વાયુપુરાણમ્

દિવ્ય ચંદનના વૃક્ષો અને અન્ય સુગંધિત વૃક્ષોથી શોભાયમાન એ સ્થાનના જળ હંમેશા મધુર સ્વાદથી ભરપૂર અને સતત વહેતાં રહે છે. ત્યાંથી તામ્રવર્ણી નામની પવિત્ર નદી ઉત્પન્ન થાય છે, જે મહાન શ્રમ વહન કરતી સ્ત્રીની જેમ દક્ષિણ દિશામાં મહાસાગર તરફ વહે છે. એ નદીના જળો જ્યારે મહાસાગરમાં એકરૂપ થાય છે ત્યારે શંખ અને મુક્તા રૂપે પરિવર્તિત થાય છે અને એમાંથી શંખમુક્તાઓ પણ ઉત્પન્ન થાય છે. જે લોકો એ શંખ અને મુક્તાવાળું જળ લાવે છે, તેઓ મન અને શરીરનાં દુ:ખથી મુક્ત થાય છે અને અમરાવતીને પામે છે. ચંદનથી અભિષેક કરેલા શંખ અને મુક્તા, શાસ્ત્રોક્ત મુજબ, પાપી પૂર્વજોને પણ ઉદ્ધર કરે છે. ચંદ્રના પવિત્ર તીર્થે, કાવેરીના મુખે, શ્રીપર્વત અને વૈકૃત પર્વત પર, અને ઓશિરા નામના પર્વત પર જ્યાં પલાશ, ખદિર, બિલ્વ, પ્લક્ષ, અશ્વત્થ અને વિકંકટ વૃક્ષો એકસાથે છે—આ સમગ્ર વિસ્તાર યજ્ઞ માટે પવિત્ર સ્થાપિત થયો છે. અહીં શરીર છોડ્યા પછી મનુષ્યો ઝડપથી અમરાવતીને પ્રાપ્ત કરે છે. પોતે કરેલા કર્મો તેમનાં પરિણામે ફળીભૂત થાય છે; અને જે કર્મો પૂર્વજોને સમર્પિત કરીને થાય છે, તે પણ ફળ આપે છે. નર્મદા, જે પૂર્વજોમાં સર્વોત્કૃષ્ટ પુત્રી છે, ત્યાં કરેલી પિંડદાન અવિનાશી બને છે. મથરા નામના પવિત્ર વનમાં, જ્યાં સિદ્ધો અને ચારણો અવ્યાહત આવે છે, એ મહાન પર્વત પર રહેનાર પ્રાણીઓ અદૃશ્ય થતાં નથી. વિંધ્ય પર્વત, જે ધર્મ-અધર્મને પ્રગટ કરે છે, ત્યાં પુણ્યશીલ મનુષ્યો પાપની ધારા જોઈ શકતાં નથી, માત્ર પુણ્યની જ ધારા અનુભવે છે. ત્યાં પાપ કરનારાઓ માટે પણ પાપ સ્પષ્ટ દેખાતું નથી; પુણ્ય કરનારાઓ માટે ધારા સ્વચ્છ અને ઉજળી રહે છે. કૌશલ પ્રદેશમાં આવેલ માતંગ તળાવ પાપનાશક છે; ત્યાં સ્નાન કરનારાં સ્વર્ગમાં પક્ષીઓની જેમ વિહાર કરે છે. કુમાર-કૌશલના તીર્થ, રક્ષકોથી ઘેરાયેલા પર્વત પર, મહાસાગર કિનારે આવેલા પાંડરક વનમાં, વિમલ અને વિપાપ તીર્થો, ભિવૃક્ષ, ગૃધ્ર શિખર અને જાંબુ માર્ગ પર પણ પૂર્વજોને પિંડદાન માટે પવિત્ર સ્થાન છે. અસિત નામના મહાન યોગાચાર્યના તીર્થે પણ પિંડદાન અનંત ફળ આપે છે. પુષ્કર તીર્થે પિંડદાન અવિનાશી છે અને તપસ્યા મહાન ફળ આપે છે; મહાસાગર અને પ્રભાસ ખાતે પણ એ જ રીતે માન્ય છે. દેવિકા તીર્થે વૃષ નામનું કૂવું છે, જ્યાં સિદ્ધો આવે છે અને એની જળ ગાયોના રેવથી સતત ભરાયેલી રહે છે. યોગમાં પરિપૂર્ણ, પાપમુક્ત મહાત્માઓ એ સ્થળે હંમેશા વસે છે; ત્યાં પિતૃઓને પિંડદાન આપનારને જે ફળ મળે છે, તે અહીં વર્ણવાયું છે. આ પિંડદાન અવિનાશી અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે, પિતૃઓને પ્રીતિકર છે; જાતવેદા નામનો શિલા ત્યાં અગ્નિનું શાશ્વત સાક્ષી છે. જે વ્યક્તિ ત્યાં અગ્નિમાં પ્રવેશે છે, તે પરમ સ્વર્ગમાં આનંદ પામતો નથી; અગ્નિ શાંત બની ફરી જન્મે છે અને ત્યાં આપેલું દાન અવિનાશી રહે છે. દસ અને પચાસ અશ્વમેઘ યજ્ઞના તીર્થો પર, તે યજ્ઞના ફળો નિશ્ચિતપણે પ્રાપ્ત થાય છે. હયશિર નામનું તીર્થ પ્રસિદ્ધ છે, ત્યાં તરત જ મનોચાહિત ફળ મળે છે, પિંડદાન અવિનાશી રહે છે અને સ્વર્ગપ્રાપ્તિ થાય છે. કુંડમાં કરેલું શ્રાદ્ધ પાપનાશક છે; ત્યાં શ્રાદ્ધ, જપ, હોભ, તપ બધું અવિનાશી ગણાય છે. ઊંચા અને શુભ તીર્થસ્થાન પર હંમેશાં પિતૃઓને તૃપ્ત કરવું જોઈએ; તહેવારોના દિવસે ત્યાં દેવતાઓની છાયા દેખાય છે; જે કંઈ પણ ધરતી પર આપવામાં આવે છે તે અવિનાશી બને છે, અને પાંડવો ત્યાં રોગમુક્ત રહ્યા હતા. એ સ્થળ યોગીઓથી હંમેશા ગંજાયમાન છે, પાપમુક્ત છે; ત્યાં શ્રાદ્ધ કરનારને જે ફળ મળે છે, તે અહીં જણાય છે. એ વ્યક્તિ પિતૃઓને સાચે પૂજે છે, આ લોકમાં પ્રભુત્વ પામે છે અને મૃત્યુ પછી સ્વર્ગમાં આનંદ કરે છે. સૌથી પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ તળાવ શિવકુંડ છે; વ્યાસ અને બ્રહ્મા તળાવો પણ દૈવી છે. ઉજ્જંત પર્વત મહર્ષિ વસિષ્ઠનું છે; કાપોતક પર્વત, પુષ્પસાહ્વય તરીકે ઓળખાતો, ઋગ, યજુર અને સામવેદનું મુખ્ય સ્થાન છે; અહીં બ્રહ્માએ પાંચમો વેદ રચ્યો હતો. દ્વિજાતિ પુરુષ અહીં આવે તો પાપથી મુક્ત થાય છે, જેમ શાશ્વત અગ્નિ. પુંડરીક તીર્થે પુંડરીક સમાન ફળ મળે છે; બ્રહ્મતીર્થે અશ્વમેઘ યજ્ઞનું ફળ મળે છે. સિંધુ અને મહાસાગર સંગમ, પંચનદ અને માણ્ડવા પર્વત પર અખૂટ પુણ્ય મળે છે અને આત્મા પવિત્ર થાય છે. સાત તળાવો, ખાસ કરીને માનસ તળાવ, અને મહાકૂટ, વંદા, ગિરૌ, ત્રિરૌ અને ત્રિકકુડ પર્વતો પર શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ. સંધ્યા સમયે મહાન વેદિક પર એક અદ્ભુત દૃશ્ય જોવા મળે છે: અવિશ્વાસી લોકો નજીક આવતાં નથી, પણ નિયમનિષ્ઠ લોકો આવે છે. ત્યાં જાતવેદા નામની શિલા છે, જે અગ્નિનું શાશ્વત સ્વરૂપ છે; શ્રાદ્ધ અને અગ્નિહોમ હંમેશા અવિનાશી રહે છે. રોજ સાંજે ત્યાં રહીને પિતૃઓને શ્રાદ્ધ અર્પણ કરવું જોઈએ, અવિનાશી પુણ્યની ઇચ્છા રાખીને. ત્યાં જે કોઈ પુરુષ ઓળખાય છે, એ તીર્થ સ્વર્ગમાર્ગદાતા કહેવાય છે, તરત જ ફળ આપે છે; ત્યાં દુશ્મનાવ છોડી, સાત ઋષિઓએ સ્વર્ગપ્રાપ્તિ કરી હતી. આજે પણ એ સ્થળો જોવા મળે છે, જ્યાં તેઓ દ્વેષ ત્યજી ગયા હતા; જે કોઈ એ પવિત્ર તીર્થે સ્નાન કરે છે, તે સ્વર્ગ પામે છે. ત્યાં એક પ્રસિદ્ધ તીર્થ છે, જ્યાં નંદી અને સિદ્ધો આવતાં રહે છે; નંદીશ્વરનું સ્વરૂપ દુષ્ટોને દેખાતું નથી. આ રીતે, એ પવિત્ર ભૂમિ, નદીઓ, તીર્થો અને પર્વતો, શ્રાદ્ધ, દાન અને તપસ્યાના અનંત ફળ આપનારા છે—જે મનુષ્ય શ્રદ્ધાપૂર્વક આ પવિત્ર સ્થાનોમાં કર્મ કરે છે, તે સ્વર્ગ અને કલ્યાણ પામે છે.