વાયુપુરાણમ્

સાત સ્વર પૂર્ણ થયા અને તેમના વિવિધ પ્રકારના મંડાણ પણ વર્ણવાયા. તેમ જ, છ સ્વર સામાન્ય નથી અને છ ઉપસ્વર તરીકે ઓળખાય છે. હવે, પૂર્વાચાર્યોના ઉપદેશને સમજ્યા પછી, હું ક્રમશઃ ત્રીસ અલંકારોનું વર્ણન કરું છું—મારી વાણી સાંભળો. અલંકારો પોતાની જ અક્ષરો અને કારણો પ્રમાણે, તેમજ પદ અને તેમના સંયોજનથી, અને સુક્ષ્મ પરીક્ષણથી સમજાવા જોઈએ. અલંકારની પૂર્ણતા અર્થ, શબ્દ અને પદના સંયોગથી થાય છે; ગીતના શબ્દો ક્યારેક આરંભે, તો ક્યારેક અંતે મુકવામાં આવે છે. ત્રણ સ્થાન છે—ઉદરમાં, કંઠમાં અને મસ્તકમાં—અને આ ત્રણમાં શ્રેષ્ઠ રીતનો અભ્યાસ થાય છે. ચાર સ્વાભાવિક અક્ષરો છે અને ચાર પ્રકારની વિશ્લેષણ પદ્ધતિ છે; અને આઠ પ્રકારના ભેદ છે, જેને દેવતાઓ સોળ પ્રકારના રૂપે જાણે છે. અક્ષરવિદો સ્થિર અક્ષર, ચલ અક્ષર, ત્રીજું અવરોહી અને ચોથું આરોહી જાણે છે. આમાં એક અક્ષર ચાલતું પણ છે અને સ્થિર પણ, એટલે કે તેમાં ગતિ અને નિઃગતિ બંને હોય શકે છે; આરોહી અક્ષર માટે અવરોહ પણ દર્શાવાય છે. આ રીતે આરોહથી આરોહી અક્ષર ઓળખાય છે; હવે, આ અક્ષરોને લગતા અલંકારો જાણો. ચાર અલંકાર છે—સ્થાપન, અનુક્રમ ગતિ, દોષ અને નિર્દોષ; હવે હું તેમનાં લક્ષણો સમજાવું છું. વિશ્વર, ઉષ્ટ્ર અને કલાની ગતિ આગળના સ્થાન તરફ થાય છે; ચક્રમાં, બે અનુક્રમથી ઉપસ્થિત થાય છે, જે માપથી નિર્ધારિત થાય છે. કુમાર નામે બીજો એક છે, જે વિસ્તરે છે અને દૂર જાય છે; અને અપાંગ નામે એક છે, જે કલાથી એક વધુ છે. શ્યેન આગળના અંતરમાં ઉપસ્થિત થાય છે, પણ કલાના માપમાં રહે છે; અને એ સ્વરમાં, અગાઉના કરતાં વિશિષ્ટ વૃદ્ધિ થાય છે. શ્યેન અવરોહી અને શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે; કલાના માપ અને તેના સમૂહથી તે બિંદુ તરીકે ઓળખાય છે. બિંદુ એક કલાની જેમ અક્ષરનાં અંતે રહેવું જોઈએ; ક્યારેક ઉલટો સ્વર પણ આવે છે, પણ એમાં કઠિનાઈ નથી. સર્વોચ્ચ સ્વર એ છે, જે મૂળ ષડ્જથી એક અંતર ઉપર હોય છે; સ્વરને ઉપાડવું અને ઉતારવું જોઈએ, જેમ કાગડાની ઊંચી ટહુકમાં થાય છે. સંતાર નામે બે સ્વર ચલાવવામાં આવે છે, તેમ જ તેમનું કારણ પણ; ઉંચા કે નીચા—even so, sprinkle them in the same way. બાર કલાનું સ્થાન આગળના અંતરે છે; પ્રેંખોલિત નામે અલંકાર એ રીતે સ્વરોથી યુક્ત છે. સ્વર પરિવર્તનથી પુષ્કલનું વર્ણન થાય છે; તે પદ અને અન્ય વચ્ચે કલાથી મૂકાય છે. બે કલાથી જે ઘટે છે, તે ઘટિત કહેવાય છે; અને ઉચ્ચારતી વખતે તે વિશ્વર તથા અઠમો સ્વર બને છે. પછી, એ નીચે હોય કે ઉપર, અથવા વધુ ઊંડું—even if there is no single interval, બધા અંતે એક જ સ્વર માનવામાં આવે છે. ચારે વિભાગનો સમૂહ 'મક્ષિપ્રચ્છેદન' કહેવાય છે; આ ત્રીસ અલંકાર છે, જે ઉચ્ચારસ્થાન અને સમયમાપ પ્રમાણે વર્ણવાય છે. રુપ, માપ, પરિવર્તન અને લક્ષણ—આ ચાર પ્રકારના ઉદ્દેશ અલંકારના સમજવા જોઈએ. જેમ પોતે પહેરેલા અલંકાર ખોટી જગ્યાએ હોય તો તે નિંદનીય બને છે, તેમ અક્ષરને તેના સ્વભાવ વિરુદ્ધ અલંકારથી શોભાવવું યોગ્ય નથી. જેમ સ્ત્રીના અલંકારો વિવિધ રીતે જોડાય તો ખોટા સ્થાન પર હોય તો યોગ્ય નથી, તેમ અક્ષરના અલંકાર પણ ખોટા સ્થાન પર હોય તો તે નિંદનીય ગણાય છે. જેમ કાનના કુંડળ પગે દેખાતા નથી, કે ગલાનો હાર કમરે નથી, તેમ ખોટા સ્થાન પર અલંકાર મૂકવો નिंदનીય છે. અલંકાર રચાય ત્યારે પણ યોગ્ય રીત દર્શાવવી જોઈએ, અને નિર્ધારિત માર્ગ અને પદ્ધતિ અનુસાર જ લાગુ કરવો જોઈએ. હવે હું સાચા અર્થમાં એની વ્યાખ્યા, યોગ્ય ઉપયોગ અને ગાયકોએ જે રીતે અભ્યાસ કર્યો છે તે સમજાવું છું, માત્ર પરંપરાગત કહાવતો પરથી નહીં. આલંકારોના ઉલટા રૂપો ત્રેયાશી (૮૩) ગણાય છે; આરંભે, જો ષડ્જ સમૂહ ન મળે તો તે મધ્યમ કે નીચા સ્વર બની જાય છે. ષડ્જ અને મધ્યમના બે સ્વરપ્રણાલીમાં પણ ઉલટો રૂપ છે; ઊંચા અને નીચા મંડળનું માપ ષડ્જ અને આવિક માટે પણ જાણવું જોઈએ. બધા સ્વરોમાં અલંકારનો ઉપયોગ યોગ્ય માનવામાં આવે છે; બહારના ગીતનું અનુસરણ કરીને પંદર દેવતાઓ ઓળખાય છે. ગૌ સ્વરોમાં મધ્યમ ભાગ ઉલટો છે; ગીતોમાં આ ભેદથી જ માર્ગમાં સૌંદર્ય સ્થાપિત થાય છે. સંયોજન અને સંબંધિત સ્વરનું વર્ણન મેં કર્યું છે; ઉલટો ક્રમ સાત સ્વરોના અનુક્રમથી ચાલે છે. ગાંધારના ભાગથી ચાર ઊંડા સ્વરો ગવાય છે; પાંચમો મધ્યમ છે, અને ધૈવતમાં નિષાદ છે; ષડ્જ અને ઋષભ માત્ર ઊંડા સ્વરોમાં ઓળખાય છે, મધ્યમમાં નહિ. ઘોડા અને અષ્ટકાના નીચા મંડળમાં બે સ્વરો છે; પ્રાકૃત અને વૈણવમાં ગાંધાર ભાગ વપરાય છે. શબ્દ ત્રણ રૂપ ધરાવે છે, અને કૌશિકે સાત રૂપ ધરાવે છે; સમગ્ર ગાંધાર ભાગથી ઉલટા નિયમ સ્થાપિત થાય છે; તેથી મધ્યમ માટે મધ્યમનો ક્રમ નિર્ધારિત છે. જે ગીતો વિશિષ્ટ સ્વરૂપ ધરાવે છે, તે સાત સ્વરોથી રચાયેલી હોવી જોઈએ, અને કૌશિકે સાત રૂપ ધરાવવી જોઈએ. આ અંગોનું સંકેત કહેવાય છે; બે સમાન મૂલ્યનાં માપ છે, અને બીજું સ્થાનથી માપ નાભિ પર સ્થિર થતું નથી. ઉત્તર દિશામાં, પ્રકૃતિમાં જેમ છે તેમ માપ સમાઈ જાય છે; જ્યાં હત્યારો ગાંઠમાં છે, ત્યાં માપ વધતું નથી. એક પગ માપમાં હોય છે, બીજું વીરણમાં નથી, એવા સ્થાને સંખ્યામાં ઘટાડો 'ચલન' તરીકે ઓળખાય છે. આ રીતે, સંગીતના સ્વરો, અલંકારો અને તેમની યોગ્યતા તથા ઉપયોગની શ્રેષ્ઠ પરંપરા અહીં શ્રદ્ધાપૂર્વક વર્ણવાઈ છે.