વાયુપુરાણમ્

આગળના વર્ણન અનુસાર, અનેક પ્રકારના પિશાચોના અને કુસ્માંડોના વર્ગો ઉલ્લેખાય છે. તેમાં Sumbhapātra, Kumabhī, Vajradaṃṣṭra, Dundubhi, Upacāra, Upacārā, Ulūkhala અને Ulūkhalī જેવા પિશાચોનો સમાવેશ થાય છે. ત્યારબાદ Anarka અને Anarkā, Kukhaṇḍa અને Kukhaṇḍikā, Pāṇipātra અને Pāṇipାत्रી, Pāṃśu અને Pāṃśumatī પણ આવી વર્ગોમાં આવે છે. આ ઉપરાંત Nituṇḍa અને Nituṇḍī, Nipuṇa અને Nipuણા, Chalādoccheṣaṇā, Praskanda અને Skandikā એમ કુલ મળીને પિશાચોના સોળ વર્ગોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. આ પછી, Ajāmukhā, Vakramukhā, Pūriṇas, Skandinas, Vipādāṅgārikās, Kumbhapātrās અને Prakundakās જેવા પિશાચ વર્ગો પણ ઉલ્લેખાય છે. Upacārolūkhalikās, Anarkās, Kukhaṇḍikās, Pāṇipātrās, Naituṇḍās, Ūrṇāśās અને Nipuṇās એમ વધુ વર્ગો પણ છે. આ સોળ કુસ્માંડ કુળોનું નામ આપવામાં આવ્યું છે, અને એમ કહેવાયું છે કે, આ પિશાચો સુંદર આકારવાળા ગણાય છે, પણ તેમનું વર્તન ભયાનક અને વિપરીત હોય છે. તેઓ અનંત સંતાન અને વંશ ધરાવે છે. હવે તેમના લક્ષણોનું વર્ણન કરવામાં આવે છે. વૃત્તાખ્યા નામે ઓળખાતા, આખા શરીરે વાળથી ઢંકાયેલા, દાંત અને નખવાળા, તિરાડા શરીરવાળા, અને માથું નીચે વાળીને ચાલતા, એ પિશાચો માંસાહારી છે. કેટલાક પિશાચો એવા છે કે જેમને શરીરે વાળ નથી, તેઓ ચામડી અને સ્નાયુ પહેરે છે અને હંમેશાં તલ અને માંસ ખાય છે. કેટલાક પિશાચોના અંગ, હાથ અને પગ વાંકાં હોય છે અને તેઓ વાંકડા વર્તન ધરાવે છે. આવા પિશાચોને 'વક્ર' કહેવાય છે, અને તેઓ ઇચ્છાએ જેવો પણ રૂપ ધારણ કરી શકે છે. Nitundaka પિશાચોનું શરીર નાનું, પેટ લટકતું, ચાંચ જેવી નાક, ટૂંકો માથું અને હાથ હોય છે. તેઓ તલ ખાવા શોખીન છે. Anarka અને Marka પિશાચો બટુક જેવી આકૃતિ ધરાવે છે, બહુ બોલક, ઉછળી-ઉછળી ચાલે છે, વૃક્ષોમાં વસે છે અને ખોરાક પસંદ કરતા નથી. Pāṃśava પિશાચો એવા છે કે, જેમના હાથ, વાળ અને વૃક્ષો ઉપર તરફ ઉછળેલા હોય છે, તેઓ એવા સ્થળે વસે છે અને શરીરમાંથી ધૂળ છોડે છે. Upavīra પિશાચો સુકાતા, દાઢીધારી, છાલના વસ્ત્રોમાં અને દહનભૂમિમાં વસે છે. કેટલાક પિશાચોના આંખ સ્થિર, જિહ્વા મોટી, ચાટતા, ઉલૂખલ જેવી આકૃતિ, અને માથું હાથી કે ઊંટ જેટલું મોટું હોય છે. તેઓ અંદર ખેંચાયેલા અને ગાંઠવાળા શરીર ધરાવે છે. Sumbhapātra પિશાચો અજ્ઞાત રીતે ભોજન કરે છે, સૂક્ષ્મ પિશાચો વાળવાળા, પીળા, દેખાય અને અદૃશ્ય રીતે ગતિ કરે છે. કેટલાક કુશળ પિશાચો છે, જે અપરિહૃત છે, તેમનું મોઢું કાન સુધી ફાટેલું, હોઠ લટકતા અને જાડા નાકવાળા હોય છે. બીજા કેટલાક પિશાચો એવા છે કે, જેમને હાથ અને પગ દ્વારા દબાવવામાં આવે છે, ટૂંકા, જમીન તરફ જુએ છે અને તેઓ બાળકોને પકડી લે છે તથા પ્રસૂતિગૃહમાં જાય છે. કેટલાક પિશાચોના હાથ-પગ પાછળ તરફ વળેલા, ટૂંકા અને પવન જેટલા ઝડપી હોય છે; તેઓ માંસ ખાય છે અને યુદ્ધમાં લોહી પીવે છે. કેટલાક પિશાચો નગ્ન, ઘર વિહિન, વાળ લટકતા, ગાંઠવાળા શરીર ધરાવે છે. તેમને સ્કંદિન કહેવાય છે. કેટલાક પિશાચો હવનના અવશેષ ખાય છે. આ રીતે સોળ પ્રકારના પિશાચોનું વર્ણન થયું છે. આ પિશાચોને આવા દુઃખદાયક રૂપોમાં જોઈ, બ્રહ્માજીએ તેમના મર્યાદિત બુદ્ધિ ઉપર દયા કરીને તેમને બક્ષિસ આપ્યો—અદૃશ્ય થવાની શક્તિ અને ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરવાની શક્તિ. દિવસ-રાતના સંધિ સમયે, તૂટેલા, ખાલી કે ઓરડા રહેલા ઘરોમાં, અથવા ગંદકીથી ભરેલા, અસુધ્ધ, યથાવિધિ વિધિ વિહિન ઘરોમાં, પિશાચો વસે છે. રાજમાર્ગો, પાંખી રસ્તાઓ, અસુધ્ધ ચૌમહાનાં, દ્વાર, ઊંબરો, અને લોકોને માલિકી વિના જ્યાં પસાર થવું પડે છે, એવા સ્થળોએ પણ તેઓ વસે છે. માર્ગો, નદીઓ, તીર્થો, દેવસ્થાનના વૃક્ષો અને મુખ્ય માર્ગો—આ બધા સ્થળોએ પિશાચો સ્થાયી છે. જે લોકો અધર્મી છે, જેમની આજિવિકા દેવો દ્વારા નિર્ધારિત છે, મિશ્ર જાતિઓ, શિલ્પીઓ અને હસ્તકલા કરનારાઓમાં પણ તેઓ રહે છે. જે લોકો અમૃત જેવી ઊર્જાવાળા છે, પણ ચોર, વિશ્વાસઘાતી, અને અન્યાયથી ધન મેળવતા છે—જ્યાં આવા કર્મો થાય છે, ત્યાં પિશાચો અને ભૂતો વસે છે. મધ, માંસ, ચોખા, દહીં, તલનો લોટ, મદિરા, ધૂપ, હળદરવાળો અન્ન, તેલ, ગોળ, અને ગોળવાળા ભાતથી તેમની પૂજા થાય છે. કાળા વસ્ત્ર, ધૂપ અને ફૂલો વડે સજ્જ થઇને, પિશાચો સંક્રાંતિના સંધિ સમયે શક્તિશાળી બને છે—બ્રહ્માએ તેમને તેમનો અધિકાર આપ્યો છે. બધા જીવો અને પિશાચો માટે, ગિરિશ (ત્રિશૂલધારી મહાદેવ) ને જોઈ, બ્રહ્માએ પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા—વાઘ અને સિંહ. તેમણે ચિત્તા, અને માંસખોર સાપ જેવા પુત્રો પણ ઉત્પન્ન કર્યા. હવે, ઋષિઓ, સમગ્ર સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ સમજાવો—પાંચ પુત્રીઓના નામો સાંભળો: Mina, Mata, Vrtta, Parivrtta અને Anuvrtta—આ તેમની પુત્રીઓ છે. હવે તેમના સંતાનનું વર્ણન કરો. હજારો દાંતવાળા મગર, Pāṭhīnas, Tamara અને Rohitas—આ રીતે Mainas નામના વિશાળ વર્ગની શરૂઆત થાય છે. મગરના ચાર પ્રકાર છે, તેમ જ નાના અને મોટા, Nishkas અને Shishumarasને સંતાન થયેલા કહેવાય છે. વિવિધ પ્રકારના કાચબા, અનેક પ્રકારના જળચર, અને વિવિધ શંખ પણ ઉત્પન્ન થયા છે. પોપટ, માછલીઓ અને શંખ જેવા વિવિધ રૂપો પણ ક્રમશઃ પ્રગટ થયા. એ જ રીતે શંક, oysters, કેકડા દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલા વિવિધ રૂપો, અને અનેક પ્રકારના શંખ પણ પ્રગટ થયા. ઝેરી જીવ અને જોક દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલા જીવ પણ પ્રગટ થયા. આ રીતે ઋષિના પાંચ પ્રકારના વંશનું વર્ણન થયું. પસિનોમાંથી ઉત્પન્ન થનાર પ્રાણીઓનું વર્ગીકરણ વિશાળ છે અને અનેક કારણોથી ઉત્પન્ન થાય છે, જેમ કે નીચા જીવોમાં પણ થાય છે. છછંદર જેવા પ્રાણીઓના શરીરમાંથી દ્વિજાતિ પ્રાણી ઉત્પન્ન થાય છે; માનવો પણ પસીના અને માટીમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; Uśanā નામના જીવ, વિવિધ પ્રકારની ચીંટીઓ, કીટો અને સ્થિર પગવાળા જીવ પણ ઉત્પન્ન થાય છે. આ રીતે, શ્રદ્ધાપૂર્વક પિશાચો, કુસ્માંડ અને વિવિધ જીવોનું સર્જન અને તેમના લક્ષણોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું.