્વારા ભરતને અપાયાનું વર્ણન છે. જ્યારે પત્ની પ્રસવકાળે હતી, ત્યારે ઋષિ હાજર હતા. પોતાના ભાઈની પત્નીને જોઈ, બૃહસ્પતિએ કહ્યું: 'સુંદરિ, શરીર શોભાવો અને મને સંગ આપો.' સ્ત્રીએ કહ્યું: 'હે સ્વામી, હું ગર્ભવતી છું; ગર્ભ પક્વ છે અને બ્રહ્મનો ઉચ્ચાર કરે છે.' 'તમારું બીજ અખૂટ છે, પણ આ કર્મ અધર્મ છે,' એમ કહી. બૃહસ્પતિ હસીને બોલ્યા. 'તમે વિનયને કદી શીખવશો નહીં,' એમ કહી બળપૂર્વક સંગ માટે ગયા. ત્યારે ગર્ભે આનંદથી બૃહસ્પતિને કહ્યું: 'પિતા બૃહસ્પતિ, હું પહેલેથી અહીં હાજર છું.