વાયુપુરાણમ્

મનુના નવ પુત્રો તરીકે ઇક્ષ્વાકુ, નહુષ, ધૃષ્ટ, શર્યાતિ, નરિષ્યંત, પ્રાંશુ, નાભાગ, અરીષ્ટ, કરૂષ અને પૃષધ્રનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે. પ્રાચીન સમયમાં, બ્રહ્માના પ્રેરણા દ્વારા મનુએ સર્જન શરૂ કર્યું હતું, પણ તેમની ઈચ્છા નિષ્ફળ રહી. પછી, પુત્રપ્રાપ્તિની ઇચ્છાથી પ્રજાપતિ મનુએ શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ કર્યો અને મિત્રા અને વરુણના ભાગમાં હવન સમર્પિત કર્યો. તે યજ્ઞમાંથી, દૈવી વસ્ત્રો અને અલૌકિક આભૂષણોથી સજ્જ, સ્વર્ગીય કવચથી સુશોભિત ઈડા જન્મી. મનુ, જે દંડધારી તરીકે ઓળખાતા, ઈડાને સંબોધી કહ્યુ: "હે ભાગ્યશાળી, હું તારો અનુસરણ કરીશ." ઈડાએ જવાબ આપ્યો: "હે શ્રેષ્ઠ વક્તા, ધર્મ અનુસાર એવું કહેવું યોગ્ય છે: હું મિત્રા અને વરુણના ભાગમાંથી જન્મી છું, હે પુત્ર ઇચ્છનારા પ્રજાપતિ." એ પછી ઈડાએ કહ્યું: "હું તેમના પાસે જઈશ; આપણા માટે ધર્મનો વિઘ્ન ન થાય." આમ કહી દેવી ફરી એ બંને દેવો પાસે પહોંચી. ત્યાં ઈડાએ હાથ જોડીને કહ્યું: "હે દેવતા, હું તમારા ભાગમાંથી જન્મી છું, હવે શું કરું?" અને કહ્યું: "મનુએ મને કહ્યું છે—'મારો અનુસરણ કર.' " ત્યારે મિત્રા અને વરુણે ઈડાને આશ્રય આપ્યો. બંને દેવોએ કહ્યું: "તારા વિનમ્રતા અને આત્મસંયમથી, હે ધર્મજ્ઞા, અને તારી સત્યનિષ્ઠા તથા ભક્તિથી, તું અમારી પુત્રી તરીકે લોકપ્રસિદ્ધિ પામશે." "તેમાંથી સુદ્યુમ્ન નામે પુત્ર જન્મશે, જે ત્રણેય લોકમાં માન્ય, સર્વપ્રિય, સદ્ગુણવંત અને મનુના વંશને વૃદ્ધિ આપનાર હશે." મનુના સુદ્યુમ્ન નામે પુત્ર જન્મ્યો, પણ તેને સ્ત્રીરૂપ મળ્યું. દેવી ઈડા પોતાનાં વરદાનથી પિતા પાસે પરત ફરી. પછી ઈડાની મુલાકાત બુધ સાથે થઈ, અને બુધે તેને સંગાથે આવવાનું આમંત્રણ આપ્યું. બુધ, જે સોમપુત્ર છે, તેના સંયોગથી ઈડાને પુત્ર થયો—પુરૂરવા, જે ઐલ વંશમાં પ્રસિદ્ધ થયો. પછી ઈડાએ બુધ પાસેથી સુદ્યુમ્નને જન્મ આપીને ફરી પાછી ગઈ. સુદ્યુમ્નના ત્રણ પુત્ર થયા—ઉત્કલ, ગય અને વિનતાશ્વ—જે સર્વે ઉત્તમ ધર્મનિષ્ઠ હતા. ઉત્કલનું રાજ્ય ઉત્કલના નામે, વિનતાશ્વનું પશ્ચિમમાં અને ગય, રાજર્ષિ, ગયાનગરમાં રાજ્ય કરતા. જ્યારે મનુએ રાજ્ય સ્થાપ્યું, ત્યારે સૂર્યદેવે પ્રજાઓ સર્જી પૃથ્વીને દસ ભાગમાં વહેંચી. ઇક્ષ્વાકુએ દસ પુત્રો મેળવ્યા, પણ સુદ્યુમ્નને સ્ત્રીરૂપ હોવાથી તે ભાગ મળ્યો નહિ. વશિષ્ઠના ઉપદેશે, સુદ્યુમ્ને પ્રતિષ્ઠાનપુર નામે તેજસ્વી શહેર સ્થાપ્યું. ત્યારબાદ સુદ્યુમ્ને એ રાજ્ય પુરૂરવાને આપ્યું. મનુના વંશજોમાં સુદ્યુમ્ન, જે પુરૂષ અને સ્ત્રી બંને રૂપ ધરાવતો હતો, ફરી સ્ત્રીરૂપે પરિણમ્યો. આ સાંભળીને ઋષિઓએ તરત જ પૂછ્યું: "મનુપુત્ર સુદ્યુમ્ને કેવી રીતે સ્ત્રીરૂપ ધારણ કર્યું?" સૂતજી કહે છે: દેવી ઉમાએ પોતાના પ્રિય માટે કહ્યું: "મારા આશ્રમમાં જે પણ પુરુષ પ્રવેશ કરશે, તે નિશ્ચયે સુંદર સ્ત્રી બની જશે, જે અપ્સરાઓ સમાન હશે." એ સ્થળે બધા જીવ, ભૂતપ્રેત અને રુદ્ર પણ સ્ત્રી બની અપ્સરાઓ સાથે રમવા લાગ્યા. એક દિવસ રાજા સુદ્યુમ્ન શિકાર માટે ઉમાના વનમાં પ્રવેશ્યા, અને તેઓ પણ ભૂતો, જીવ અને રુદ્રો સાથે સ્ત્રીરૂપે પરિવર્તિત થઈ ગયા. તેથી સુદ્યુમ્ને ફરી સ્ત્રીરૂપ મેળવ્યું, પણ મહાદેવની કૃપાથી પુરૂષત્વ પાછું પ્રાપ્ત કર્યું. હવે મનુના પુત્રોના વંશની વિગત સાંભળો. પૃષધ્રે પોતાના ગુરુની ગાયને મારી તેનું માંસ ભક્ષ્યું; તેથી મહાત્મા ચ્યવનના શાપથી તે શૂદ્ર બની ગયો. કરૂષપુત્ર કરૂષ કટુરીય અને યુદ્ધમાં પ્રખર હતો; તે હજાર ક્ષત્રિય કુળોમાં પ્રસિદ્ધ થયો. નાભાગપુત્ર ભલંદન વિદ્વાન હતો; ભલંદનપુત્ર પ્રાંશુ પરાક્રમી હતો. પ્રાંશુનો એકમાત્ર પુત્ર પ્રજાની હતો; પ્રજાનીપુત્ર ખનિત્ર પણ વિખ્યાત હતો. ખનિત્રપુત્ર ક્ષુપ પુરુષોમાં પ્રસિદ્ધ થયો. ક્ષુપનો વીસમો પુત્ર પ્રતિમા હતો, અને પ્રતિમાપુત્ર વિવિમ્શુ ધર્મનિષ્ઠ અને ઉદાર હતો. વિવિમ્શુનો પુત્ર ખનિનેત્ર પણ ધર્મનિષ્ઠ અને શક્તિશાળી હતો; તેનો પુત્ર કરંધમ ત્રેતાયુગના આરંભે જન્મ્યો. કરંધમપુત્ર આવિક્ષિ શક્તિશાળી અને ગુણોમાં પિતા કરતાં શ્રેષ્ઠ હતો. આવિક્ષિનો પુત્ર મારુત્ત, સર્વભૌમ રાજા અને ધર્મનિષ્ઠ હતો; સંવર્ત્ત દ્વારા તે પોતાના મિત્રો અને કુટુંબજનો સાથે સ્વર્ગ પામ્યો. સંવર્ત્ત અને બૃહસ્પતિ વચ્ચે મહા વિવાદ થયો; સંવર્ત્તે યજ્ઞ લઈ ગયો ત્યારે બૃહસ્પતિ ખૂબ રોષે ભરાયા, પણ દેવતાઓએ તેમને શાંત કર્યા, કેમ કે તેઓ દુનિયાનો વિનાશ કરી શકે તેમ હતા. મારુત્તપુત્ર નરિષ્યંત, અને તેનો પુત્ર દંડધર (દમ) રાજા થયો. દંડધરપુત્ર રાષ્ટ્રવર્ધન પરાક્રમી હતો; તેના પુત્રનું નામ સુધૃતિ અને સુધૃતિનો પુત્ર નર હતો. નરનો એકમાત્ર પુત્ર કેવલપુત્ર બંધુમાન હતો; બંધુમાનપુત્ર ધર્મનિષ્ઠ અને ઝડપી રાજા થયો. વેગવતપુત્ર બુધ અને બુધપુત્ર તૃણબિંદુ, ત્રેતાયુગના આરંભે તૃણબિંદુ રાજા બન્યો. આ રીતે મનુના વંશની મહિમા અને તેની અનેક શાખાઓનું વર્ણન થાય છે.