વાયુપુરાણમ્

સંગીતના ગહન વિધાનો અંગે શાસ્ત્રમાં કહેવામાં આવે છે કે, નાદ ઊંચો હોય કે નીચો, કે વધુ ઊંડો—even જો તેમાં એક પણ ખાલી જગ્યા ન હોય, તો આખરે બધા નાદો એક જ સ્વરૂપે ગણાય છે. ચાર વિભાગોનો સમૂહ ‘મક્ષિપ્રચ્છેદન’ તરીકે ઓળખાય છે; આ embellishments છે, કુલ ત્રીસ, જે ઉચ્ચારના સ્થાન અને સમયમાપ પ્રમાણે વર્ણવાય છે. આ embellishmentsના ચાર હેતુ છે—રચના, માપ, પરિવર્તન અને લક્ષણ—જે સમજવા જોઈએ. જેમ કે શરીરે ખોટા સ્થળે પહેરેલી અલંકૃતિ નિંદનીય ગણાય છે, એ જ રીતે, syllableને તેના સ્વભાવથી વિરુદ્ધ રીતે embellish કરવું પણ અયોગ્ય છે. સ્ત્રીના આભૂષણો પણ ખોટા સ્થાને જોડાય તો યોગ્ય નથી, એ જ રીતે syllableનું embellishment ખોટા સ્થાને હોય તો તે પણ નિંદનીય છે. જેમ કાનકાંડા પગ પર નથી દેખાતા, કે હાર કમર પર નથી, તે જ રીતે, embellishment ખોટા સ્થાને હોય તો તેને પણ દુશ્મન ગણાય છે. જ્યારે embellishment કરવામાં આવે, ત્યારે તે યોગ્ય રીતમાં, નિર્દિષ્ટ માર્ગ અને પદ્ધતિ અનુસાર લાગુ થવું જોઈએ. હવે હું સાચી રીતે, તેની વ્યાખ્યા, યોગ્ય લાગુ પડતી રીત અને ગાયકોએ જે રીતે તેનો અભ્યાસ કર્યો છે, તે વર્ણવવા જઈ રહ્યો છું—માત્ર મૌખિક પરંપરા પરથી નહીં. આ reversals (પરાવર્તન)ની સંખ્યા ત્રેંસઠ છે; શરૂઆતમાં, જો ṣaḍja સમૂહ ન હોય, તો તે મધ્ય અથવા નીચા નાદ બની જાય છે. ṣaḍja અને madhyamaના બે tonal systemsમાં પણ reversal એ જ રીતે થાય છે; ઊંચા અને નીચા registersનું માપ પણ ṣaḍja અને āvika માટે જાણવું જોઈએ. બધા નાદોમાં embellishment લાગુ કરવું યોગ્ય ગણાય છે; બાહ્ય ગીત અનુસાર, પંદર દેવતાઓ ઓળખાય છે. ગાય-નાદોની સ્થિતિમાં, madhyama ભાગ reversal છે; ગીતોમાં આ ભેદ સુંદરતા સ્થાપિત કરે છે. મેં જોડાણ અને સંબંધિત નાદનું વર્ણન કર્યું છે; reversal સાત નાદોની ક્રમમાં આગળ વધે છે. ગાંધારના ભાગથી ચાર ઊંડા નાદ ગવાય છે; પાંચમો madhyama છે, અને dhaivataમાં, niṣāda; ṣaḍja અને ṛṣabha માત્ર ઊંડા નાદમાં, મધ્યમાં નહીં, ઓળખાય છે. ઘોડા અને aṣ્ટકાના નીચા registerમાં બે છે; કુદરતી અને vaiṇavaમાં ગાંધાર ભાગ વપરાય છે. શબ્દના ત્રણ રૂપ છે, અને kauśikaના સાત; ગાંધારના સમગ્ર ભાગ દ્વારા reversalનું નિયમ સ્થાપિત થાય છે; madhyama માટે madhyama portionનો ક્રમ નિર્દિષ્ટ છે. વિશેષ રૂપ ધરાવતા ગીતો સાત નાદોથી બનેલા હોવા જોઈએ, અને kauśikaના સાત રૂપ હોવા જોઈએ. આ limbની સંકેત તરીકે ઓળખાય છે; સમાન મૂલ્યના બે માપ છે, અને બીજા સ્થાનથી માપ નાભિ પર સ્થાપિત નથી. ઉત્તર તરફ, કુદરતી રીતે, માપ assimilate થાય છે; જ્યાં ઘેતાળ lumpમાં છે, ત્યાં માપ વધતું નથી. એક પગ માપમાં, બીજું vīraṇaમાં નથી, તો ત્યાં સંખ્યા ઘટે છે, જેને ‘ચળવળ’ કહેવાય છે. બીજા પગની તૂટ graspingથી સ્થાપિત થાય છે; અગાઉ આઠમા અને ત્રીજા, અને બીજા અન્ય વ્યવસ્થા મુજબ. પગના અર્ધ સમાન અને પાંચમા ભાગમાં, પગ સાથેનું ભાગ મૂળ રૂપમાં પણ સ્થાપિત થાય છે. ઉત્તર તરફના ચોથા, અને Madravatī અને Madraka, દક્ષિણના Madrakaમાં પણ, નિર્દિષ્ટ માપ છે. લાગુ પડતી રીત પ્રથમ છે, બીજી સમજણ છે; પગો લેતા, અહીં કોઈ cross-over નથી. લાગુ પડતી એકતા, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, બે પ્રકારની છે; પણ ઘણા જોડાણ ‘પતાકા-હરીણા’ તરીકે ઓળખાય છે. ત્રણ metresમાં, metre યોગ્ય છે; આઠ જોડાણ sauvīra અને mūrcchanā કહેવાય છે; જે ખરેખર kuśatya કરતાં ઉત્તમ છે, તેના સાત શુદ્ધ નાદ છે. અત્યાર સુધી સંગીતની વિધિઓની વાત હતી; હવે વાર્તા આગળ વધે છે— સૂત કહે છે: જ્યારે રૈવત પોતાના વિશ્વમાં ગયા, ત્યારે બધા પુન્યશીલ લોકો રાક્ષસો દ્વારા માર્યા ગયા, અને thus કુશસ્થળી નાશ પામી. ત્યાર પછી, તે ધર્મનિષ્ઠ, મહાત્મા પુરુષના સો ભાઈઓ, રાક્ષસો દ્વારા બંધાઈને, ડરથી દરેક દિશામાં ભાગી ગયા. આ ક્ષત્રિયો ભયથી વિખેરાઈ ગયા, પણ ત્યાં એક મહાન વંશ ઊભો થયો, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ. તેઓ દરેક દિશામાં ‘પ્રયતાસ’ તરીકે ઓળખાયા, ધર્મનિષ્ઠ; ધૃષ્ટથી ધાર્ષ્ટક ક્ષત્રિયો, જેઓ યુદ્ધમાં નિર્ભય હતા. તેમના અનુયાયીઓ સાથે, ત્રણ હજાર મહાત્મા ક્ષત્રિયો હતા; અને નભાગનો વારસદાર, નભાગા નામે, જે શક્તિશાળી હતો. નભાગાના પુત્ર અંબરીષ; અંબરીષના પુત્ર વિરૂપ; વિરૂપના પુત્ર પૃષદશ્વ; અને પૃષદશ્વના પુત્ર રથીતર. આ બધા ક્ષત્રિયોમાંથી જન્મ્યા, પણ અંગિરસના વંશજ તરીકે પણ યાદ આવે છે; રથીતરાઓમાં શ્રેષ્ઠ, બ્રાહ્મણો, ક્ષત્રિય વંશ ધરાવતા. ક્ષુવતાથી, મનુના મોટા પુત્ર, ઇક્ષ્વાકુ જન્મ્યા; તેમના સો પુત્રો હતા, અને ઇક્ષ્વાકુ અત્યંત દાનવીર હતા. તેમાં સૌથી મોટો વિકુક્ષિ, નેમી અને દંડા—આ ત્રણ; અને તેમના પુત્રો, શકુનીના નેતૃત્વમાં, પચાસ હતા. ઉત્તરાપથ વિસ્તારમાં રક્ષાનું કાર્ય કરતા રાજાઓ દક્ષિણ દિશામાં પણ અડતાલીસ હતા. દક્ષિણના વીસ શ્રેષ્ઠ રક્ષકોએ, ઇક્ષ્વાકુએ પછી વિકુક્ષિને અષ્ટકા વિધિ માટે સૂચના આપી. રાજાએ કહ્યું: “શ્રાદ્ધ માટે માંસ લાવો, પ્રાણીઓનો વધ કરો, હે શક્તિશાળી. આજે અષ્ટકાનું શ્રાદ્ધ કરવું છે, નિશ્ચયથી.” વિકુક્ષિ, એ વિદ્વાનના આદેશથી, શિકાર કરવા ગયા, અને હજારો પ્રાણીઓનો વધ કર્યા પછી, થાકેલા અને ભૂખ્યા, ત્યાં એક સસલું ખાધું. વિકુક્ષિ જ્યારે માંસ અને પોતાની સેના સાથે પાછા આવ્યા, ત્યારે તેમણે વશિષ્ઠને માંસ છાંટવા માટે અનુરોધ કર્યો, જેથી તે પવિત્ર બની શકે.