Vayu Purana

दिविच्छायापथो यस्तु अनुनक्षत्रमण्डलम् । दृश्यते भास्वरो रात्रौ देवी त्रिपथगा तु सा ।। ४७.

The path of her radiance in the sky, beyond the circle of stars, is seen shining at night; that is the goddess Tripathaga.

अन्तरिक्षं दिवञ्चैव भावयन्ती भुवङ्गता। भवोत्तमाङ्गे पतिता संरुद्धा योगमायया ।। ४७.

Moving through the heavens and the sky, she pervades both, and, falling upon the head of Shiva, she was restrained by his yogic power.

तस्या ये बिन्दवः केचित् क्रुद्धायाः पतिताः क्षितौ। कृतं बिन्दुसरस्तत्र ततो बिन्दुसरः स्मृतम् ।। ४७.

Some drops of hers, fallen to the earth in anger, formed a lake there; therefore, it is known as Bindusaras.

ततो निरुद्धा देवी सा भवेन स्मयता किल। चिन्तयामास मनसा शङ्करक्षेपणं प्रति ।। ४७.

Then, the goddess, restrained by Shiva who smiled, began to ponder in her mind how to escape from Shankara.

भित्त्वा विशामि पातालं स्रोतसा गृह्य शङ्करम्। ज्ञात्वा तस्या अभिप्रायं क्रूरं देव्या चिकीर्षितम् ।। ४७.

She thought, 'I will break through and enter the netherworld, carrying Shankara with my current'; but knowing her cruel intention, Shiva acted accordingly.

तिरोभावयितुं बुद्धिरासीदङ्गेषु तां नदीम्। तस्यावलेपं तं बुद्ध्वा नद्याः क्रुद्धस्तु शङ्करः। निरुध्य तु शिरस्येनां वेगेन पतितां भुवि ।। ४७.

He resolved to make her disappear within his limbs; perceiving her pride, Shiva, angered at the river, restrained her on his head as she rushed down to earth.

एतस्मिन्नेव काले तु दृष्ट्वा राजानमग्रतः। धमनीसन्ततं क्षीणं क्षुधापरिगतेन्द्रियम् ।। ४७.

At that very moment, seeing the king before him, his veins prominent, his body emaciated, and his senses weakened by hunger—

अनेन तोषितश्चाहं नद्यर्थं पूर्वमेव हि। बुद्ध्वास्य वरदानं तु कोपं नियतवांस्तु सः ।। ४७.

He said, 'I am pleased with him, for he has already satisfied me for the sake of the river; knowing that I had granted him a boon before, I restrained my anger.'

ब्रह्मणो हि वचः श्रुत्वा प्रतिज्ञाधारणं प्रति। ततो विसर्जयामास संरुद्धां स्वेन तेजसा। नदीं भगीरथस्यार्थे तपसोग्रेण तोषितः ।। ४७.

Having heard the words of Brahma regarding the fulfillment of the vow, then, by his own power, he released the restrained river, pleased by Bhagiratha’s intense austerity.

ततो विसृज्यमानायाः स्रोतस्तत्सप्तताङ्गतम्। त्रयः प्राचीमभिमुखं प्रतीचीं त्रयः एव तु ।। ४७.

Then, as she was being released, her current split into seven branches: three flowed eastward, and three flowed westward.

नद्याः स्रोतस्तु गङ्गायाः प्रत्यपद्यत सप्तधा। नलिनी ह्रादिनी चैव पावनी चैव प्राग्गता ।। ४७.

The stream of the Ganga thus became sevenfold: Nalinī, Hradinī, and Pāvanī flowed to the east.

सीता चक्षुश्च सिन्धुश्च प्रतीचीं दिशमाक्षिताः। सप्तमी त्वनुगा तासां दक्षिणेन भगीरथी ।। ४७.

Sītā, Cakṣu, and Sindhu flowed to the west; the seventh, Bhagirathi, followed them to the south.

तस्माद्भागीरथी या सा प्रविष्टा लवणोदधिम्। सप्तैता भावयन्तीह हिमाह्वं वर्षमेव तु ।। ४७.

Therefore, that Bhagirathi entered the salty ocean; these seven, sustaining the region called Himāhva, became the rainfall.

प्रसूताः सप्त नद्यस्ताः शुभा बिन्दुसरोद्भवाः। नानादेशान् भावयन्त्यो म्लेच्छप्रायांश्च सर्वशः ।। ४७.

Those seven auspicious rivers, born from Bindusaras, nourish various lands, and mostly the regions inhabited by foreigners.

उपगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासनः। सिरिन्ध्रान् कुन्तलांश्चीनान् बर्भरान् यवसान् द्रुहान् ।। ४७.

All those rivers reach the places where the rain falls: the Sirindhras, Kuntalas, Chinas, Barbhara, Yavasa, and Druha.

रुषाणांश्च कुणिन्दांश्च अङगलोकवराश्च ये। कृत्वा द्विधा सिन्धुमरुं सीतागात्पश्चिमोदधिम् ।। ४७.

And those of the Ruṣā, Kuṇinda, and the distinguished people of Aṅga and Lokavara, after dividing the Sindhu desert, Sītā reached the western ocean.

अथ चीनमरूंश्चैव नङ्गणान् सर्वमूलिकान् । साध्रांस्तु षारांस्तम्पाकान् पह्नवान् दरदान् शकान्। एतान् जनपदान् चक्षुः स्रावयन्ती गतोदधिम् ।। ४७.

Then, the people of China and Maru, as well as the Naṅgaṇa and all the Mūlika, together with the Sādhra, Ṣārā, Tampāka, Pahnava, Darada, and Śaka—these peoples, the river Cakṣuḥ, flowing, reached the ocean.

दरदांश्च सकांश्मीरान् गान्धारान् वरपान् ह्रदान्। शिवपौरानिन्द्रहासान् वदातींश्च विसर्जयान् ।। ४७.

The Darada, Sakā, Kashmiris, Gandhāra, Varapa, Hradā, Śivapura, Indrahāsa, and Vadātī—she passed through these and departed.

सैन्धवान् रन्ध्रकरकान् भ्रमराभीररोहकान् । शुनामुखांश्चोर्द्ध्वमनून् सिद्धचारणसोवितान् ।। ४७.

The Saindhava, Randhra, Karaka, Bhramara, Abhīra, Rohaka, and Śunāmukha, as well as the northern Anu, accompanied by Siddha, Cāraṇa, and Sovi.

गन्धर्वान् किन्नरान् यक्षान् रक्षोविद्याधरोरगान्। कलापग्रामकांश्चैव पारदान् सीगणान् खसान् ।। ४७.

Gandharva, Kinnara, Yakṣa, Rākṣasa, Vidyādhara, serpent beings, and also the people of Kalāpagrāma, Pārada, Sīgaṇa, and Khasa.

किरातांश्च पुलिन्दांश्च कुरून् सभरतानपि। पञ्चालकाशिमात्स्यांश्च मगधाङ्गांस्तथैव च ।। ४७.

Kirāta, Pulinda, Kuru, and the Bharata, as well as the Pañcāla, Kāśi, Matsya, Magadha, and Aṅga.

ब्रह्मोत्तरांश्च वङ्गांश्च तामलिप्तांस्तथैव च। एतान् जनपदानार्यान् गङ्गा भावयते शुभान् ।। ४७.

Brahmottara, Vaṅga, and Tāmalipta—these noble peoples, the sacred Gaṅgā nourishes.

ततः प्रतिहता विन्ध्ये प्रविष्टा दक्षिणोददिम्। ततक्ष्वाह्लादिनी पुण्या प्राचीनाभिमुखी ययौ ।। ४७.

Then, blocked by the Vindhya, she entered the southern ocean; thus, the blessed river, delighting, proceeded eastward.

प्लावयन्त्युपभोगांश्च निषादानां च जातयः। धीवरानृषिकांश्चैव तथा नीलमुखानपि ।। ४७.

Flooding the lands of the Niṣāda tribes, as well as the Dhīvara, Ṛṣika, and also the Nīlamukha.

केरलानुष्ट्रकर्णांश्च किरातानपि चैव हि। कालोदरान् विवर्णांश्च कुमारान् स्वर्णभूषितान् ।। ४७.

Kerala, Uṣṭrakarṇa, Kirāta, Kālodara, Vivarṇa, Kumāra, and those adorned with gold.

सा मण्डले समुद्रस्य तिरोभूताऽनुपूर्वतः। ततस्तु पावनी चैव प्राचीमेव दिशङ्गता ।। ४७.

She disappeared in the circle of the ocean, in order; then, the purifying river proceeded toward the eastern direction.

अपथान् भावयन्तीह इन्द्रद्युम्नसरोऽपि च। तता खरथांश्चैव इन्द्रशङ्कुपथानपि ।। ४७.

Nourishing the Apatha here, and also the lake of Indradyumna; then the Kharatha and the Indraśaṅku paths as well.

मध्येनोद्यानमस्कारान् कुथप्रावरणान् ययौ। इन्द्रद्वीपसमुद्रे तु प्रविष्टा लवणोदधिम् ।। ४७.

Passing through the gardens and the Maskāra, she went to Kuthaprāvaraṇa; entering the ocean of Indradvīpa, she reached the salt sea.

ततश्च नलिनी चागात् प्राचीमाशां जवेन तु। तोमरान् भावयन्तीह हंसमार्गान् सहूहुकान् ।। ४७.

Then Nalini went swiftly toward the eastern region, nourishing the Tomara, Haṃsamārga, and Sahūhuka.