વાયુપુરાણમ્

પિતૃઓના મહિમા અને શ્રાદ્ધવિધિ વિશે શાસ્ત્રોમાં જણાવાયું છે કે, જે મનુષ્ય ત્રિલોકીનો ચક્ર અને વૃદ્ધાવસ્થા તથા મૃત્યુનો ભય ત્યજી દે છે, તેને પિતૃઓ મોક્ષ અને યોગસ્વરાજ્યનું દાન આપે છે. પિતૃઓ મોક્ષના સાધન, સ્વરાજ્ય, દેવતાઓને સુક્ષ્મ શરીર, સંપૂર્ણ વૈરાગ્ય અને અનંતત્વ પણ પ્રદાન કરે છે. તેઓ જે સ્વરાજ્ય આપે છે તે યોગસ્વરાજ્ય છે, જે સર્વોચ્ચ સંપત્તિ છે; યોગસ્વરાજ્ય વિના મોક્ષ પ્રાપ્ત થતો નથી. જેવી રીતે માત્ર પંખી જ આકાશમાં ઉડી શકે છે, તેવી જ રીતે સર્વ ધર્મોમાંથી મોક્ષ સર્વોચ્ચ અને શાશ્વત ધર્મ છે. પિતૃઓ હજારો દિવ્ય વાહનો આપે છે, જે અપ્સરાઓથી શોભાયમાન અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરતી હોય છે. તેમના આશીર્વાદથી જ્ઞાન, પોષણ, સ્મૃતિ, બુદ્ધિ, સ્વરાજ્ય અને આરોગ્ય—all obtained by the grace of the ancestors, who are of great soul. પિતામહો મુક્ત હ્રદયથી મોતી અને વૈડૂર્યમણિથી બનેલા વસ્ત્રો, ઘોડા અને હાથીનાં દળો તથા અસંખ્ય રત્નો આપે છે. તેઓ હંમેશા પ્રેમથી મનુષ્યોને મોતી અને વૈડૂર્યમણિથી શોભિત, ઘંટડીયાંની માળાઓથી શણગારેલા, હંસ અને મોર જોડાયેલા વાહનો, ફૂલો અને ફળોથી ભરપૂર, આપે છે. પિતૃઓ માટે સોનાં, ચાંદી અથવા તાંબાંના પાત્રો યોગ્ય ગણાય છે—even a silver vessel or one plated with silver is considered suitable. ચાંદીનું દર્શન કે દાન અનંત, અક્ષય અને સ્વર્ગીય દાન છે; આવા દાનથી સારા પુત્રો પોતાના પિતૃઓને તૃપ્ત કરે છે. પ્રાચીન સમયમાં પિતૃઓએ ચાંદીના પાત્રમાં દુધથી બનેલી સ્વધા પીધી હતી; તેથી સ્વધા ચાંદીના પાત્રમાં અક્ષય ગણાય છે. કાળી કૃષ્ણમૃગચર્મનું દર્શન, ઉપસ્થિતિ કે દાન પાપ દૂર કરે છે, બ્રાહ્મણ તેજ વધારશે છે અને પિતૃઓને વિવિધ રીતે લાભ આપે છે. સોનું, ચાંદી, તાંબું, દિક્પૌત્ર, કુટપપાત્ર, તલ, શુદ્ધ વસ્ત્રો, ત્રિદંડ અને યોગાભ્યાસ—આ શ્રાદ્ધવિધિ માટે શ્રેષ્ઠ અને શાશ્વત નિયમ છે; તે આયુષ્ય, યશ, સંતાન, વિદ્યા અને કુળ વૃદ્ધિ લાવે છે. દક્ષિણપૂર્વ દિશામાં, નિર્ધારિત સ્થાને, એક રત્નિ જેટલી ચોરસ જગ્યા તૈયાર કરવી જોઈએ. નિયમ અનુસાર પિતૃસ્થાનનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે—આ સ્થાન સમૃદ્ધિ, આરોગ્ય, દીર્ઘાયુષ્ય, બળ અને તેજ વધારશે છે. ત્યાં ત્રણ ખાડા બનાવવી, ત્રણ રત્નિ લાંબા, ચાંદીથી શોભિત ખદિરના દંડો રાખવા, દરેક દંડ ચાર આંગળ જેટલા જાડા—all these should be placed east and south facing, without holes, and washed with darbha purified water. આ દંડોને ગાય અથવા બકરાની દુધથી અને પવિત્ર મંત્રોથી શુદ્ધ કરવું. આવી સતત અર્પણથી પિતૃઓ સદા તૃપ્ત થાય છે. જે મનુષ્ય તમામ કર્મોમાં નિપુણ છે, રોજ ત્રણ વખત સ્નાન કરીને યોગ્ય મંત્ર અને વિધિથી પિતૃઓની પૂજા કરે છે, તેને અશ્વમેધ યજ્ઞનો ફળ મળે છે. અમાવાસ્યાના દિવસે ચાર આંગળ ચોરસ ખાડામાં આ વિધિ કરવી; આ ત્રણ-સાત વિધિઓ ત્રિલોકને ધારણ કરે છે. આથી પોષણ, સંપત્તિ, દીર્ઘાયુષ્ય અને સંતાન મળે છે; વિવિધ શુભ ફળ મળે છે અને અંતે મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે. આ પવિત્ર છે, પાપ નાશક છે અને અશ્વમેધ યજ્ઞના ફળદાયક છે; જ્યારે દ્વિજાતિઓ આને માન આપે છે, ત્યારે હું તમને અમર અને બ્રહ્માએ રચેલા મંત્રનું વર્ણન કરું છું. દેવતાઓ, પિતૃઓ, મહાયોગીઓ, સ્વધા અને સ્વાહાને હંમેશા નમન કરવું. શ્રાદ્ધના આરંભ અને અંતે, તથા પિંડદાન સમયે, ત્રણ વખત મનથી આ મંત્રનું પઠન કરવું; પિતૃઓ ઝડપથી આવે છે અને અસુરો ભાગી જાય છે. આ મંત્ર શ્રાદ્ધ વખતે બ્રહ્મનિષ્ઠ વ્યક્તિ દ્વારા વાંચવામાં આવે તો પિતૃઓને ત્રિલોકમાં મુક્તિ મળે છે. જેને સ્વરાજ્યની ઇચ્છા હોય, તે હંમેશા આ મંત્રને શ્રદ્ધા અને નિયમથી વાંચે; તે બળ, શુદ્ધિ, સંપત્તિ, ધર્મ, યશ, આયુષ્ય અને શક્તિમાં વૃદ્ધિ કરે છે. આ મંત્રના નિયમિત જપથી પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે—હું હવે તમને સાત જ્યોતિવાળા (સપ્તાર્ચિષ) મંત્રનું વર્ણન કરું છું, જે શુભ અને સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરનાર છે. આકાર વિનાના અને આકારવાળા, તેજસ્વી અને યોગદ્રષ્ટા પિતૃઓને હું હંમેશા નમન કરું છું. ઇન્દ્ર, ભૃગુ, મરીચિ, સાત ઋષિ અને પિતૃઓના પિતૃઓને પણ હું નમું છું. મનુ, દેવાધિપતિઓ, સૂર્ય અને ચંદ્રના પિતૃઓને, જે કલ્યાણ આપે છે, તેમને પણ હું નમું છું. તારાઓ, ચર અને અચર સૃષ્ટિના પિતૃઓ, પિતામહો, સ્વર્ગ અને પૃથ્વીને પણ હું નમન કરું છું. દિવ્ય ઋષિોના પિતૃઓ, સર્વ લોકોથી પૂજિત અને સદાય નિર્ભયતા આપનાર પિતૃઓને પણ હું નમન કરું છું. પ્રજાપતિ, કશ્યપ, સોમ, વારુણ અને યોગાધિપતિઓને પણ હું નમન કરું છું. સાત લોકના સાત પિતૃગણોને અને યોગદ્રષ્ટા સ્વયંભૂ બ્રહ્માને પણ વંદન છે. આ વિધિ સાત ઋષિ અને બ્રહ્મર્ષિઓ દ્વારા માન્ય છે; સર્વોત્તમ પવિત્ર છે અને મહાપાપનો નાશ કરે છે. જે મનુષ્ય આ વિધિથી યુક્ત છે, તેને પિતૃઓ પૃથ્વી પર અન્ન, આયુષ્ય અને સંતાનનું વરદાન આપે છે. જે શ્રેષ્ઠ ભક્તિ, શ્રદ્ધા અને આત્મસંયમથી સદા સપ્તાર્ચિષ મંત્રનું સ્મરણ કરે છે, તે પૃથ્વી, સપ્તદ્વીપ અને સમુદ્રો પર એકમાત્ર રાજા બને છે. ઘરમાં જે કંઈ રાંધવામાં આવે, તે ભોજન કે ભોગવસ્તુઓ, તે પહેલા પિતૃઓને અર્પણ કર્યા વિના કદી પણ સેવન ન કરવું. હવે હું તમને બલિ પાત્રો અને તેમના ફળનું ક્રમવાર વર્ણન કરું છું—સાવધાન થઈને સાંભળો.