સૂતજી કહે છે: સમુદ્રથી ઘેરાયેલ આ ધરતી, ‘મેદિની’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતી; કારણ કે તે ધનધાન્યને ધારણ કરે છે, તેથી તેને ‘વસુધા’ પણ કહેવામાં આવે છે. જ્યારે ધરતીને પુત્રીરૂપે સ્થાન મળ્યું, ત્યારે તે ‘પૃથ્વી’ તરીકે ઓળખાઈ. વિશાળ, વિભાજિત અને તેજસ્વી ધરતી, ખેતરો અને નગરોથી શોભાયમાન, ચાર વર્ણોથી પરિપૂર્ણ—આવી પૃથ્વીનું રક્ષણ એક વિદ્વાન રાજાએ કર્યું. આ રાજા વૈન્ય, શક્તિશાળી અને સર્વ રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ હતા; તેમને બધા જીવજંતુઓ દ્વારા પૂજ્ય અને સન્માનપાત્ર માનવામાં આવતા. વિદ્વાન બ્રાહ્મણો, જેઓ વેદ અને વેદાંગોમાં નિષ્ણાત છે, તેઓ પણ પૃથુને, જે બ્રહ્માના વંશજ અને શાશ્વત છે, વંદન કરે છે. મહાન યશ ઇચ્છતા રાજાઓ માટે પણ પૃથુ વૈન્ય, જે સૌપ્રથમ રાજા અને તેજસ્વી છે, અવગણનીય નથી. યુદ્ધમાં વિજયની ઈચ્છા રાખતા ક્ષત્રિયોએ પણ પૃથુને, મનુષ્યોમાં પ્રથમ કર્મયોગી તરીકે, વંદન કરવો જોઈએ. જે ક્ષત્રિય યુદ્ધમાં જતાં પહેલાં રાજા પૃથુની સ્તુતિ કરે છે, તે ભયાનક યુદ્ધ પાર કરી પ્રસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. વૈશ્વ્યો માટે પણ પૃથુ રાજર્ષિ પૂજ્ય છે, કારણ કે તેમણે વૈશ્વ્ય ધર્મને સ્થાપિત કર્યો અને જીવનોપાર્જન આપ્યું; તેઓ મહાન યશસ્વી છે. આ બધું—વિશિષ્ટ વાછરડા, દુધદાતા, દૂધ અને પાત્રો—મારે ક્રમશઃ વર્ણન કર્યું છે. આદિકાળમાં મહાત્મા બ્રહ્માએ પૃથ્વીનું દૂધ દૂધ્યું; વાયુને વાછરડું અને ધરતી પરના બીજને દૂધ બનાવ્યા. પછી સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, પૃથ્વીનું પુનઃ દોહન થયું—સ્વાયંભુવ મનુ વાછરડું અને ગ્રીષ્મ દૂધદાતા હતા. સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં મનુ સ્વારોચિષે પોતાને વાછરડા બનાવી, પૃથ્વીમાંથી પાક રૂપે દૂધ દૂધ્યું. ઉત્તમ મન્વંતરમાં દેવભુજ દેવતાએ ઉત્તમ મનુને વાછરડું અને અનુત્તમને દૂધદાતા બનાવી, પૃથ્વીમાંથી તમામ પાકોનું દૂધ દૂધ્યું. પાંચમાં તામસ મન્વંતરમાં, બલબંધુએ તામસને વાછરડું બનાવી પૃથ્વી દૂધી. ચારિષ્ણવ દેવના મન્વંતરમાં પણ, પ્રાચીન પુરુષે ચારિષ્ણવને વાછરડું બનાવી પૃથ્વીનું દૂધ દૂધ્યું. ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં પણ, એ જ રીતે ચાક્ષુષને વાછરડું બનાવી પૃથ્વી દૂધી. ચાક્ષુષ મન્વંતર પછી, વૈવસ્વત મનુના સમયમાં, વૈન્યે પૃથ્વીનું દૂધ દૂધ્યું, જેમ મેં વર્ણન કર્યું. આમ, ભૂતકાળમાં દેવો, મનુષ્યો અને અન્ય પ્રાણીઓ દ્વારા પૃથ્વીનું દૂધ દૂધાયું. આ રીતે, સર્વ મન્વંતરોમાં દેવો વિદ्यमાન છે—હવે પૃથુના વંશજોની વાત સાંભળો. પૃથુને બે પરાક્રમી પુત્રો—અંતર્દધાન અને પાલિન—હતા. અંતર્દધાનથી શિખંડિની અને હવિર્ધાન જન્મ્યા. હવિર્ધાન અને ધિષણા નામની પત્નીથી છ પુત્રો: પ્રાચીનબર્હિ, શુક્ર, ગય, કૃષ્ણ, વ્રજ અને અજિન જન્મ્યા. પ્રાચીનબર્હિ, મહાન યશસ્વી અને પ્રજાપતિ, પૃથ્વી પર રાજા હતા. તેઓ તપ, બળ અને જ્ઞાનમાં અનુપમ હતા; તેમનું કુશ પૂર્વ દિશામાં પાથરેલ હોવાથી તેમને ‘પ્રાચીનબર્હિ’ કહેવામાં આવ્યા. આ પ્રભુએ સાગરપુત્રી, મહાન અંધકારની પાર જન્મેલી સાવર્ણાને પત્ની તરીકે સ્વીકારી. સાવર્ણાથી પ્રાચીનબર્હિને દસ પુત્રો થયા, જેમને ‘પ્રચેતસ’ કહેવામાં આવે છે. બધા પ્રચેતસ ધનુષ્વિદ્યામાં નિષ્ણાત અને ધર્મનિષ્ઠ હતા; તેમણે દસ હજાર વર્ષ સુધી સાગરના જળમાં તપ કર્યું. પ્રચેતસો તપમાં લીન રહ્યા, ત્યારે ધરતી પર વૃક્ષો અવિરત વધ્યા અને જીવજંતુઓમાં હ્રાસ થયો. ચાક્ષુષ મનુ અને આગળના મન્વંતર વચ્ચે, પવન રોકાઈ ગયો, કારણ કે વૃક્ષોએ આકાશ આવરી લીધું; દસ હજાર વર્ષ સુધી પ્રાણીઓ હલનચલન કરી શક્યા નહીં. આ સાંભળીને, પ્રચેતસોએ, તપસ્યામાં સ્થિર અને ક્રોધથી ભરેલા, પોતાના મુખમાંથી વાયુ અને અગ્નિ પ્રકાશિત કર્યા. વાયુએ વૃક્ષોને ઉખાડી અને સુકવી નાખ્યા; અગ્નીએ તેમને ભસ્મ કરી નાખ્યા—આ રીતે વૃક્ષોનો વિનાશ થયો. જ્યારે વૃક્ષોનો વિનાશ થયો અને થોડા ડાળખાં જ બાકી રહ્યા, ત્યારે રાજા સોમ પ્રચેતસો પાસે આવ્યા અને વાત કરી. વિશ્વની રક્ષા માટે જે થવું જોઈએ, તે જોઈને પ્રાચીનબર્હિ અને સર્વ રાજાઓએ પોતાનો ક્રોધ છોડી દીધો. સોમે કહ્યું: વૃક્ષો પૃથ્વી પર પુનઃ જન્મશે; હવે અગ્નિ અને વાયુ શાંત થવા દો. આ કન્યા, વૃક્ષોમાં તેજસ્વિ, વૃક્ષોની અમૂલ્ય ધન છે. ભવિષ્ય જાણીને, મેં તેને ગાયો દ્વારા પોષી છે; તેનું નામ મારીષા છે, અને તે વૃક્ષોમાંથી જન્મી છે. સોમે પોષેલી આ મારીષા તમારું પાત્ર બનશે. મારો અને તમારો અર્ધ ભાગ મળીને, તેના ગર્ભમાંથી એક વિદ્વાન પુત્ર જન્મશે—પ્રજાપતિ દક્ષ. તે, તમારી અગ્નિસમાન ઊર્જાથી, પૃથ્વી પર ફરીથી જીવજંતુઓની વૃદ્ધિ કરશે, જે હવે મોટાભાગે ભસ્મ થઈ ગયા છે. પછી, સોમના વચન અનુસાર, પ્રચેતસોએ વૃક્ષો પ્રત્યેનો ક્રોધ ત્યજી મારીષાને ધર્મપત્ની તરીકે સ્વીકારી. મારીષામાં તેમણે ઇચ્છાથી સંતાન ઉત્પન્ન કર્યું; દસ પ્રચેતસો અને મારીષાથી પ્રજાપતિ દક્ષ જન્મ્યા. દક્ષ, મહાન તેજ અને બળ ધરાવતા, સોમના અંશથી જન્મ્યા. પ્રથમ, દક્ષે મનથી પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું અને પછી સંયોગથી. દક્ષે મનથી ચર-અચર, દ્વિપદ-ચતુષ્પદ સર્વ પ્રાણીઓનું સર્જન કર્યું; પછી સ્ત્રીઓનું સર્જન કર્યું. તેમણે દસ પુત્રીઓને ધર્મને, તેર કશ્યપને અને સાતવીસ ચંદ્રને, સમયના નિયમન માટે, અર્પણ કરી.