વાયુપુરાણમ્

ભગવાનને સંબોધન કરીને કહેવામાં આવ્યું: “હે દેવ, તમે પછીથી જન્મ લો છો; તમે ખરેખર નામો અને મંત્રોના સ્વામી છો. તમારા બીજા જન્મમાં, તમે જગતમાં પ્રખ્યાત થશો. જ્યાં સુધી તમે માતાના ગર્ભમાં રહેશો, ત્યાં સુધી પણ, અણિમાદિ સિદ્ધિઓ તમને પ્રાપ્ત રહેશે. એ જ શરીરથી, હે પ્રભુ, તમે દેવત્વ પ્રાપ્ત કરશો. દ્વિજાતિઓ સુંદર મંત્રો, ઘૃત અને સુગંધોથી તમારી પૂજા કરશે. પછી ફરીથી, તમે આયુર્વેદ—જીવનવિજ્ઞાન—ની સ્થાપના કરશો. આ તો કમલજ વડે પહેલેથી જ નિર્ધારિત થયેલું છે. જ્યારે બીજું દ્વાપરયુગ આવશે, ત્યારે તમારો જન્મ થશે—આમાં કોઈ શંકા નથી. તેથી, ભગવાન વિષ્ણુએ તેમને વરદાન આપ્યું અને પછી અદૃશ્ય થઈ ગયા. બીજા દ્વાપરયુગના આગમન સમયે, કાશીના રાજા સૌનહોત્ર અને રાજા દીર્ઘતપાઃ બંનેએ પુત્રપ્રાપ્તિની ઇચ્છાથી તપ કર્યું. પુત્ર ઈચ્છતા રાજાએ ભગવાન અજાને પ્રસન્ન કરવા માટે ઉપાસના કરી. ધન્વંતરી પ્રસન્ન થઈને રાજાને મનપસંદ વરદાન આપવાની વાત કરી. રાજાએ વિનંતી કરી: “હે ધન્ય, જો તમે પ્રસન્ન હોવ તો મને એક સ્થિરપુત્ર આપો.” ભગવાને સ્વીકાર કર્યો અને ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા. ત્યારબાદ, ધન્વંતરી દેવ રાજાના ઘરમાં જન્મ્યા. કાશીના રાજા, હે મહારાજ, બધાં રોગોના વિનાશક બન્યા. ભરદ્વાજે આયુર્વેદ અને તેની ચિકિત્સાપદ્ધતિ રચી, તેને આઠ ભાગમાં વિભાજિત કરી અને પોતાના શિષ્યોને શીખવી. ધન્વંતરીના પુત્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ કેતુમાન જન્મ્યા. કેતુમાનથી ભીમરથ રાજા થયા અને તેમના પુત્ર તરીકે વારાણસીના પ્રસિદ્ધ રાજા દિવોદાસ જન્મ્યા. એ જ સમયે, ક્ષેણક નામનો દાનવ વારાણસીમાં પ્રવેશ્યો, જે શહેર પહેલા જ નિર્વાસિત અને સુનસાન હતું. એ શહેર પર મહાન નિકુંભ દ્વારા પહેલેથી જ શ્રાપ હતો કે તે હજાર વર્ષ સુધી વારંવાર ખાલી રહેશે. જેમજેમ એ શ્રાપ લાગુ પડ્યો, દિવોદાસે પોતાના રાજ્યના અંતે, ગોમતી નદીના કિનારે સુંદર નવું શહેર સ્થાપ્યું. મુનિઓએ પૂછ્યું: “નિકુંભે અગાઉ વારાણસીને શ્રાપ શા માટે આપ્યો? એ ધર્મનિષ્ઠ નિકુંભે પાવન ક્ષેત્રને શ્રાપ શા માટે આપ્યો?” સૂતે ઉત્તર આપ્યો: “રાજા દિવોદાસે શહેર મેળવ્યા પછી, એ મહાન શાસકે સમૃદ્ધ શહેરમાં નિવાસ કર્યો. એ સમયે મહેશ્વરે પોતાની પ્રિય પત્ની સાથે દેવોમાં વસવાટ કર્યો. દેવોના આદેશથી, વિવિધ રૂપવાળા અને તપસ્વી શક્તિથી યુક્ત ગણોએ મહાદેવીને પ્રસન્ન કરી. મહાદેવ આનંદિત થયા, પણ મેનાએ આનંદ અનુભવ્યો નહીં; એ સતત ભગવાન અને દેવી બંનેમાં દોષ શોધતી રહી. તેણે કહ્યું: ‘મારો જમાઈ મહેશ્વર અહીં મારા સમક્ષ યોગ્ય નથી; એ અહીં સંપૂર્ણ ગરીબ છે, છતાં નિર્દ્વંદ્વ જીવન જીવે છે, હે નિર્દોષ.’ માતાના આવા શબ્દો સાંભળીને, દેવી સ્ત્રીસ્વભાવવશ સહન ન કરી શકી; છતાં સ્મિત સાથે, વરદાન આપનારીએ હરાના પાસેઝ જવાનું પસંદ કર્યું. દેવી નિમ્નમુખી થઈ મહાદેવને કહે છે: ‘હે દેવ, હું અહીં નહિ રહે; મને તમારા સ્વગૃહે લઈ જાવ.’ ત્યારે મહાદેવે તમામ લોકોએ નિરીક્ષણ કર્યા પછી, પૃથ્વી પર શ્રેષ્ઠ ક્ષેત્ર, પાવન વારાણસી પસંદ કર્યું. મહાદેવ જાણતા હતા કે દિવોદાસ એ શહેરમાં વસ્યા છે, તેથી ભવાએ પોતાના પાસેથી ગણેશને બોલાવી કહ્યું: ‘હે ગણાધિપ, શહેરમાં જઈ વારાણસી ખાલી કરો; ધીરે ધીરે કાર્ય કરવું, કેમ કે એ રાજા અત્યંત શક્તિશાળી છે.’ પછી નિકુંભ વારાણસી ગયો અને એક નાઈ, મંકનાને સ્વપ્નમાં દેખાયો. ‘હું તને સમૃદ્ધિ આપીશ; મારા માટે સ્થાન પસંદ કર, હે નિર્દોષ. મારી પ્રતિમા બનાવીને શહેરમાં સ્થાપિત કર.’ મંકનાએ સ્વપ્ન પ્રમાણે બધું કર્યું, રાજાની અનુમતિથી નિયમ પ્રમાણે. ત્યાં સતત મહાપૂજા થવા લાગી—સુગંધ, ધુપ, ફૂલો અને સુંદર અર્પણોથી. ભોજનના અર્પણથી તે સ્થાન અદભુત બની ગયું; એ રીતે ભગવાન ગણપતિની હંમેશા પૂજા થવા લાગી. પછી એ શહેરને હજારો વરદાન આપે છે: પુત્ર, સોનુ, આયુષ્ય અને ઇચ્છિત વસ્તુઓ. રાજાની મુખ્ય રાણી સુયશા, પુત્રપ્રાપ્તિ માટે રાજાની પ્રેરણાથી ત્યાં આવી. તેણે મહાપૂજા કરી પુત્રો માટે પ્રાર્થના કરી, અને પુત્ર માટે વારંવાર ત્યાં આવતી રહી. પરંતુ નિકુંભ પુત્ર આપતો નથી; એ માટે કોઈ કારણ છે. જો રાજા ગુસ્સે થાય, તો કંઈક બને છે. લાંબા સમય પછી રાજામાં ક્રોધ આવ્યો; એ શહેરના મહાદ્વારે કોઈ અસ્તિત્વ આપે છે. પ્રેમવશ, એ હજારો વરદાન આપે છે, પણ બીજું કંઈ જ થતું નથી; મારા લોકો પણ મારા શહેરમાં એને હંમેશા પૂજે છે. મારી રાણીએ પણ એ માટે ઘણી વાર પૂજા કરી; છતાં એ મને પુત્ર નથી આપતો—એ અહિતકર્તા, જે ઘણું ભોજન કરે છે. તેથી, એ કોઇ રીતે મારી પૂજાનો હકદાર નથી; હવે હું એ દુષ્ટના સ્થાનને નષ્ટ કરી નાખીશ. આ રીતે દૃઢ સંકલ્પ કરીને, પાપી મનવાળો દુષ્ટ રાજા, ગણપતિના સ્થાનને દુર્ભાવનાથી નષ્ટ કરી નાખે છે. મંદિર તૂટી ગયેલું જોઈ ભગવાન રાજા પાસે આવ્યા: ‘મારી વિરુદ્ધ અપરાધ સિવાય, તું વિના કારણ મારા સ્થાનને નષ્ટ કર્યું છે.’ ‘હઠાત, તું શાસક છે એ શહેર ખાલી થઈ જશે; એ રીતે એ શ્રાપથી વારાણસી પણ ખાલી થઈ ગઈ.