વાયુપુરાણમ્

ઉત્તરમંદ્ર તાળ વિશે કહેવામાં આવે છે કે તેમાં છ દેવતાઓ છે; તેથી પ્રથમ ઉત્તરતાળને વિસ્તૃત માનવામાં આવે છે. અહીં ઉત્તરમંદ્ર છે અને તેની દેવતા ધ્રુવ છે. અપાન અને ધૈવતથી ઉત્તરદિશામાં હોવાથી, આ મોડ્યુલેશન આવું છે; પિતૃઓ અંશદાતા વિધિ માટે દેવતાઓ છે. શુદ્ધ ષડ્જ સ્વને સ્થાપિત કરીને મહાન ઋષિઓ અગ્નિનું પૂજન કરે છે; તેથી, આ શુદ્ધ ષડ્જ તરીકે જાણવું. જે કોઈ સાત્વિક મોડ્યુલેશન કરે છે, તે પાંચમ સ્વ બની જાય છે; યક્ષોની આ મોડ્યુલેશન યક્ષિકા તરીકે ઓળખાય છે. નાગોની દૃષ્ટિ વિષ છે; ગીતો આ મોડ્યુલેશન સુધી પહોંચતા નથી; બ્રહ્માએ આને દૂર કરી લીધું છે, અને નાગો દેવતા છે; આ સર્પોની મોડ્યુલેશન છે, અને અહીં દેવતા વરુણ છે. પક્ષીઓની સરખામણી કરીને, કિનરાઓ ઉત્તમ મોડ્યુલેશન પ્રાપ્ત કરે છે; તેથી, સર્વોચ્ચ મોડ્યુલેશન, અને પક્ષીઓના રાજા અહીં દેવતા છે. ગંધાર સ્વની ધ્વનિથી પૃથ્વી અર્થમાં ટકતી રહે છે; તેથી, શુદ્ધ ગાંધારી, અને ગંધર્વ મુખ્ય દેવતા છે. ગંધાર પછી, આ મોડ્યુલેશન સર્જાય છે; તેથી, ઉત્તર ગાંધારી, અને વસુઓ અહીં દેવતા છે. આ મહાન તત્વ છે, જે પિતામહ બ્રહ્માએ સ્થાપિત કર્યું છે; તેથી, આ ષડ્જની મોડ્યુલેશન અગ્નિ દેવતાવાળી છે. આ દિવ્ય અને વિસ્તૃત છે, તેથી મોડ્યુલેશન ધીમા છઠ્ઠા સ્વની છે; જે ગુણ રહિત છે, અને અહીં પાંચમ ધૈવત છે. આ રીતે સાત સ્વ પૂર્ણ થાય છે, અને મોડ્યુલેશનો વર્ણવાય છે; એ રીતે છ સામાન્ય નથી, અને છ અધિનાયક છે. પૂર્વ આચાર્યોના સિદ્ધાંતોને સમજ્યા પછી, હું ક્રમવાર ત્રીસ અલંકારો જણાવું છું; એ સાંભળો. અલંકારોને તેમના સ્વયં syllable અને કારણો અનુસાર, તેમજ પગલાંની રચના અને સંયોજન, તેમજ ધ્યાનપૂર્વક પરીક્ષણ દ્વારા વર્ણવવું જોઈએ. અલંકારની પૂર્ણતા અર્થ, શબ્દો અને વિધાનના સંયોજનથી થાય છે; ગીતના શબ્દો શરૂઆતમાં કે અંતે મૂકવામાં આવે છે. ત્રણ સ્થાનો છે: છાતી, ગળું અને માથું; એમાંથી શ્રેષ્ઠ રીત અપનાવવી જોઈએ. ચાર સ્વાભાવિક syllable છે, અને ચાર પ્રકારની વિશ્લેષણ; અને આઠ પ્રકારની ફેરફાર છે, દેવતાઓ તેને સોળગણા જાણે છે. syllableના નિપુણો સ્થિર syllable, ચાલતી, ત્રીજી ઉતરતી અને ચોથી ચડતી syllable જાણે છે. આમાંથી એક ચાલતી અને સ્થિર બંને છે, અને ચડતી syllable માટે ઉતરતી પણ દર્શાવવામાં આવે છે. ચડતી syllableને નિપુણો ચડતી તરીકે ઓળખે છે; હવે, આ syllableના અલંકારો જાણો. ચાર અલંકાર છે: સ્થાપના, ક્રમશઃ ગતિ, ભૂલ અને અભૂલ; હવે હું તેમના લક્ષણો જણાવું છું. વિશ્વર, ઉષ્ટ્ર અને કલાં એ છે જે આગળના સ્થાન પર જાય છે; ચક્રમાં, બે ક્રમશઃ ઉપસ્થિત થાય છે, માપ પ્રમાણે. કુમારને બીજું માનવું, જે વિસ્તરે અને દૂર જાય છે; અને આ, અપાંગ કહેવાય છે, જે કલાંથી એક વધુ છે. શ્યેન આગળના અંતર પર આવે છે, કલાંના માપમાં રહે છે; એ સ્વમાં વધારો થાય છે, અગાઉથી અલગ. શ્યેન ઉતરતી છે, શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે; કલાં અને તેના સમૂહના માપથી, બિંદુ તરીકે ઓળખાય છે. બિંદુ એક કલાં તરીકે syllableના અંતે બનાવવું; ઉલટાવેલી સ્વ પણ હોઈ શકે છે, પણ મુશ્કેલથી નહીં. સર્વોચ્ચ સ્વ એ છે જે ષડ્જના આધારથી આગળના અંતર પર છે; ઊંચા અને નીચા કરવાનું crowના ઊંચા સ્વની જેમ કરવું. સંતાર નામે બે, ચલાવવું જોઈએ, અને કારણ પણ; ઊંચું કે નીચું—even sprinkling એ જ રીતે. બાર કલાંનું સ્થાન આગળના અંતર પર છે; preṅkholita અલંકાર એ રીતે સ્વોથી સજ્જ છે. સ્વના પરિવર્તનથી પુષ્કલાનું વર્ણન થાય છે; એ પગલાં અને બીજા વચ્ચે કલાંથી દાખલ થાય છે. જે બે કલાંથી ઘટે છે, એ ઘટિત કહેવાય છે; અને ઉચ્ચારવામાં, એ વિશ્વર સ્વ અને આઠમ સ્વ પર ઊભી થાય છે. પછી એ નીચું, ઊંચું કે ઊંડું હોય, જો એક પણ અંતર વગર હોય, તો બધા અંતે એ જ સ્વ માનવામાં આવે છે. ચાર વિભાગનો સમૂહ 'મક્ષિપ્રચ્છેદન' તરીકે ઓળખાય છે; આ ત્રીસ અલંકાર છે, articulationના સ્થાન અને સમયના માપ પ્રમાણે વર્ણવાય છે. રચના, માપ, ફેરફાર અને લક્ષણ—આ ચાર પ્રકારના અલંકારના ઉદ્દેશ્ય સમજવા. જેમ ખોટું પહેરેલું અલંકાર નિંદનીય હોય છે, તેમ syllableમાં વિરુદ્ધ રીતે અલંકાર કરવું અયોગ્ય છે. જેમ સ્ત્રીના અલંકાર વિવિધ રીતે સંયોજન થાય છે, પણ ખોટું મૂકાય તો અયોગ્ય, તેમ syllableમાં ખોટું અલંકાર પણ નિંદનીય. જેમ કાનના કંડલા પગ પર નથી, નેકલ કમર પર નથી, તેમ ખોટું અલંકાર પણ નિંદનીય. અલંકાર બનાવતી વખતે, યોગ્ય રીત બતાવવી જોઈએ, અને નિર્ધારિત પથ અને રીત પ્રમાણે લાગુ કરવું. હવે હું સાચી રીતે વ્યાખ્યા, યોગ્ય લાગુ પડતી રીત અને ગાયકોએ અનુસરી, માત્ર મૌખિક પરંપરા પર આધારિત નહીં, વર્ણવું છું. આ ઉલટાવેલી રીતો ત્રેવીસ (૮૩) છે; શરૂઆતમાં, ષડ્જ સમૂહ જો ન હોય, તો મધ્ય કે નીચા સ્વ બની જાય છે. અને ષડ્જ અને મધ્યમના બે સ્વ-પદ્ધતિઓમાં પણ, આ ઉલટાવેલી પદ્ધતિ છે; ઊંચા અને નીચા રજિસ્ટરનું માપ ષડ્જ અને આવિકા માટે જાણવું.