વાયુપુરાણમ્

વિવસ્વાન જ્યારે વિદાય લેવાની તૈયારીમાં હતા, ત્યારે શક્રજિત ફરી બોલ્યા: "તમે, જે અગ્નિસમાન તેજ ધરાવો છો અને જેના દ્વારા આખા જગતની પરિક્રમા થાય છે—એ જ ક્ષણે, એ અમૂલ્ય રત્ન મને આપો." ત્યારે તેજસ્વી ભાસ્કર દેવએ શ્યામંતક નામનું રત્ન તેમને આપ્યું. રાજાએ આનંદપૂર્વક એ રત્ન સ્વીકાર્યું અને પોતાની રાજધાનીમાં પ્રવેશ કર્યો. જ્યારે રાજા શહેરમાં પ્રવેશી રહ્યા હતા, ત્યારે લોકો ઉમટીને પાછળ દોડ્યા અને બોલ્યા: "આ તો સૂર્યદેવ પોતે જઈ રહ્યા છે!" એ વિસ્મયજનક દૃશ્યે સમગ્ર સભાને આશ્ચર્યમાં મુકી, રાજા શહેરના આંતરિક ભાગે અને મહેલમાં પ્રવેશ્યા. પછી શક્રજિતે પ્રેમપૂર્વક એ દૈવી શ્યામંતક રત્ન પોતાના ભાઈ પ્રસેનાને આપી દીધું. જ્યાં જ્યાં શ્યામંતક રત્ન રાજ્યમાં રહે છે, ત્યાં સમયે-સમયે વરસાદ પડે છે અને રોગનો કોઈ ભય રહેતો નથી. એ દરમિયાન, ગોવિંદે પણ એ શ્યામંતક રત્ન પ્રસેનાથી મેળવવાની ઇચ્છા કરી, પણ શક્તિશાળી હોવા છતાં, તેમણે એ રત્નને બળપૂર્વક લીધું નહીં કે મેળવ્યું નહોતું. એક દિવસ પ્રસેના એ રત્ન ધારણ કરીને શિકાર કરવા ગયો. પણ એ રત્નના કારણે, એનું ભયાનક મૃત્યુ સિંહના હાથોથી થયું. ત્યારબાદ ભાલુઓના રાજા જામ્બવાને એ સિંહને મારી નાખ્યો, શ્યામંતક રત્ન લઈ પોતાનાં ગુફામાં પ્રવેશ કર્યો. આ ઘટનાને કારણે, મહાન વૃષ્ણિ અને અંધક વંશના લોકોમાં કૃષ્ણ પ્રત્યે શંકા ઉદ્ભવી—એમ લાગ્યું કે કૃષ્ણે એ રત્ન મેળવવાની ઇચ્છા રાખી છે. આ ખોટા આરોપો સહન ન કરી શકી, દુશ્મનોના વિનાશક ભગવાન કૃષ્ણ જંગલમાં ચિંતિત બની ભટકવા લાગ્યા. ત્યાં તેમણે પ્રસેનાની શોધ શરૂ કરી અને પોતાના સાથીઓ સાથે પ્રસેનાના પગલાંઓનું પીછો કરતાં ગયા. ઘણી શોધખોળ પછી, તેઓ ભાલુઓનાં પર્વત અને વિંધ્ય પર્વત સુધી પહોંચી ગયા, પણ ત્યાં રત્ન મળ્યું નહીં—તેમણે માત્ર પ્રસેનાનું અને એના ઘોડાનું મૃતદેહ જોયું, અને નજીક જ એ સિંહ પડ્યો હતો. એ સિંહ પણ ભાલુ દ્વારા માર્યો ગયો હતો. કૃષ્ણે ભાલુના પગલાંઓનો પીછો કરીને ગુફાની શોધ શરૂ કરી. ત્યાં તેમને એક સ્ત્રીના દુ:ખભર્યા રડવાના અવાજ સંભળાયા; એ જામ્બવતની દાસી પોતાના પુત્રને પ્રેમથી સમજાવી રહી હતી: "રડશો નહીં, પુત્ર, એ રત્ન માટે; સિંહે પ્રસેનાને મારી નાખ્યો અને જામ્બવતે એ સિંહને; આ એ શ્યામંતક રત્ન છે." આ અવાજ સ્પષ્ટ સંભળાતાં કૃષ્ણ ઝડપથી ગુફા પાસે પહોંચ્યા અને પ્રવેશદ્વાર પાસે પ્રસેનાનું મૃતદેહ જોયું. તુરંત જ ગુફામાં પ્રવેશીને, કૃષ્ણે ભાલુઓના રાજા, મહાન બુદ્ધિશાળી જામ્બવતને જોયા. કૃષ્ણે ગુફામાં જામ્બવત સાથે એકવીસ દિવસ સુધી ભયંકર યુદ્ધ કર્યું. એ દરમિયાન, દ્વારકામાં વાત ફેલાઈ કે કૃષ્ણ ગુફામાં ગયા અને માર્યા ગયા. પણ અંતે, કૃષ્ણે જામ્બવતને પરાજિત કર્યા અને જામ્બવતની પુત્રી જામ્બવતી, જે કૃષ્ણને પસંદ હતી, તેમને આપી. ભગવાનના દૈવી તેજથી વિહ્વળ થઈ, જામ્બવતે જોરથી શ્યામંતક રત્ન અને પોતાની પુત્રી જામ્બવતી બંને કૃષ્ણને આપી દીધા. પોતાનું પવિત્રીકરણ કરવા માટે કૃષ્ણે એ રત્ન લીધું અને ભાલુરાજા સાથે મૈત્રી સ્થાપી ગુફામાંથી બહાર આવ્યા. પછી, એ રત્ન લઈને અને પોતાનું શંકા નિવારણ કરીને, કૃષ્ણે એ રત્ન સાત્વત સમાજની હાજરીમાં સત્રાજિતને પાછું આપ્યું. ત્યારબાદ, કૃષ્ણે જામ્બવતી સાથે વાત કરી અને પોતાનો ખોટો આરોપ દૂર કર્યો. જે કોઈ આ કૃષ્ણ ઉપર લાગેલા ખોટા આરોપના નિવારણને જાણે છે, એ કદી ખોટો આરોપ લગાવશે નહીં. સત્રાજિતને પોતાની દસ પત્નીઓમાંથી સોથી વધુ પુત્રો હતા; તેમાથી ત્રણ પ્રસિદ્ધ થયા: સૌથી મોટો ભંગકાર, પછી વીર અને વ્રતપતિ, અને સૌથી નાના સુપ્રિય. પછી, ભંગકારની પુત્રી દ્વારાવતી, જે ઉત્તમ સંતાનવાળી હતી, એના ત્રણ સુંદર અને ગુણવાન પુત્રો થયા. સ્ત્રીઓમાં સત્યભામા શ્રેષ્ઠ હતી; તે પોતાની પ્રતિજ્ઞામાં અડગ અને તપસ્વિ જેવી હતી. તેના પિતાએ તેને કૃષ્ણને અર્પણ કરી. પછી, એ શ્યામંતક રત્ન, જે કૃષ્ણે સત્રાજિતને પાછું આપ્યું હતું, પછી ભોજ વંશના શતધન્વન દ્વારા લઈ લેવામાં આવ્યું. અક્રૂરને પણ એ રત્ન મેળવવાની ઇચ્છા જાગી. તેથી તેણે નિર્દોષ સત્યભામા અને સાથે શ્યામંતક રત્નની પણ શોધ શરૂ કરી. પછી, ભદ્રકારનો વધ કરીને, શક્તિશાળી શતધન્વને રાત્રે એ રત્ન લઈ લીધું અને અક્રૂરને આપી દીધું. અક્રૂરે, સર્વોત્તમ પુરુષ, એ રત્ન લઈને શરત કરી, "આ વાત કોઈ બીજાને ખબર ન પડે." અને કહ્યું, "જો કૃષ્ણ તને હરાવી દેશે, તો સમગ્ર દ્વારકા મારા નિયંત્રણમાં રહેશે." જ્યારે સત્યભામાના પિતાનું મૃત્યુ થયું, ત્યારે વિખ્યાત સત્યભામા દુ:ખથી વ્યાકુળ થઈ, પોતાની રથમાં બેસી વરણાવત શહેર પહોંચી. દુ:ખી સત્યભામાએ, શતધન્વનના કાર્યો પોતાના પતિ કૃષ્ણને કહીને રડવા લાગી. હરિએ પાંડવોના દાહ સંસ્કાર કર્યા અને એ જ હેતુથી સત્યકીને તેમના ભાઈઓ માટે સૂચના આપી. પછી, મધુસૂદન ઝડપથી દ્વારકામાં આવ્યા અને પોતાના મોટાભાઈ, હલધર (પલ્હવધારી) બલરામજીને કહ્યું: "પ્રસેના સિંહ દ્વારા માર્યા ગયા અને સત્રાજિત શતધન્વન દ્વારા; શ્યામંતક તેના માર્ગમાં છે—હવે ત્યાં હુમલો કરો, પ્રભુ!" "હવે તરત રથમાં બેસો; શક્તિશાળી ભોજને મારીને, હે બાહુબલી, શ્યામંતક રત્ન આપણું થશે." આ રીતે, શ્યામંતક રત્નની અદ્ભુત વાર્તા, ભગવાન કૃષ્ણની નિર્દોષતા, અને ધર્મના વિજયની ગાથા રચાઈ.