વાયુપુરાણમ્

શિયાળાની રાત્રે ચાંદ્રપ્રભાથી શોભિત, ત્રણ રૂપોથી અલંકૃત અને ત્રિશંકુ નક્ષત્રથી સુશોભિત એક મનોહર પણ નિર્વિકાર ગતિથી ચાલતી એક શક્તિહીન, સૌંદર્યથી ભરપૂર વ્યક્તિનું વર્ણન થાય છે. ત્રિશંકુની પત્ની સત્યરતા, જે કેકય વંશમાં જન્મેલી હતી, એણે પાપરહિત પુત્ર હરિશ્ચંદ્રને જન્મ આપ્યો. હરિશ્ચંદ્ર, ત્રિશંકુના પુત્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, રાજસૂય યજ્ઞના કર્તા અને સમગ્ર ધરતીના રાજા તરીકે જાણીતા છે. હરિશ્ચંદ્રના પુત્ર રોહિત હતા, તેમના પુત્ર હરિત અને હરિતના વંશજ ચંચુ હારિત કહેવાય છે. ચંચુના બે પુત્ર થયા: વિજય અને સુદેવ. વિજયે તમામ ક્ષત્રિય વર્ગોને જીત્યા, તેથી તેનું નામ વિજય પડ્યું. વિજય પછી રૂરુક નામના પુત્ર રાજા બન્યા, જે ધર્મ અને સંપત્તિમાં કુશળ હતા. રૂરુકના પુત્ર હૃતક અને પછી બાહુ જન્મ્યા. કાળક્રમે, બાહુ રાજાને હૈહય, તાલજંઘ, શક, યવન, કામ્બોજ, પારદ અને પહ્લવ જેવા અન્ય ક્ષત્રિયોએ હરાવી દીધા. બાહુ રાજા સત્યયુગમાં પણ પૂર્ણપણે ધર્મનિષ્ઠ ન હતા. તેમ છતાં, બાહુના પુત્ર સગરનો જન્મ થયો—એ પણ ઝેર સાથે. જ્યારે બાહુ રાજાના રાજ્ય પર આ વિપત્તિ આવી, ત્યારે તેઓ પોતાની પત્ની સાથે જંગલમાં ગયા અને તપ કરવા લાગ્યા. એક દિવસ પાણી લેવા જતા, વૃદ્ધાવસ્થાની કમજોરીને કારણે તેમનું અવસાન થયું. બાહુની પત્ની, જે યાદવ વંશની હતી અને ગર્ભવતી હતી, પતિને અનુસરી રહી હતી. તેની સહપત્નીએ તેને ઝેર આપ્યું, આશય એ હતો કે ગર્ભમાં રહેલો સંતાન નષ્ટ થઈ જાય. પતિનું દાહ કરતી વખતે, ભૃગુ વંશના ઋષિ ઔર્વે compassionથી તેને રોકી લીધા. ઔર્વના આશ્રમમાં, તેણીએ ઝેર સાથે બાળકને જન્મ આપ્યો—તે મહાન બાહુબલી અને ધર્મનિષ્ઠ પુત્ર સગર હતો. ઔર્વે એ બાળકના જન્મસંસ્કાર કર્યા, તેને વેદ-શાસ્ત્રો શીખવ્યા અને એક મહાન શસ્ત્ર પણ આપ્યું. જામદગ્ન્ય પાસેથી પ્રાપ્ત થયેલ અગ્નિઅસ્ત્રથી, સગર રાજાએ પોતાના બળ અને ક્રોધથી હૈહય અને તાલજંઘોને પરાજિત કર્યા, જેમ રુદ્ર પ્રાણીઓના સમૂહને વિનાશ કરે. પછી રાજાએ નક્કી કર્યું કે હવે શક, યવન, કામ્બોજ, પારદ અને પહ્લવોનો પણ સંપૂર્ણ નાશ કરી નાખવો. જ્યારે સગરે આ શક્તિશાળી ક્ષત્રિયોને સંહારવા માંડ્યા, ત્યારે તેઓ બધા આશ્રય માટે મહર્ષિ વસિષ્ઠ પાસે ગયા. વસિષ્ઠે તેમની વિનંતી સ્વીકારી અને સગરને રોકી દીધા, તેમને આશ્વાસન આપ્યું. ગુરુના વચનનું માન રાખીને, સગરે ધર્મ અનુસાર તેમનું રૂપ બદલ્યું: શકોના અર્ધમસ્તક મુંડ્યા, યવન અને કામ્બોજોના પૂરા મસ્તક મુંડ્યા, પારદોને ખુલ્લા વાળ રાખ્યા અને પહ્લવોને દાઢી રાખવા કહ્યું. તેમને વૈદિક સંસ્કાર અને જપ-હવનથી પણ વંચિત કર્યા. આ રીતે, શક, યવન, કામ્બોજ, પહ્લવ, પારદ અને અન્ય ઘણા ક્ષત્રિય જાતિઓનું ધર્મ સગરે છીનવી લીધું—જેમ વસિષ્ઠે કહ્યું હતું તેમ. પછી, ધર્મમાં વિજયી બનેલા સગર રાજાએ ધરતી જીત્યા પછી અશ્વમેઘ યજ્ઞ માટે ઘોડો છોડ્યો. જ્યારે ઘોડો પૂર્વ અને દક્ષિણ સમુદ્રના કિનારે પહોંચ્યો, ત્યારે તે ધરામાં પ્રવેશી ગયો. રાજા પોતાના તમામ પુત્રો સાથે તે પ્રદેશને ખોદવા લાગ્યા અને અંતે મહાસાગર સુધી પહોંચ્યા. ત્યાં તેમને પ્રાચીન દૈવીરૂપે શ્રીહરિ—કપિલ, હંસ, નારાયણ, વિષ્ણુ—દેખાયા. તેમનાં દર્શનથી પુત્રો તેજમાં ભસ્મ થઈ ગયા; માત્ર ચાર પુત્રો બચ્યા. બાર્હિકેતુ, સકેતુ, ધર્મનિષ્ઠ શૂર અને પંચવન—આ ચાર પુત્રો વંશના આગેવાન બન્યા. ભગવાન હરિ, નારાયણ, સગરને આશીર્વાદ આપ્યા: અક્ષય વંશ, સો અશ્વમેઘ યજ્ઞ, પરાક્રમી પુત્ર, સમુદ્ર અને સ્વર્ગમાં શાશ્વત નિવાસ. સમુદ્રે ઘોડો પાછો આપ્યો અને સગરના નામે 'સાગર' તરીકે ઓળખાયો. રાજાએ ઘોડો પાછો મેળવી, પુન: પુન: સો અશ્વમેઘ યજ્ઞ કર્યા. સગરના સાથમાં ગયેલા સાઠ હજાર પુત્રો દહન પામ્યા, તેમનું તેજ નારાયણમાં પ્રવેશી ગયું. મુનિઓએ પુછ્યું: સગરના એ સાઠ હજાર પુત્રો કેવી રીતે જન્મ્યા? સુતજી કહે છે: સગરની બે પત્નીઓ હતી, બંને તપસ્યાથી શુદ્ધ થયેલી; મોટી પત્ની વિદર્ભના રાજાના પુત્રી, કેશિની હતી...