Vayu Purana

इत्येवं पीयमानस्तु दैवतैश्च निशाकरः। समागच्छदमावास्यां भागे पञ्चदशे स्थितः ।। ५६.

Thus, as the nectar is consumed by the gods, the moon, situated in the fifteenth part, reaches conjunction at the new moon.

सुषुम्नाप्यायितञ्चैव अमावास्यां यथाक्रमम्। पिबन्ति द्विकलं कालं पितरस्ते सुधामृतम् ।। ५६.

And so, at the new moon, as ordained, the Pitrs who drink Soma consume the ambrosia for two lunar digits, filled by Sushumna.

ततः पीतक्षये सोमे सूर्योऽसावेकरश्मिना। आप्याययत्सुषुम्नेन पितॄणां सोमपायिनाम् ।। ५६.

Then, when the nectar in Soma is exhausted, the sun, with a single ray, replenishes it by Sushumna for the Pitrs who drink Soma.

निःशेषायां कलायान्तु सोममाप्याययत् पुनः। सुषुम्नाप्यायमानस्य भागं भाग महःक्रमात्। कलाः क्षीयन्ति ताः कृष्णाः शुक्लाश्चाप्याययन्ति च ।। ५६.

When all the lunar digits are exhausted, Soma is filled again; as Sushumna fills, the digits decrease in the dark fortnight and increase in the bright, in due order.

एवं सूर्यस्य वीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः। दृश्यते पौर्णमास्यां वै शुक्लः सम्पूर्णमण्डलः। संसिद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ।। ५६.

Thus, by the power of the sun, the body of the moon is replenished and appears as a full, bright disc at the full moon; so is the waxing and waning of Soma in the two fortnights.

इत्येष पितृमान् सोमः स्मृत इद्वत्सरः क्रमात् । क्रान्तः पंचदशैः सार्द्धं सुधा मृतपरिस्रवैः ।। ५६.

Thus, this Soma, called the Pitṛmān, is reckoned as a year, passing through fifteen and a half digits with the flow of nectar and ambrosia.

अतः पर्वाणि वक्ष्यामि पर्वणां सन्धयस्तथा। ग्रन्थिमन्ति यथा पर्वाणीक्षुवेण्वोर्भवन्त्युत ।। ५६.

Now I shall explain the Parvans and their junctions, which are knotted like the joints on a stalk of sugarcane.

तथार्द्धमासपर्वाणि शुक्लकृष्णानि वै विदुः। पूर्णामावास्ययोर्भेदैर्ग्रन्थिर्या सन्धयश्च वै । अर्द्धमासास्तु पर्वाणि तृतीयाप्रभृतीनि तु ।। ५६.

Thus, the half-months, both bright and dark, are known as Parvans; the distinctions at full and new moon are the knots and junctions, and the half-months beginning from the third day are the Parvans.

अग्नयाधानक्रिया यस्मात् क्रियते पर्वसन्धिषु। सायाह्ने प्रतिपच्चैव स कालः पौर्णमासिकः ।। ५६.

Because the ritual of kindling the sacred fire is performed at the junctions of the Parvans, in the evening and on the first day, that time is called the full-moon period.

व्यतीपाते स्थिते सूर्ये लेसोर्द्धन्तु युगान्तरे। युगान्तरोदिते चैव लेखोर्द्धं शशिनः क्रमात् ।। ५६.

When the sun stands at Vyatipata, at the end of a portion in the yuga, and when the moon rises at the end of a digit, in due order—

पौर्णमासे व्यतीपाते यदीक्षेते परस्परम्। यस्मिन्काले स सीमान्ते स व्यतीपात एव तु ।। ५६.

When, at the full moon and Vyatipata, they are seen together, that time at the boundary is indeed called Vyatipata.

कालं सूर्यस्य निर्द्देशं दृष्ट्वा सङ्ख्या तु सर्पति। स वै पथं क्रियाकालः कालात्सद्यो विधीयते ।। ५६.

Observing the time indicated by the sun, the reckoning proceeds; that path is the time for ritual, which is prescribed immediately according to the time.

पूर्णेन्दोः पूर्णपक्षे तु रात्रिसन्धिषु पूर्णिमा। यस्मात्तामनुपश्यन्ति पितरो दैवतैः सह। तस्मादनुमतिर्नाम पूर्णिमा प्रथमा स्मृता ।। ५६.

At the full moon, in the bright fortnight, at the junctions of the nights, the Pitrs together with the gods behold her; therefore, the first full moon is called Anumati.

अत्यर्थं भ्राजते यस्मात् पौर्णमास्यान्निशाकरः। रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो विदुः ।। ५६.

Because the moon shines exceedingly on the full moon night, and because it colors (the sky), poets know it as Raka.

अमा वसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ। एकां पञ्चदशीं रात्रिममावास्या ततः स्मृता ।। ५६.

When the moon and the sun both reside in the same constellation, that fifteenth night is called Amavasya.

ततोऽपरस्य तैर्व्यक्तः पौर्णमास्यां निशाकरः। यदीक्षते व्यतीपाते दिवा पूर्णे परस्परम्। चन्द्रार्कावपराह्ने तु पूर्णात्मानौ तु पूर्णिमा ।। ५६.

After that, on the next day, the moon becomes visible at the full moon; when they observe a conjunction during the day, both the moon and sun are complete in the afternoon, and that is the full moon.

विच्छिन्नां ताममावास्यां पश्यतश्च समागतौ। अन्योन्यं चन्द्रसूर्यौ तौ यदा तद्दर्श उच्यते ।। ५६.

When one sees the broken Amavasya and the coming together of the two, that is called Darsha.

द्वौ द्वौ लवावमावास्यां यः कालः पर्वसन्धिषु। द्वाक्षरं कुहुमात्रं तु एवं कालस्तु स स्मृतः। नष्टचन्द्रा प्यमावास्या मध्यसूर्येण सङ्गता ।। ५६.

The time of two lavas at the junctions of Amavasya is called Kuhumātra, and thus that time is remembered; Amavasya is also when the moon is lost and united with the mid-sun.

दिवसार्द्धेन रात्र्यर्द्धं सूर्यं प्राप्य तु चन्द्रमाः. सूर्येण सहसा मुक्तिं गत्वा प्रातस्तनोत्सवौ । द्वौ कालौ सङ्गमश्चैव मध्याह्ने निष्पतेद्रविः ।। ५६.

With half a day and half a night, the moon reaches the sun; having attained release together with the sun, in the morning there are two festivals, and the two times and their conjunction occur at midday when the fluid is released.

प्रतिपच्छुक्लपक्षस्य चन्द्रमाः सूर्यमण्डलात्। निर्मुच्यमानयोर्मध्ये तयोर्मण्डलयोस्तु वै ।। ५६.

On the first day of the bright fortnight, the moon, being released from the solar disc, is between the two orbs.

स तदा ह्याहुतेः कालो दर्शस्य च वषट्क्रिया। एतदृतुमुखं ज्ञेयममावास्यास्य पर्वणः ।। ५६.

At that time is the period for offering oblations and the Vaṣaṭ-ritual of Darsha; this is to be known as the beginning of the season for the Amavasya sacrifice.

दिवा पर्वण्यमावास्यां क्षीणेन्दौ बहुले तु वै। तस्माद्दिवा ह्यमावास्यां गृह्यतेऽसौ दिवाकरः। गृह्यते वै दिवा ह्यस्मादमावास्यां दिविक्षयैः ।। ५६.

On Amavasya during the day, when the moon is waning and dark, therefore, on Amavasya during the day, the sun is taken; indeed, on Amavasya during the day, the sun is taken for the rites of the day.

कलानामपि वै तासां बहुमान्याजडात्मकैः। तिथीनां नाम धेयानि विद्वद्भिः संज्ञितानि वै ।। ५६.

Even for those lunar phases, their names are given by the learned, being designated by the wise according to the tithis, though they are of inert nature.

दर्शयेतामथान्योन्यं सूर्याचन्द्रमसावुभौ । निष्क्रामत्यथ तेनैव क्रमशः सूर्यमण्डलात् ।। ५६.

Then, the sun and the moon show each other, and then, in that order, the moon departs from the solar disc.

द्विलवेन ह्यहो रात्रं भास्करं स्पृशते शशी। स तदा ह्याहुतेः कालो दर्शस्य च वषट्‌क्रिया ।। ५६.

With two lavas, day and night, the moon touches the sun; at that time is the period for offering oblations and the Vaṣaṭ-ritual of Darsha.

कुहेति कोकिरेनोक्तो यः कालः परिचिह्नितः। तत्कालसंज्ञिता यस्मादमावास्या कुहुः स्मृता ।। ५६.

The time marked as 'Kuhu' is so called by the sages; because of that designation, Amavasya is known as Kuhu.

सिनीवालीप्रमाणेन क्षीणशेषो निशाकरः। अमावास्यां विशत्यर्कं सिनीवाली ततः स्मृता ।। ५६.

With only a slender remnant, measured by Sinivali, the moon enters the sun at Amavasya; therefore, it is called Sinivali.

पर्वणः पर्वकालस्तु तुल्यो वै तु वषट्‌क्रिया। चन्द्रसूर्यव्यतीपाते उभे ते पूर्णिमे स्मृते ।। ५६.

The time of the lunar phase at the festival is equal to the Vaṣaṭ-ritual; at the conjunction of the moon and sun, both are considered as the full moon.

प्रतिपत्पञ्चदश्योश्च पर्वकालो द्विमात्रकः। कालः कुहुसिनीवाल्योः समुद्रो द्विलवः स्मृतः ।। ५६.

The time between the first and fifteenth lunar days is of two measures; the time of Kuhu and Sinivali is called the ocean of two lavas.