વાયુપુરાણમ્

ત્રણે લોકમાં પૂજ્ય એવા પિતૃઓના સાત વર્ગોનું વર્ણન થાય છે, જેમાંથી ત્રણ નિરાકાર છે અને ચાર સુંદર આકાર ધરાવે છે. આ પિતૃઓમાં ઉપરના ત્રણ વર્ગો સ્પષ્ટ રૂપ ધરાવે છે, જ્યારે નીચેના ચાર સુક્ષ્મ અને અવ્યક્ત સ્વરૂપે રહે છે. આ દેવરૂપ પિતૃઓમાંથી પૃથ્વીનું સર્જન થાય છે, અને એ જ ક્રમમાં લોકોની ઉત્પત્તિ થાય છે. તેઓ આ લોકમાં વસે છે અને તેમના દ્વારા વરસાદ પેદા થાય છે. એ વરસાદથી જ ફરીથી લોકોએ જન્મ લે છે. આ પિતૃઓ યોગ દ્વારા સોમ અને અન્નનું પોષણ કરે છે; એ રીતે શ્રેષ્ઠ લોકોએ પોતાના પૂર્વજો સાથે સંવાદ કર્યો હતો. તેઓ વિચાર જેટલા ઝડપી, સ્વધા પર જીવનયાપન કરતા, સર્વ ઇચ્છાઓથી શોભિત, લોભ, મોહ અને ભયથી મુક્ત, દૃઢ નિશ્ચયવાળા તથા શોકવિહિન છે. જ્યારે તેઓ યોગ ત્યાગે છે, ત્યારે સુંદર લોક પ્રાપ્ત કરે છે; તેઓ દિવ્ય, ધર્મનિષ્ઠ, મહાત્મા અને પાપરહિત છે. પછી, હજારો યુગના અંતે બ્રહ્મજ્ઞાની જન્મે છે; અને યોગને પુનઃ પ્રાપ્ત કરીને, નિરાકાર પિતૃઓ મોક્ષ પામે છે. તેઓ વ્યાખ્યાત અને અવ્યાખ્યાત બંને સ્વરૂપને ત્યજી, મહાયોગની શક્તિથી આકાશમાં પડતા ઉલ્કા કે વીજળીના ઝલકની જેમ વિલીન થાય છે. આ રીતે, સ્વરૂપથી જન્મેલા શરીરોને ત્યજીને, મહાયોગના પ્રભાવથી તેઓ નામ અને ઓળખથી પરે એવા અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે, જેમ કે નદીઓ સાગરમાં લય પામે છે. જે લોકો સતત કર્મ કરે છે અને વડીલોના પૂજન-પોષણમાં લાગેલા રહે છે, તેમના કર્મોથી પિતૃઓ પોષાય છે અને તેમનો યોગ વધે છે. જ્યારે શ્રાદ્ધથી પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે, ત્યારે તેઓ યોગમાં સ્થિત રહીને સોમને પોષે છે, જેના દ્વારા ત્રિલોકીનું પોષણ થાય છે. તેથી, શ્રાદ્ધના દાન હંમેશા યોગીઓને શ્રદ્ધાપૂર્વક આપવું જોઈએ; કેમ કે પિતૃઓની શક્તિ યોગ છે અને યોગથી જ સોમ ઉત્પન્ન થાય છે. જેતલા બ્રાહ્મણો આવ્યા હોય, તેમને ભોજન આપવું જોઈએ—even if it is thousands. યોગના આચાર્ય દ્વારા ભોજન ગ્રહણ—even among હજાર મહેમાનો અને સો ઉપનિવિષ્ટ વિદ્યાર્થીઓમાં—even one such yogi protects from great difficulties. હજારો ગૃહસ્થો, સો વનવાસી અને હજારો બ્રહ્મચારી વિદ્યાર્થીઓમાં એક યોગી સર્વોત્તમ ગણાય છે. પાપી, દુષ્ટ, મિશ્ર જાતિ કે ચોર—કોઈ પણ હોય, દાન આપવાનું મુખ્ય કારણ માત્ર યોગીઓ માટે જ હોવું જોઈએ, એમ પ્રજાપતિએ ઘોષણા કરી છે. જે પુત્ર કે પૌત્ર ધ્યાનમાં સ્થિત યોગીને ભોજન કરાવે છે, તે રીતે પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે, જેમ કે ખેડૂતને સારો વરસાદ આનંદ આપે છે. જો ધ્યાનમગ્ન યોગી કે સંન્યાસી ન મળે, તો બ્રહ્મચારીને ભોજન આપવું; જો તે પણ ન મળે, તો નિષ્પક્ષ વ્યક્તિ કે ગૃહસ્થને પણ ભોજન કરાવી શકાય. જે શતાબ્દી સુધી એક પગે ઊભો રહીને વાયુ પર જીવનયાપન કરે છે, તેને પણ યોગી દ્વારા કરવામાં આવતું ધ્યાન (યોગ) પાર પાડી જાય છે—આ બ્રહ્માની today છે. સિદ્ધ પુરુષો બ્રાહ્મણ સ્વરૂપે પૃથ્વી પર વિહરે છે; તેથી, જે મહેમાન આવે, તેને જોડેલા હાથથી આવકારવું જોઈએ. તેને પાણીનું પાત્ર, આતિથ્ય અને ભોજનથી સન્માન આપવું જોઈએ; કારણ કે સમુદ્રકાંઠાથી ઉત્તર સુધી દેવત્વ યોગમાં સ્થિત એવા ભગવાન વિવિધ સ્વરૂપે ધર્મથી લોકોનું રક્ષણ કરતા ફરતા રહે છે. આથી, બ્રાહ્મણો અને મહેમાનોને દાન આપવું જોઈએ; કયા પ્રકારના દાન અને તેના ફળ શું છે, તેનો પણ નિર્દેશ કરવામાં આવશે. યોગીઓને નિવાસ આપવો, હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞ, સો રાજસૂય યજ્ઞ અને હજાર કમળના પુષ્પો ધરાવતાં યજ્ઞ કરતાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. આ અપરિમિત શક્તિ ધરાવતી પિતૃઓની પ્રથમ મંડળી વર્ણવાઈ છે; તેઓ સાત કાળ સુધી સ્થાપિત રહી ધરાને પોષે છે. હવે તમામ પિતૃમંડળીઓ, તેમનો ક્રમ, સ્થાપના અને ધ્યાનની રીત યોગ્ય રીતે વર્ણવાશે. સાત પિતૃ વર્ગો, જે વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે, સ્વર્ગમાં સ્મરવામાં આવે છે; ચાર સ્વરૂપ ધરાવે છે અને ત્રણ નિરાકાર છે; હવે તેમનો લોકસર્જન કેવી રીતે થયું, તે કહું છું, સાંભળો. તેમના પુત્રી અને પૌત્રીઓ પણ યાદ રાખવામાં આવે છે; જે ધર્મરૂપ ધારણ કરે છે, તે ત્રણ શ્રેષ્ઠ પિતૃમંડળીઓ છે. હવે હું સંક્ષેપમાં તેમના નામો અને તેમના લોકસર્જનનું વર્ણન કરું છું: વિરાજપદ નામના લોક, જ્યાં તેજસ્વી દેવતાઓ વસે છે. પિતૃમંડળીઓ સ્વરૂપરહિત છે; તેઓ પ્રજાપતિ વિરાજના પુત્ર છે અને વૈરાજ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે—આ પહેલી વૈરાજ ચક્ર છે. તેમા મનથી જન્મેલી પુત્રી મેનાનું નામ આવે છે, જે મહાપર્વતની હતી; તેણે હિમવંતના પત્નીપદને પ્રાપ્ત કર્યું, અને તેમાંથી મૈનાકનો જન્મ થયો. મૈનાક સર્વ પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ અને સર્વ રત્નોથી યુક્ત, પવિત્ર પર્વતપતિ થયો; ક્રૌંચ તેનું પુત્ર બન્યું. પર્વતપતિએ મેનાથી ત્રણ પુત્રીઓ પેદા કરી: અપર્ણા, એકપર્ણા અને ત્રીજી એકપાટલા. આ ત્રણેયે ઘોર તપસ્યા કરી, અપર્ણાએ ઘર છોડીને તપસ્યા કરી; એકપર્ણા વટવૃક્ષ નીચે રહી અને એકપાટલા પાટલ વૃક્ષ નીચે રહી. લાખ વર્ષ સુધી તેમણે એવા કઠિન તપ કર્યા, જે દેવતાઓ અને દાનવો માટે પણ દુષ્કર હતા. એકપર્ણા માત્ર એક પર્ણથી જીવનયાપન કરતી, એકપાટલા પણ એક પાટલપુષ્પથી જ જીવન ગાળતી. દરેક બે હજાર વર્ષના અંતે જ તેઓ ભોજન લેતા; પણ એક એમાં એવી હતી, જે ભોજન લેતી ન હતી. તેના માતાએ પ્રેમ અને દુઃખથી તેને રોકી, 'ઉ' શબ્દ ઉચ્ચાર્યો. તેથી, માતાના મુખેથી ઉચ્ચારાયેલા એ 'ઉ' શબ્દથી એ દેવીએ, જે ઘોર તપસ્યા કરતી હતી— એ પ્રસિદ્ધ દેવી ત્રણેય લોકમાં 'ઉમા' તરીકે ઓળખાઈ. એ નામથી અને શુભ કર્મોથી એનું નામ અમર થયું. આ ત્રણેય કન્યાઓ વિશ્વમાં યથાવત્ રહેશે; તેમની તપસ્યાથી પૃથ્વી ટકી રહેશે, જેટલી સુધી પૃથ્વી છે. આ ત્રણેય તપસ્વિ કન્યાઓ યોગશક્તિથી યુક્ત, સુંદર, ચિરયૌવન અને મહાભાગ્યશાળી છે. તેઓ બધાં બ્રહ્મવેદી અને શુદ્ધ બ્રહ્મચારી છે; તેમા ઉમા સર્વોત્તમ, શ્રેષ્ઠ અને અતિ સુંદર છે.