વાયુપુરાણમ્

એક વાર મહર્ષિએ શ્રોતાઓને શ્રાદ્ધના નિયમો અને પવિત્રતાના મહત્વ વિશે સમજાવતાં કહ્યું: “જો કોઈ વ્યક્તિ બ્રાહ્મણોને ખોટી શ્રેણીમાં કે અસંગત રીતે ભોજન કરાવે છે, તો તે—even after સો જન્મે પણ—પાપથી મુક્ત થતો નથી. ભોજન માટે શ્રેણી ગોઠવનાર, નિમણૂક કરેલો હોય કે ન હોય, પાપનો ભાગી બન્યો ગણાય છે; અને તેના તમામ પુણ્ય કર્મો, યજ્ઞ અને દાનથી મેળવેલા ફળ, ક્ષણમાં નષ્ટ થઈ જાય છે. શ્રાદ્ધના પ્રસંગે, સર્વશ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ એ છે, જે વેદો સાથે ઇતિહાસ અને પાંચમો વેદ પણ પાઠ કરે છે. ત્યારબાદ, જે ત્રણ વેદ જાણે છે, તેને સ્થાન મળવું જોઈએ, પછી બે વેદ જાણનારને અને પછી એક વેદ જાણનારને. ત્યારબાદ, તાર્કિકને, અને પછી ક્રમશઃ અન્યને સ્થાન આપવું. હવે હું તમને શ્રેણીને પવિત્ર બનાવનાર બ્રાહ્મણો વિશે સમજાવું છું. જે છ અંગોમાં પારંગત છે, નિયમિત છે, યોગી છે, તમામ વિધિમાં નિષ્ણાત છે, અને સંન્યાસી છે—આ પાંચ શ્રેણીને પવિત્ર બનાવે છે. અને જે અઢાર વિદ્યા પૈકી એકમાં પણ નિષ્ણાત છે, તે પણ પવિત્રકર્તા છે. જે યોગ્ય રીતે વર્તે છે, NACIKETAS અગ્નિ જાણે છે, ત્રણ વેદ જાણે છે, ધર્મના પાઠ કરે છે, અથવા બૃહસ્પતિ શાસ્ત્રમાં પારંગત છે—આ બધા બ્રાહ્મણો શ્રાદ્ધ માટે શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. જો દ્વિજ શ્રાદ્ધમાં આમંત્રિત થયા પછી સ્ત્રી સાથે સહવાસ કરે, તો તે માસ સુધી તેના પિતૃઓ તેના વીર્યમાં જ રહે છે. જે શ્રાદ્ધ પછી ભોજન કરીને, દાન આપીને, સ્ત્રી સાથે સંભોગ કરે છે, તેની સાથે પણ એ જ થાય છે—આમાં કોઈ સંશય નથી. શ્રાદ્ધમાં, મહેમાનને, બ્રહ્મચારીને, ધ્યાનમાં લીન વ્યક્તિને, દયાળુ અને ધર્મનિષ્ઠને ભોજન કરાવવું જોઈએ. સંન્યાસી કે વાલખિલ્યને પણ ભોજન આપવું યોગ્ય છે; વનવાસી માત્ર સન્માનથી સંતોષ પામે છે. ગૃહસ્થને ભોજન કરાવવાથી વિશ્વદેવોની પૂજા થાય છે; વનવાસીથી ઋષિઓ સંતોષ પામે છે, વાલખિલ્યથી ઇન્દ્ર પ્રસન્ન થાય છે. સંન્યાસીના સન્માનથી બ્રહ્મા પોતે પૂજાય છે. પાંચ આશ્રમ પવિત્રકર્તા છે, પણ જે આશ્રમ બહાર છે અને ખોટા ચિહ્ન ધારણ કરે છે, તેઓ પવિત્રતા આપતા નથી. ચાર આશ્રમ શ્રાદ્ધ અને દેવકાર્યમાં માન્ય છે; બહારના લોકો દ્વારા શ્રાદ્ધ કરાવવું યોગ્ય નથી. જો કોઈ ભૂખ્યો હોવા છતાં ચાર આશ્રમ બહાર રહે છે, કે ખોટો સંન્યાસી છે, તો બંને શ્રેણીને દુષિત કરે છે. જે વ્યર્થ મુંડન કરે છે, જટાધારી છે, ફાટેલા કપડાં પહેરે છે, ક્રૂર છે, દુરાચારી છે, કે જે કંઈપણ ખાય છે—એ બધાને ટાળવા જોઈએ. દેવ-પિતૃ તર્પણમાં ગાયક, નૃત્યકાર, અભિનેતા, વેદથી વિમુખ, કે દેવકથાકારને પણ ટાળવા જોઈએ—even if they are twice-born. આવાં કર્મ કરનાર શ્રાદ્ધ માટે અયોગ્ય છે. જે આવું કરે છે, તે પોતાનું વર્ણ ધર્મ ગુમાવે છે; અને જે શૂદ્ર સાથે ભોજન કરે છે, તે શ્રેણીને દુષિત કરે છે. બ્રાહ્મણ માટે હત્યા, બળજબરી, ખેતી, વેપાર, પશુપાલન, અબ્રાહ્મણની સેવા કે ગુપ્ત કામ યોગ્ય નથી. જેઓ જ્ઞાન અને ધ્યાનમાં સ્થિર છે પણ ખોટા સંકલ્પ કે દુરાચાર ધરાવે છે, તેઓ પણ પતિત ગણાય છે. ખોટા મંતવ્યો ધરાવનાર, પાખંડી, છલકપટ કરનાર, નાના કે મોટા પાપ સાથે સંકળાયેલા, આવા લોકોને ટાળવા યોગ્ય છે. વેદના પાઠ ભાડે કરાવનાર, લોભ કે મોહથી લાભ શોધનાર, કે વેદ વેચનાર—આ બધા શ્રાદ્ધ માટે અયોગ્ય છે. વેદ ભાડે આપવું પાપ છે; આવું કરનાર વેદના ફળ ગુમાવે છે, અને દાતા પણ પોતાનું પુણ્ય ગુમાવે છે. જે ભાડે શીખવે છે કે ભાડે શીખે છે, બંને શ્રાદ્ધ માટે અયોગ્ય છે; તેઓ પવિત્ર વિધિને વેપાર બનાવી નાખે છે. જીવનનિર્વાહ માટે ખરીદ-વેચાણ કરનાર પણ નિંદનીય છે; આ વૈશ્યનું કામ છે, બ્રાહ્મણ માટે પાપ છે. વેદજ્ઞો કહે છે કે વેદ પર જીવન ગુજરાવનાર પણ નિંદનીય છે. જે બીજાની પત્ની પાસે જાય છે, કે નિષ્ફળ યજ્ઞ કરે છે, કે નાસ્તિક દ્વિજ છે—એ બધા શ્રાદ્ધ માટે અયોગ્ય છે. જે પોતાને માટે જ રસોઈ કરે છે, દેવ કે મહેમાન માટે નહીં, તે, પતિત અને બ્રહ્મરાક્ષસ પણ શ્રાદ્ધ માટે અયોગ્ય છે. જેનાં પત્ની રાત્રે બહાર જાય છે, કે જે બીજાની પત્નીમાં delight મેળવે છે, કે ધન અને કામના પર આસક્ત છે, તેમને પણ શ્રાદ્ધમાં ભોજન આપવું નહીં. જે પોતાના વર્ણ કે આશ્રમની વિરુદ્ધ વર્તે છે, ચોર છે કે વ્યાવસાયિક યજ્ઞ કરાવે છે, તે પણ શ્રાદ્ધ શ્રેણીને દુષિત કરે છે. જે શ્વાનની જેમ ખાય છે, કે દ્વિજ જમ્યા પછી પોતાના હાથથી, કે ડાબા હાથથી ખાય છે, તેનું ભોજન પિતૃઓ સ્વીકારતા નથી. શ્રાદ્ધના ઉચ્છિષ્ટ સ્ત્રી, શૂદ્ર કે અદિક્ષિતને આપવું નહીં; જો ભ્રમ અથવા ઉતાવળમાં આપ્યું હોય, તો તે પિતૃઓ સુધી પહોંચતું નથી. શ્રાદ્ધના ઉચ્છિષ્ટ માત્ર દહીં અને ઘી સિવાય કોઈને આપવું નહીં, અને તે પણ શિષ્ય કે પુત્રને જ આપવું. ખાસ કરીને શુદ્ધ અને ઉચ્છિષ્ટ રહિત ભોજન જ આપવું; પુષ્પ, મૂળ, ફળથી પણ સંતોષ મળે છે, પણ મુખ્યત્વે ભોજનથી. જ્યાં સુધી ભોજન શુદ્ધ અને ગરમ રહે છે, અને નિયમિત વર્તનવાળા ભોજન કરે છે, ત્યાં સુધી પિતૃઓ તૃપ્તિ મેળવે છે. દાન, ગ્રહણ, હોભ, ભોજન અને અર્પણ બધું અંગૂઠાથી કરવું જોઈએ, જેથી અસુરોની જેમ ન થાય. આ બધા કર્મ—દાન વગેરે—વિશેષ કરીને જોડાયેલા આંગળીઓથી કરવું; અને જળપાન પણ આવું જ કરવું.” આ રીતે મહર્ષિએ શ્રાદ્ધકર્મમાં પવિત્રતા, યોગ્યતા અને શ્રેષ્ઠ વર્તન માટેના નિયમો સમજાવ્યા.