વાયુપુરાણમ્

સંગીતના વિશાળ અને દિવ્ય વિશ્વમાં, પ્રાચીન કાળના મહાન ઋષિઓએ સંગીતના સ્વરો અને તાલોનું સુંદર વિધાન સ્થાપિત કર્યું છે. તેઓ કહે છે કે સંગીતમાં સાત સ્વર છે, ત્રણ ગ્રામ છે અને એકવીસ મૂર્છનાઓ છે; તેમજ એકાવન વિવિધ તાલો છે—આ સમગ્ર સ્વરસમૂહનો વ્યવસ્થિત પ્રણાળી છે. આ સાત સ્વરોને ષડ્જ, ઋષભ, ગાંધાર, મધ્યમ, પંચમ, ધૈવત અને નિષાદ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પ્રત્યેક સ્વરનું પોતાનું મહત્ત્વ છે. મધ્યમગ્રામમાં સૌવીરી અને હરિણાસ્યા જેવી મૂર્છનાઓ આવે છે, અને ચોથી શુદ્ધ મધ્યમા છે, જે સમય અને શક્તિથી યુક્ત છે. મધ્યમગ્રામના મુખ્ય મૂર્છનાઓમાં શાર્ગી, પાવની અને દૃષ્ટાકા છે. હવે ષડ્જગ્રામના સ્વરૂપોને પણ સાંભળો: ઉત્તરમંદ્રા, રજની, ઉત્તરાયતા અને શુદ્ધ ષડ્જા તથા સાતમી મૂર્છના પણ જાણવી જોઈએ. ગાંધાર ગ્રામની અન્ય મૂર્છનાઓ પણ વર્ણવવામાં આવે છે: પ્રથમ અગ્નિષ્ટોમિક, બીજું વાજપેયિક, ત્રીજું પૌંડ્રક, ચોથું અશ્વમેધિક, પાંચમું રાજસૂય, છઠ્ઠું ચક્રસુવર્ણક, સાતમું ગોસવ, આઠમું મહાવૃષ્ટિક, નવમું બ્રહ્મદાન અને ત્યારબાદ પ્રજાપત્ય. આ ઉપરાંત, નાગપક્ષાશ્રય, ગોતર, હયક્રાંતા, મૃગક્રાંતા અને આનંદદાયક વિષ્ણુક્રાંતા જેવી મૂર્છનાઓ છે. સૂર્યક્રાંતા, વરેણ્ય, અને મદમસ્ત કોયલ દ્વારા ગાવાતી મૂર્છના, સાવિત્ર, અર્ધ-સાવિત્ર અને મદ્રમ પણ સર્વ દિશાઓમાં પ્રસિદ્ધ છે. સુવર્ણ, સુતંત્ર, બંને વિષ્ણુ અને વૈષ્ણુવર, સાગર અને વિજય જેવી મૂર્છનાઓ પણ સૌ જીવોને મોહક લાગે છે. હંસ, જ્યેષ્ઠ અને તુંબુરુને પ્રિય મૂર્છના, આનંદદાયક મધાત્ર્ય અને ગંધર્વો સાથે ગવાતી મૂર્છના પણ છે. આ ઉપરાંત અલંબુષાને પ્રિય અને નારદને ભાવતી, ભીમસેને વર્ણવેલી અને નાગોને પ્રિય એવી મૂર્છનાઓ છે. કરોપનીત, વિનતા, શ્રીરાખ્ય અને ભૃગુને પ્રિય એવી પણ મૂર્છનાઓ છે. એમાંથી વીસ મધ્યમગ્રામની છે અને ચૌદ ષડ્જગ્રામની છે. ગાંધાર ગામમાં વસવાટ કરતા લોકો પંદર મૂર્છનાઓને ઇચ્છે છે; ગાંધારી અને સૌવીરા બ્રહ્મા દ્વારા પ્રશંસિત છે. ઉત્તર સ્વરમાં બ્રહ્મા દેવતા છે; તે હરિની ભૂમિમાં જન્મેલી છે, હરિના મુખમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી છે; તેની મૂર્છના પણ હરિના મુખની છે અને ઇન્દ્ર તેના અધિષ્ઠાતૃ દેવતા છે. મરુતો દ્વારા તે ધ્વનિની દુનિયામાં પ્રસરી છે અને પ્રગટ થાય છે; તેથી મરુત અહીંના દેવતા છે. મનુની ભૂમિમાં જન્મેલી શુદ્ધ મધ્યમ મૂર્છના છે, અહીં શુદ્ધ મધ્યમ સ્વર છે અને ગંધર્વો તેના દેવતા છે. તે મૃગો સાથે ચાલે છે અને સિદ્ધો માટે માર્ગ બતાવે છે, તેથી તેને માર્ગી કહે છે અને મૃગેન્દ્ર દેવતા છે. તે આશ્રમો, પૌરવો અને રવો સાથે સંકળાયેલી છે; આ મૂર્છના સંયોજન છે અને રાતને ધૂળ સાથે જોડે છે. તાળને ઉત્તરમંદ્ર કહે છે, જેમાં છ દેવતાઓ છે; તેથી પ્રથમ ઉત્તરતાળ વિસ્તૃત કહેવાય છે, અહીં ઉત્તરમંદ્ર છે અને ધ્રુવ તેનો દેવતા છે. તેના ઉત્તર દિશામાં અપાન અને ધૈવતથી સંબંધ છે; પિતૃઓ પિતૃકર્મના દેવતા છે. શુદ્ધ ષડ્જ સ્વર સ્થાપિત કરીને મહાન ઋષિઓ અગ્નિની ઉપાસના કરે છે; તેથી તેને શુદ્ધ ષડ્જ માનવું. જે પુણ્યાત્માઓ મૂર્છનાનું નિર્માણ કરે છે, તેઓ પાંચમા સ્વર બને છે; એ મૂર્છનાને યક્ષિક કહે છે અને યક્ષો તેના દેવતા છે. નાગોની દૃષ્ટિ વિષ છે; ગીતો એ મૂર્છનાને સ્પર્શતા નથી; બ્રહ્મા તેને લઈ જાય છે, નાગો દેવતા છે; આ નાગોની મૂર્છના છે અને અહીં વરુણ દેવતા છે. પક્ષીઓની તુલનાથી કિન્નરો એ પ્રાપ્ત કરે છે; તેથી એ શ્રેષ્ઠ મૂર્છના છે અને પક્ષીનો રાજા દેવતા છે. ગાંધાર સ્વરની ધ્વનિથી પૃથ્વીનું પોષણ થાય છે; તેથી શુદ્ધ ગાંધારી અને ગંધર્વો તેના અધિષ્ઠાતૃ દેવતા છે. ગાંધાર પછી આવેલી મૂર્છના ઉત્પન્ન થાય છે; તેથી ઉત્તર ગાંધારી અને વસુઓ તેના દેવતા છે. એ મહત્તમ તત્વ છે, પિતામહે સ્થાપિત કર્યું છે; તેથી એ ષડ્જ મૂર્છનાને અગ્નિ દેવતા તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે. આ દિવ્ય અને વિસ્તૃત છે, તેથી મૂર્છના ધીમા છઠ્ઠા સ્વરૂપની છે; જે નામવાળા મૂર્છનાઓ છે, તેમાં પાંચમો ધૈવત છે. આ રીતે સાત સ્વરો પૂર્ણ થાય છે, અને મૂર્છનાઓનું વર્ણન થયું; તેમ જ છ સામાન્ય નથી અને છ અનુગામી છે. આ પૂર્વાચાર્યોના સિદ્ધાંતોને સમજ્યા પછી, હવે હું ક્રમશઃ ત્રીસ અલંકારોનું વર્ણન કરું છું; તેને ધ્યાનથી સાંભળો. અલંકારોને તેમના પોતાના અક્ષરો અને કારણો પ્રમાણે, તેમજ પદોની રચના અને સંયોજનથી, અને વિમર્શ કરીને વર્ણવવા જોઈએ. અલંકારની પૂર્ણતા અર્થ, શબ્દ અને વાક્યના સંયોજનથી થાય છે; ગીતના શબ્દો ક્યારેક આરંભે, ક્યારેક અંતે આવે છે. ત્રણ સ્થાન છે—ઉર, કંઠ અને શિર—અને એમાં શ્રેષ્ઠ રીત અનુસરવી જોઈએ. ચાર સ્વાભાવિક અક્ષરો છે અને ચાર પ્રકારની વિશ્લેષણ છે; અને આઠ પ્રકારની ભિન્નતાઓ છે, દેવતાઓ તેને સોળગણી જાણે છે. અક્ષરવિદો સ્થિર અક્ષર, ગતિશીલ અક્ષર, ત્રીજું અવરોહણ અને ચોથું આરોહણ જાણે છે. આમાં એક અક્ષર ગતિશીલ અને સ્થિર બંને છે; આરોહણ અક્ષરો માટે અવરોહણ પણ દર્શાવાય છે. આરોહણથી નિષ્ણાતો આરોહણ અક્ષર જાણે છે; હવે, આ અક્ષરોના અલંકારો જાણો. ચાર મુખ્ય અલંકાર છે—સ્થાપન, ક્રમશઃ ગતિ, દોષ અને અદોષ; હવે હું તેમનાં લક્ષણો વર્ણવીશ. આ રીતે, સંગીતના સ્વરો, મૂર્છનાઓ, તાલો અને અલંકારોની દિવ્ય પરંપરા મહાન ઋષિઓએ સ્થાપિત કરી છે, જે આજે પણ સૌના હૃદયમાં સંગીતરૂપે વહે છે.