વાયુપુરાણમ્

દ્વિજાતિ અને રાજવંશી મુનિઓમાં ઘણા મહાન તપસ્વીઓ થયા છે—વિશ્વામિત્ર રાજા, માંધાતૃ, સંકૃતિ અને કપિ. કપિના વંશજ પુરુકુત્સ, સત્યવ્રત, ઋથુ, આર્ષ્ટિષેણ, અમીઢ, ભાગ અને અન્યોન્ય પણ પ્રસિદ્ધ છે. કક્ષીવત, શિજય તથા અન્ય મહાન રથયોદ્ધાઓ; રથીતર, રૂંડ, વિષ્ણુવૃદ્ધ અને અન્ય રાજાઓ પણ યાદ રાખવામાં આવે છે. આ બધા ક્ષત્રિય વર્ગમાં જન્મેલા રાજર્ષિ, તપસ્યાથી ઋષિ સમાન થયા અને મહાન સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. હવે અયુના વંશ વિશે વધુ કહેવામાં આવે છે. સૂતજી કહે છે: સોમાના પિતા મહાન ઋષિ અત્રિ હતા, જે વૈવિપ્રથી જન્મેલા હતા; તેમણે પોતાની તેજસ્વિતા દ્વારા સમગ્ર જગતને પોષણ આપ્યું. અત્રિજી કર્મ, મન અને વાણીથી માત્ર શુભ કાર્ય કરતા, હાથ ઊંચા કરીને, કઠપુતળી અથવા પથ્થર સમાન સ્થિરતા સાથે ઊભા રહ્યા—તેમના અંદર અતિશય તેજ હતો. તેમણે પ્રાચીન કાળમાં ત્રણ હજાર દેવવર્ષો સુધી અત્યંત કઠિન તપસ્યા કરી. તેઓ ત્યાં ઊભા રહ્યા, પોતાનું વીર્ય ઉપર રાખીને, એકદમ અચળ અને નિરાશા રહિત. તે સમયે, અત્રિજીમાંથી સોમા—વિદ્વાન દ્વિજાતિ—જન્મ્યા. અત્રિજીના શુદ્ધ આત્માથી સોમા ઉપર ઉદ્ભવ્યા; તેમના આંખોમાંથી સોમા વહેતા, દશ દિશાઓ પ્રકાશિત થઈ. વિધિ પ્રમાણે, દસ દેવીઓએ મળીને એ ગર્ભને ધારણ કર્યો, પણ તેને સહન કરી શકી નહીં. એ તેજસ્વી ગર્ભ, દેવીઓ અને દિશાઓમાંથી બહાર આવી, ચંદ્ર સમાન જગતને પ્રકાશિત કર્યો—જે સર્વ જીવોનો પોષક છે. જ્યારે એ સ્ત્રીઓ એ ગર્ભને સહન કરી શકી નહીં, ત્યારે તેમની સહાયથી ચંદ્ર પૃથ્વી પર આવી પડ્યો. સોમાને પડતા જોઈ, બ્રહ્મા—જગતના પિતામહ—જગતના કલ્યાણ માટે તેમને રથમાં બેસાડ્યા. એ રથ દેવોથી બનેલું છે, ધર્મ અને ધનની ઇચ્છા ધરાવે છે, સત્યમાં સ્થિર છે અને હજારો સફેદ ઘોડાઓથી જોડાયેલું છે. સોમાના પૃથ્વી પર પડતા, બ્રહ્માના મનથી જન્મેલા સાત પ્રસિદ્ધ પુત્રોએ અત્રિના પુત્ર સોમાની સ્તુતિ કરી. ત્યાં અંગિરસ અને ભૃગુપુત્રે ઋગ્વેદ, યજુરવેદ અને અથર્વવેદના અનેક સ્તુતિઓથી સોમાની પ્રશંસા કરી. ત્યારે, સોમા જ્યારે સ્તુતિ કરવામાં આવ્યા, તેમના તેજમાં વૃદ્ધિ થઈ અને તેમણે ત્રણેય લોકને સર્વ રીતે પોષણ આપ્યું. એ મહાન રથમાં સોમાએ ત્રણ-સાત વાર પૃથ્વીનું વિશાળ પરિભ્રમણ કર્યું, સમુદ્રની સીમા સુધી પહોંચ્યા. સોમાના તેજમાંથી જે પ્રકાશ પૃથ્વી પર પડ્યો, તેમાંથી વનસ્પતિઓ ઉદ્ભવ્યા, જે તેમના ઊર્જાથી ઝળહળતા હતા. એ વનસ્પતિઓ દ્વારા જગત અને ચાર પ્રકારના પ્રાણીઓ પોષાય છે; કેમ કે સોમા સર્વ વિશ્વના પોષક છે. તપસ્યા, સ્તુતિ અને કાર્યો દ્વારા તેજ પ્રાપ્ત કરીને, સોમાએ દસ-દસ હજાર વર્ષ સુધી તપસ્યા કરી. એ સુવર્ણવર્ણા દેવીઓ, જેઓ પોતાની શક્તિથી જગતને પોષે છે, તેમાં સર્વવ્યાપી સોમા પ્રગટ થયા, પોતાના કાર્યો દ્વારા પ્રસિદ્ધ થયા. પછી બ્રહ્મા, બ્રહ્મજ્ઞાની, સોમાને બીજ, વનસ્પતિ, જળ અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજાતિ મુનિઓ પર રાજ્ય આપ્યું. મહાન શક્તિથી સ્નાત, રાજાઓના રાજા તરીકે સોમા, તેજસ્વી, પોતાના સ્વભાવથી જગતને પોષ્યા. દક્ષના સત્તાવીસ પુત્રીઓ, જે મહાન વ્રત ધરાવે છે, દક્ષ પ્રચેતસે સોમાને આપી—એ નક્ષત્રો તરીકે જાણીતી છે. એ મહાન રાજ્ય પ્રાપ્ત કરીને, સોમા—સોમાધારકોના સ્વામી—એ રાજસૂય યજ્ઞ કર્યો, જેમાં હજાર સો દાન આપ્યા. ત્યાં હિરણ્યગર્ભ ઉદગાતા હતા, બ્રહ્મા બ્રહ્મસ્થિતિમાં હતા, અને ભગવાન હરિ નારાયણ સદસ્ય હતા, આસપાસ શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મર્ષિ—સનતકુમાર અને અન્ય—હતા. સોમાએ દક્ષિણ દાન આપ્યું, જે ત્રણેય લોક કહેવાય છે, શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મર્ષિ અને સભ્યોને. સીની, કુહૂ, વપુ, પુષ્ટિ, પ્રભા, વસુ, કીર્તિ, ધૃતિ અને લક્ષ્મી—આ નવ દેવીઓ સોમાની સેવા કરતી હતી. અંતિમ સ્નાન મેળવી, સર્વ દેવ અને ઋષિઓ દ્વારા પૂજિત, મહાન રાજાઓના રાજા, દશ દિશાઓમાં શોભી રહ્યા. એ મહાન અને ઋષિ દ્વારા પ્રશંસિત રાજ્ય પ્રાપ્ત કર્યા પછી, સોમાનું મન અસ્થિર થયું અને તેમનું શિસ્ત ભંગ થયું. દેવો અને દેવઋષિઓએ વિનંતી કરી હોવા છતાં, સોમાએ તારા (તારકાની) અંગિરસને પાછી આપી નહોતી. ઉશનાસે, જે પૂર્વે બૃહસ્પતિના શિષ્ય હતા, તારા અંગિરસ પાસેથી અપહરણ કરી લીધી. એ સ્નેહથી, રુદ્રે બૃહસ્પતિને સહાય આપી, તેમની એડી પકડી અને ધનુષ ધારણ કર્યું. બ્રહ્મર્ષિમાં શ્રેષ્ઠ, એ મહાન આત્માએ દેવો પર શસ્ત્ર ચલાવ્યું, જેના દ્વારા તેમની પ્રસિદ્ધિ નષ્ટ થઈ. ત્યાં, તારા માટે ઈચ્છાથી, દેવો અને દાનવો વચ્ચે મહાન યુદ્ધ થયું, જગતનો વિનાશ થયો. ત્રણ બાકીની દેવો અને તુષિત નામના દેવોએ બ્રહ્મા—પ્રથમ દેવ અને પિતામહ—માં શરણ લીધું. પછી, બ્રહ્મા પિતામહે ઉશનાસ અને રુદ્રને રોકી, તારા અંગિરસને આપી. તારા, તારાઓના સ્વામીની પત્ની, ગર્ભવતી હતી, ત્યારે બૃહસ્પતિએ કહ્યું: "તમે એ ગર્ભને બહાર ન કરો.