વાયુપુરાણમ્

સમુદ્રમंथનથી, જેમ પહેલા કહેલું હતું તેમ, એક અતિ નાનકડો અને કાળો મનુષ્ય જન્મ્યો. તેઓ ડરાયેલો, કંપતા હાથે અને ઉલઝણમાં ઉભો રહ્યો. દેવતાઓ અને ઋષિઓએ તેને આ રીતે વ્યાકુળ જોઈને કહ્યું: "બેસી જા." એ મનુષ્યથી નિષાદ વંશની ઉત્પત્તિ થઈ—એ અવિરત શક્તિ ધરાવતા હતા અને વેનાના પાપથી માછીમારો પણ ઉભા થયા. વિંદ્યપર્વતમાં વસતા તુંબુરા, તુવર, અને ખસાદી અન્ય લોકો પણ વેનાના પાપથી જન્મ્યા, અને તેઓ અધર્મના માર્ગે ચાલતા. પછી મહાન ઋષિઓએ ક્રોધથી વેનાની જમણી હથેળીનું અરણીની જેમ મથન કર્યું. એમાંથી પ્રભાશાળી, તેજસ્વી પુત્ર પૃથુ જન્મ્યા, જેમના સ્વરૂપે અગ્નિ જેવી કાંતિ હતી. પૃથુએ 'અજાગવ' નામનું મહાન ધનુષ્ય ધારણ કર્યું, જે ભયંકર ધ્વનિ કરતું હતું, અને તીક્ષ્ણ બાણો તથા તેજસ્વી કવચ પણ ધારણ કરેલું. તેમના જન્મથી સમગ્ર જગતમાં આનંદ છવાઈ ગયો. એ રાત્રે વેનાનું અવસાન થયું અને તે સ્વર્ગને પામ્યા. પૃથુ, જે બુદ્ધિશાળી અને પુરુષશ્રેષ્ઠ હતા, તેમણે પોતાના પૂર્વજોને નર્કમાંથી મુક્ત કર્યા. નદીઓ અને મહાસાગરો વિવિધ રત્નો લઈને એકત્ર થયા અને વેન્ય પૃથુનું અભિષેક કર્યું, તેમને મહારાજા બનાવ્યા. દેવોમાં અંગિરસપુત્રોએ પણ પૃથુ વેન્યનું મહારાજા તરીકે અભિષેક કર્યું—તે પ્રથમ અને શ્રેષ્ઠ રાજા બન્યા. પૃથુએ પોતાના પિતાએ ન જીતેલા પ્રજાજનોને જીત્યા અને તેમના પ્રેમથી 'રાજા' નામ પ્રાપ્ત કર્યું. જ્યારે પૃથુ મહાસાગર તરફ ગયા, ત્યારે જળ સ્થિર થઈ ગયું, પર્વતો તૂટી પડ્યા અને કોઈ ધ્વજ ભાંગ્યા નહીં. પૃથુના સમયમાં જમીન હલ વિના અનાજ આપતી, વિચારથી જ ભોજન મળે, ગાયે ઇચ્છિત બધું આપતી અને દરેક વાસણમાં મધ મળતું. એ સમયે, પૃથુના પુણ્યકર્મથી, પિતૃયજ્ઞ દરમિયાન એક વિદ્વાન સૂત અને એક વિદ્વાન માગધ જન્મ્યા. ઈન્દ્ર માટેની આહુતી અને બૃહસ્પતિ સાથે મિશ્રિત આહુતીમાંથી સૂત જન્મ્યા. ત્યાં વિધિમાં ભુલ અને પ્રાયશ્ચિત્ત થયું; શિષ્યની આહુતિ ગુરુની આહુતિ કરતાં પ્રબળ બની, અને ઉપર-નીચી વર્તનથી જાતિમાં વૈવિધ્ય આવ્યું. ક્ષત્રિય પિતા અને બ્રાહ્મણ માતાથી જન્મેલો, નીચી જાતિનો સૂત, એ પહેલાના સૂત જેવી જ કર્મો ધરાવે છે. સૂતનું મધ્યમ ધર્મ છે: ક્ષત્રિયની સેવા કરીને જીવવું, રથ અને હાથી ચલાવવું, અને નીચું ધર્મ છે: વૈદ્યકર્મ. પૃથુની પ્રશંસા માટે દેવતાસમ ઋષિઓએ સૂત અને માગધને બોલાવ્યા અને કહ્યું: "આ રાજાની પ્રશંસા કરો, એ કાર્ય અને તમે બંને સ્તુતિ માટે યોગ્ય છો." સૂત અને માગધએ કહ્યું: "અમે અમારા કર્મોથી દેવતાઓ અને ઋષિઓને પ્રસન્ન કરીએ છીએ." પણ તેઓએ સ્વીકાર્યું કે, પૃથુના કાર્ય અને ગુણો તેમને જાણીતા નથી. ઋષિઓએ કહ્યું: "ભવિષ્યમાં એના કર્મો પ્રસિદ્ધ થશે—તે દાન, ધર્મ, સત્ય, સંયમ, પાંડિત્ય અને અજય છે." પછી સૂત અને માગધે પૃથુના પુણ્યકર્મોની પ્રશંસા કરી. પ્રશંસા પછી પ્રસન્ન થયેલા પૃથુએ સૂતને અનુપ પ્રદેશ અને માગધને માગધ પ્રદેશ આપ્યા. ત્યારથી પૃથ્વીના રાજાઓની પ્રશંસા સૂત, માગધ અને ગાયકોએ શરૂ કરી. પૃથુને જોઈને લોક અને મહાન ઋષિઓએ આનંદથી કહ્યું: "વેનાનો આ પુત્ર તમારો પાલનકર્તા બનશે—તેને રાજા બનાવો." પછી લોકોએ ઋષિઓના કહેવા પર પૃથુ પાસે જઈને વિનંતી કરી: "અમારા જીવનનિર્વાહની વ્યવસ્થા કરો." લોકોના આ આગ્રહથી, પ્રજાની ભલાઈ માટે, પૃથુએ ધનુષ્ય અને બાણ લઈને પૃથ્વીને દબાવવાનું શરૂ કર્યું. પૃથ્વી, ડરીને, ગાયનું રૂપ ધારણ કરીને ભાગી. પૃથુએ ધનુષ્ય લઈને પૃથ્વીનો પીછો કર્યો. પૃથ્વી બ્રહ્માદિ લોકોએ જઈ પણ જ્યાં પણ ગઈ, ત્યાં પૃથુ ધનુષ્ય સાથે ઊભા જ જોવા મળ્યા. પૃથુના તેજસ્વી, અડગ, મહાયોગી અને અમરતાઓને પણ અજય એવા બાણોથી પૃથ્વી ભયભીત થઈ. રક્ષણ ક્યાંય ન મળતાં, પૃથ્વી દેવીઓએ હથેળી જોડીને પૃથુ પાસે ઉભી રહી. પૃથ્વીએ કહ્યું: "રાજન, સ્ત્રીની હત્યા અધર્મ છે—તમે મને મારીને પ્રજાનું પાલન કેમ કરશો? મારા વિના દુનિયા કેવી રીતે ટકશે? હું વિશ્વનું આધાર છું—મારા વિના પ્રજા નષ્ટ થઈ જશે." "જો તમે પ્રજાની કલ્યાણ ઈચ્છો છો, તો મારી હત્યા ન કરો. દરેક કાર્ય યોગ્ય રીતથી થાય ત્યારે જ પૂર્ણ થાય છે. મારી હત્યા પછી પણ તમે પ્રજાનું પાલન કરી શકશો નહીં. હું જ ભૂતભવિષ્ય માટે ભોજનરૂપ બનીશ; તમારો ક્રોધ ત્યાગો. સ્ત્રીઓ અસ્પર્શ્ય ગણાય છે—even પશુઓમાં પણ. તેથી, ધર્મનો ત્યાગ ન કરો." પૃથુએ આ વાતો સાંભળી, પોતાના મનને સંયમમાં રાખી, ધર્મનું પાલન કરતાં પૃથ્વી સાથે કહ્યું: "કોઈ એકના માટે—પોતાના કે બીજાના—એક કે અનેક જીવ મારવા પાપ છે, ઇચ્છે કે ન ઇચ્છે. પણ જો એકના મૃત્યુથી અનેકને સુખ મળે, તો એ હિત માટેના સંહારમાં પાપ નથી." "અત્યારે, જો તમે પ્રજાની ભલાઈ માટે મારા કહેવા મુજબ વર્તશો નહીં, તો હું તમારી હત્યા કરીશ." આ રીતે પૃથુ અને પૃથ્વી વચ્ચે સંવાદ થયો, જ્યાં પૃથુએ ધર્મ અને પ્રજાની કલ્યાણ માટે પૃથ્વીને ઉપદેશ આપ્યો અને પૃથ્વીએ પણ પોતાનું મહત્વ સમજાવ્યું.