વાયુપુરાણમ્

રૈવત રાજા પોતાની પુત્રી રેવતી સાથે બ્રહ્માજીના સમક્ષ ગંધર્વ સંગીત સાંભળવા ગયા હતા. દેવતાઓના સ્વામી બ્રહ્માના એક ક્ષણમાં જ મનુષ્યો માટે અનેક યુગો વીતી જતા હોય છે—એવો અદ્ભુત અનુભવ તેમને ત્યાં થયો. પછી, રૈવત રાજા હજુ પણ યુવાન જ હતા, જ્યારે તેઓ પોતાની યાદવોથી ભરેલી, અનેક દ્વારોવાળી અને આનંદદાયી દ્વારાવતી નગરીમાં પરત ફર્યા. તે શહેર ભોજ, વૃષ્ણિ અને અંધક વંશના વીર પુરુષો દ્વારા સુરક્ષિત હતું, અને વસુદેવ તેમનો મુખ્ય હતો. રૈવત, જે શત્રુઓના વિનાશક હતા, ત્યાં પહોંચીને પોતાના પરિવારની સાચી વાત સાંભળી. ત્યારબાદ, તેમણે પોતાની ધર્મનિષ્ઠ પુત્રી રેવતીનું વિવાહ બલદેવજી સાથે કરાવ્યું અને પછી પોતે મહામેરુ પર્વત પર જઈને તપશ્ચર્યા કરવા લાગ્યા. રામ, એટલે કે બલદેવ, રેવતી સાથે સુખપૂર્વક જીવન વિતાવા લાગ્યા. આ કથા સાંભળ્યા પછી ત્યાં ઉપસ્થિત ઋષિોએ વધુ પ્રશ્ન પૂછ્યા: "હે સૂતપુત્ર, એટલા બધા યુગો વીતી ગયા પછી પણ રેવતી વૃદ્ધ કેમ ન થઈ? તેના વાળ શ્વેત કેમ ન થયા? અને શર્યાતિના પુત્ર જે મેરુ પર ગયા, તેમનું વંશ આજે પણ પૃથ્વી પર કેમ છે? અમને આ સત્ય સાંભળવું છે. એ ગંધર્વો અને દેવતાઓના સમૂહ કેટલાં અને કેવા છે? રૈવતને તો એ બધું સાંભળીને યુગ પણ ક્ષણ સમાન લાગ્યા!" સૂતજી જવાબ આપતા કહે છે: "બ્રહ્મલોકમાં વૃદ્ધાવસ્થા, ભૂખ, તરસ કે મૃત્યુનો ભય નથી; ત્યાં રોગ પણ નથી. જ્યાં સુધી કોઈ બ્રહ્મલોકમાં રહે છે, ત્યાં સુધી એ બધું અદૃશ્ય છે. હવે, તમે જે ગંધર્વલોક વિષે પૂછ્યું છે, એનું સાચું વર્ણન હું કરું છું. સંગીતના ક્ષેત્રમાં સાત સ્વર, ત્રણ ગ્રામ અને એકવીસ મોર્ચનાઓ છે; અને એકાવન તાલો છે—આ સંગીતની વ્યવસ્થા છે. સ્વરો છે: ષડ્જ, ઋષભ, ગાંધાર, મધ્યમ, પંચમ, ધૈવત અને નિષાદ. મધ્યમગ્રામમાં સૌવીરી અને હરિણાસ્યા છે, અને ચોથી શુદ્ધ મધ્યમા છે, જે સમય અને શક્તિથી યુક્ત છે. મધ્યમગ્રામના મોર્ચનાઓમાં શાર્ગી, પાવની અને દૃષ્ટાકા છે. હવે ષડ્જગ્રામના મોર્ચનાઓ સાંભળો: ઉત્તરમન્દ્રા, રજની, ઉત્તરાયતા, શુદ્ધ ષડ્જા અને સાતમી એવી ઓળખાય છે. ગાંધાર ગ્રામના અન્ય સ્વરો પણ છે: આગ્નિષ્ટોમિકા, વાજપેયિકા, ત્રીજું પૌંડ્રક, ચોથું આશ્વમેધિક, પાંચમું રાજસૂય, છઠ્ઠું ચક્રસુવર્ણક, સાતમું ગોસવ, આઠમું મહાવૃષ્ટિક, નવમું બ્રહ્મદાન, અને પછી પ્રજાપત્ય. નાગપક્ષાશ્રય, ગોતર, હયક્રાંતા, મૃગક્રાંતા અને વિશ્ણુક્રાંતા પણ યાદ રાખો. સુર્યક્રાંતા, વરેણ્ય, અને મદિરા પીધેલી કોયલ દ્વારા ગવાતું, સાવિત્ર, અર્ધ-સાવિત્ર અને ચારે દિશામાં મદ્રમા પણ છે. સુવર્ણ, સુતંદ્ર, બંને વિશ્ણુ અને વૈષ્ણુવર, સાગર અને વિજય—આ બધાં પ્રાણીઓ માટે મોહક છે. હંસ, જ્યેષ્ઠ, તુંબુરુને પ્રિય, મદાત્રય અને ગંધર્વો સાથે ગવાતું સંગીત પણ છે. અલમ્બુષાને પ્રિય, નારદને ગમતું, ભીમસેને વર્ણવેલું અને નાગોને પ્રિય એવા સ્વર પણ છે. કરોપનીત, વિનતા, શ્રીરાખ્ય—ભૃગુને પ્રિય—મધ્યમગ્રામના વીસ અને ષડ્જગ્રામના ચૌદ સ્વર છે. એજ રીતે, પંદર સ્વર ગાંધાર ગામના લોકોએ પસંદ કર્યા છે; ગાંધારી અને સૌવીર બ્રહ્મા દ્વારા પ્રશંસિત છે. ઉત્તર સ્વરનું દેવતા બ્રહ્મા છે; તે હરિભૂમિમાં જન્મેલું છે, હરિના મુખમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે, તેનું મોર્ચન પણ હરિના મુખનું છે, અને ઇન્દ્ર તેનું અધિષ્ઠાતૃ દેવ છે. આ સ્વર મારુતો દ્વારા ધ્વનિમાં પ્રસરીને પ્રગટે છે, અને એ યુગમાં આવતું છે, જેમાં મારુત દેવ છે. મનુભૂમિમાં ઉત્પન્ન થયેલું શુદ્ધ મધ્યમ મોર્ચન છે, અને તેનો અધિષ્ઠાતૃ દેવ ગંધર્વ છે. તે મૃગો સાથે ચાલે છે, સિદ્ધોને માર્ગ બતાવે છે, તેથી તેને માર્ગી કહે છે, અને મૃગેન્દ્ર તેનો દેવ છે. એ આશ્રમો અને અનેક પૌરવ અને રાવા સાથે જોડાયેલું છે; આ મોર્ચનનું એકીકરણ છે, અને રાત્રિ ધૂળ સાથે છે. ઉત્તરમન્દ્રા નામનું તાલ છે, જેમાં છ દેવતાઓ છે; તેથી પ્રથમ ઉત્તરતાલ વિસ્તૃત કહેવાય છે; અહીં ઉત્તરમન્દ્રા છે, અને ધ્રુવ તેનું દેવ છે. અપાન અને ધૈવતથી તેનું ઉત્તરપણું છે; પિતૃઓ પિતૃયજ્ઞના દેવ છે. મહાન ઋષિઓ શુદ્ધ ષડ્જ સ્વર સ્થાપી અગ્નિની પૂજા કરે છે; તેથી તેને શુદ્ધ ષડ્જ જાણો. પાંચમો સ્વર, જે પુણ્યશીલ છે, યક્ષોનું મોર્ચન કહેવાય છે. નાગોની દૃષ્ટિ વિષ છે; ગીતો એ મોર્ચન પાસે નથી જતાં; બ્રહ્મા એ સ્વરોને લઈ જાય છે, અને નાગો તેના દેવતા છે; આ નાગોનું મોર્ચન છે, અને વરુણ તેનું દેવ છે. પક્ષીઓની સરખામણીથી કિન્નરો એ મોર્ચન મેળવે છે; તેથી તે સર્વોચ્ચ મોર્ચન છે, અને પક્ષીરાજ તેનો દેવ છે. ગાંધાર સ્વરના ધ્વનિથી પૃથ્વીનું પાલન થાય છે; તેથી શુદ્ધ ગાંધારી, અને ગંધર્વ તેનો અધિષ્ઠાતૃ દેવ છે. ગાંધાર પછી જતું મોર્ચન ઉત્પન્ન થાય છે; તેથી ઉત્તર ગાંધારી, અને વસુઓ તેના દેવ છે. આ મહત્તમ તત્વ છે, જે પિતામહે સ્થાપ્યું છે; તેથી આ ષડ્જ મોર્ચન અગ્નિદેવ સાથે યાદ કરવામાં આવે છે. આ દૈવી અને વિસ્તૃત છે, તેથી મોર્ચન ધીમો છઠ્ઠો છે; જે ગુણવિહીન છે, અને અહીં ધૈવત પાંચમો સ્વર છે. આ રીતે સૂતજીએ ઋષિઓના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપ્યા અને સંગીતના દિવ્ય રહસ્યોનું વર્ણન કર્યું.