વાયુપુરાણમ્

પવિત્ર અને સુંદર કથાના પ્રવાહમાં, એક દિવસ એક દેવીએ પોતાની સત્યનિષ્ઠા અને અનન્ય ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને આશીર્વાદ મેળવ્યો: "હે સુંદર કટિવાળી, તારી સત્યનિષ્ઠા અને ભક્તિથી તું અમારા વંશની પુત્રી તરીકે પ્રસિદ્ધિ મેળવશે." ત્યારબાદ, મનુના વંશમાં એક પુત્ર જન્મે છે, જેનું નામ સુદ્યુમ્ન રાખવામાં આવે છે. સુદ્યુમ્ન ત્રણેય લોકમાં માન્ય, સર્વના પ્રિય, ધર્મનિષ્ઠ અને મનુના વંશને વધારનાર તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. આ સુદ્યુમ્ન, મનુના પુત્ર, એક વખત સ્ત્રી સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. દેવીએ પોતાની ઇચ્છિત વરદાન પ્રાપ્ત કર્યા પછી પોતાના પિતા પાસે પાછી જાય છે. પછી, તે બુધ સાથે મળી, બુધના આમંત્રણે સંયોગ પામે છે. બુધ, જે સોમપુત્ર છે, તેની પાસેથી પુરૂરવા નામે પુત્ર જન્મે છે, જે ઐલ વંશમાં પ્રસિદ્ધ થાય છે. પછી, બુધ પાસેથી સુદ્યુમ્નને જન્મ આપ્યા બાદ, તે પુનઃ પોતાના સ્થળે પાછી જાય છે. સુદ્યુમ્નના ત્રણ પુત્રો થાય છે, જે સર્વે ધર્મનિષ્ઠ અને શ્રેષ્ઠ ગુણવાળા હતા: ઉત્કલ, ગયા અને વિનતાશ્વ. ઉત્કલનું રાજ્ય ઉત્કલ પ્રદેશમાં હતું, વિનતાશ્વનું પશ્ચિમમાં અને ગયા નામે રાજર્ષિનું રાજ્ય ગયા શહેરમાં હતું. જ્યારે મનુનો વંશ સુસ્થાપિત થયો, ત્યારે સૂર્યદેવે પ્રજાની રચના કરીને પૃથ્વીને દસ ખંડોમાં વહેંચી. ઈક્ષ્વાકુએ દસ વારસદાર મેળવ્યા, પણ સુદ્યુમ્ન સ્ત્રી સ્વરૂપમાં હોવાથી તેને તે ભાગ મળ્યો નહીં. વશિષ્ઠના ઉપદેશથી, ઉજ્વલ પ્રતિષ્ઠાનપુરીની સ્થાપના થઈ, જ્યાં મહાત્મા અને ધર્મનિષ્ઠ સુદ્યુમ્ને રાજ કર્યું. પછી, તે મહાન આત્માએ પોતાનું રાજ્ય પુરૂરવાસને આપી દીધું. મનુના વંશજોમાં, બંને સ્ત્રી અને પુરુષ સ્વરૂપ ધરાવનાર સુદ્યુમ્ને પુન: સ્ત્રી સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. આ સાંભળીને ઋષિગણે તરત જ પ્રશ્ન કર્યો: "મનુપુત્ર સુદ્યુમ્ને સ્ત્રી સ્વરૂપ કેવી રીતે ધારણ કર્યું?" સૂતજી કહે છે: તે સમયે એક દેવી પોતાના પ્રિય માટે પ્રેમથી બોલી: "હે દેવ, મારા આશ્રમમાં જે કોઈ પણ પુરુષ પ્રવેશ કરશે, તે અવશ્ય જ સુંદર અને અપ્સરાસમાન સ્ત્રી બની જશે." એ આશ્રમમાં સર્વ જીવો, ભૂતો, પ્રાણીઓ અને રુદ્ર પણ સ્ત્રી બનીને અપ્સરાઓ સાથે રમી રહ્યા હતા. એક દિવસ રાજા સુદ્યુમ્ન શિકાર માટે ઉમાના વનખંડમાં ગયા, અને સાથે રહેલા ભૂતો, જીવો તથા રુદ્રો સાથે તેઓ પણ સ્ત્રી સ્વરૂપ ધારણ કરી બેઠા. તેથી, સુદ્યુમ્ન ફરીથી સ્ત્રી થયા; પણ મહાદેવની કૃપાથી તેમને પુન: પુરૂષત્વ પ્રાપ્ત થયું. હવે, મનુના પુત્રોના વંશનો વિસ્તૃત વર્ણન સાંભળો: પૃષધ્રાએ ગુરુની ગાયને મારીને તેનું માંસ ભક્ષ્યું. તેથી, મહાત્મા ચ્યવનના શાપથી તે શૂદ્ર બની ગયા. કરૂષપુત્ર કારૂષ ક્ષત્રિય હતા અને યુદ્ધમાં ભયાનક પરાક્રમી હતા. તેઓએ હજારો ક્ષત્રિય કુળોમાં પોતાનું શૌર્ય પ્રસ્થાપિત કર્યું. નાભાગપુત્ર ભલંદન વિદ્વાન હતા. ભલંદનના પુત્ર પ્રાંશુ શક્તિશાળી હતા; પ્રાંશુના એકમાત્ર પુત્ર પ્રજાની હતા. પ્રજાનીના પુત્ર ખનિત્ર શક્તિશાળી હતા, અને તેમના પુત્ર ક્ષુપ પુરુષોમાં પ્રસિદ્ધ થયા. ક્ષુપના વિસ (૨૦)મા પુત્ર પ્રતિમા હતા, અને તેમના પુત્ર વિવિંશુ ધર્મનિષ્ઠ અને મહાન હતા. વિવિંશુના પુત્ર ખનિનેત્ર પણ ધર્મનિષ્ઠ અને શક્તિશાળી હતા; તેમના પુત્ર કરંધમ ત્રેતાયુગના આરંભે જન્મ્યા. કરંધમના પુત્ર આવિક્ષી હતા, જે ગુણોમાં પિતાને પણ વટાવી ગયા. તેમના પુત્ર મારુત્ત મહાધર્મી અને સર્વક્ષેત્રપતિ સમાન હતા; તેમને સંવર્ત્તએ મિત્રો અને સગાઓ સાથે સ્વર્ગ લઈ ગયા. સંવર્ત્ત અને બૃહસ્પતિ વચ્ચે એક મોટો વિવાદ થયો; બૃહસ્પતિ યજ્ઞની સિદ્ધિ જોઈને ક્રોધિત થયા. જ્યારે સંવર્ત્તે યજ્ઞ હરી લીધો, ત્યારે બૃહસ્પતિ અત્યંત રોષે ભરાયા, પણ દેવોએ તેમને શાંત કર્યા, કારણ કે તેઓ વિશ્વનો વિનાશ કરી શકતા. મહાન ચક્રવર્તી રાજા મારુત્તના પુત્ર નરિષ્યંત થયા; નરિષ્યંતના વારસદાર દંડધર, જેને દમ પણ કહેવામાં આવે છે. તેમના પુત્ર રાષ્ટ્રવર્ધન પરાક્રમી રાજા હતા; તેમના પુત્ર સુધૃતિ અને પછી નર. નરનો પુત્ર કેવલ અને તેના પુત્ર બંધુમાન હતા, જે ધર્મનિષ્ઠ અને ઝડપી રાજા હતા. વેગવતના પુત્ર બુધ અને બુધના પુત્ર તૃણબિન્દુ હતા, જે ત્રેતાયુગના આરંભે રાજા બન્યા. તૃણબિન્દુની પુત્રી દ્રવિડા હતી, જે વિશ્વરવાસની માતા બની. તેમના પુત્ર વિશાલા મહાધર્મી રાજા થયા. વિશાલાથી વિશાલા જન્મ્યા, જે દૃષ્ટિથી સર્જાયા; વિશાલાના પુત્ર હેમચંદ્ર શક્તિશાળી રાજા હતા. હેમચંદ્ર પછી સુચંદ્ર પ્રસિદ્ધ થયા; સુચંદ્રના પુત્ર ધૂમ્રાશ્વ રાજા થયા. ધૂમ્રાશ્વના પુત્ર વિદ્વાન શ્રંજય અને તેમના પુત્ર પ્રસિદ્ધ અને શક્તિશાળી સહદેવ હતા. સહદેવના પુત્ર કૃશાશ્વ મહાધર્મી હતા; કૃશાશ્વના પુત્ર સોમદત્ત તેજસ્વી અને શક્તિશાળી હતા. સોમદત્ત મહારાજાના પુત્ર જનમેજય અને જનમેજયના પુત્ર પ્રસિદ્ધ પ્રમતિ હતા. તૃણબિન્દુની કૃપાથી વૈશાલી નગરના બધા રાજાઓ દીર્ઘાયુ, મહાત્મા, શક્તિશાળી અને સત્યનિષ્ઠ બન્યા. શર્યાતિના જમલાંમાં પ્રસિદ્ધ પુત્ર આનંદ અને પુત્રી સુકન્યા હતી, જે ચ્યવનના પત્ની બની. આનંદના પુત્ર રેવા પરાક્રમી હતા; આનંદનું રાજ્ય કુશસ્થલી નગરીવાળા પ્રદેશમાં હતું. રેવાના પુત્ર રૈવત, જેને કકુધ્મી કહેવામાં આવે છે, ધર્મનિષ્ઠ અને સો ભાઈઓમાં મોટા હતા. તેમણે રાજકિય અધિકાર મેળવી, કુશસ્થલી પર રાજ કર્યું. આ રીતે મનુના વંશની મહાન ગાથા, તેના પુત્રો અને તેમના વંશજોની કથાઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક વર્ણવાય છે.